Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
Theoretische en historische grondslagen
van de psychologie
Inhoud
1 Wat is wetenschap? ......................................................................................................................... 3
1.1 Het beeld van de moderne wetenschap ................................................................................... 4
1.2 Soorten verklaringen ............................................................................................................... 4
1.2.1 Deductief-nomologische verklaring ................................................................................ 4
1.2.1.1 Problemen met D-N model .......................................................................................... 6
1.2.1.2 Redenen vs. Verklaringen ........................................................................................... 7
1.2.2 Hermeneutisch begrijpen ................................................................................................. 8
1.2.3 Functionele en teleologische verklaringen ...................................................................... 9
1.2.3.1 Twee soorten functies ................................................................................................ 10
1.2.3.2 Functionalisme in de psychologie ............................................................................. 10
1.2.3.3 Functionalisme: mechanische verklaringen............................................................... 12
1.2.4 Causale benadering: achterliggende mechanismen ....................................................... 13
1.3 Theorieën ............................................................................................................................... 14
1.3.1 Realisme vs. instrumentalisme ...................................................................................... 14
1.3.1.1 Mach vs. Mendeljev .................................................................................................. 14
1.3.1.2 Bohr vs. Einstein ....................................................................................................... 14
1.3.2 Syntactische benadering van theorieën.......................................................................... 15
1.3.3 Semantische benadering van theorieën.......................................................................... 15
1.4 Eenvoud als kenmerk van de waarheid ................................................................................. 15
1.5 Veranderingen in de wetenschap ........................................................................................... 17
1.5.1 Naturalistische benadering ............................................................................................ 18
1.5.2 Falsificationisme............................................................................................................ 19
1.6 Reductie en vervanging ......................................................................................................... 21
1.7 Wetenschap als een visie op de wereld ................................................................................. 21
1.7.1 Wetenschap en realiteit.................................................................................................. 22
2 Het tragikomische bestaan............................................................................................................. 24
2.1 De ware moraal ..................................................................................................................... 24
2.1.1 Bewustzijn: gave of vloek? ........................................................................................... 24
2.1.1.1 Nietzsche ................................................................................................................... 25
2.1.1.2 Kant ........................................................................................................................... 25
2.2 Blaise Pascal .......................................................................................................................... 26
2.2.1 ‘Het hart heeft zijn redenen die het verstand niet begrijpt’ (Pascal) ............................. 27
1
,Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
2.2.2 Wetenschappelijk denken .............................................................................................. 27
2.2.3 Lebenswelt (Wittgenstein)............................................................................................. 28
2.2.3.1 Welk soort vragen kan men stellen bij deze benaderingen? ...................................... 28
2.2.4 Relatie tussen subject -object volgens 2 benaderingen ................................................. 28
3 Hermeneutiek en Verstehen .......................................................................................................... 33
3.1 Inleiding................................................................................................................................. 33
3.1.1 Hermeneutiek ................................................................................................................ 33
3.1.1.1 Belang van historiciteit .............................................................................................. 33
3.1.1.2 Weerstand bieden tegen naïeve verleiding van objectivisme .................................... 33
3.1.1.3 Realisme .................................................................................................................... 34
3.2 Interpretatie en betekenis (Taylor) ........................................................................................ 34
3.3 Zijn natuurwetenschappen verschillend van humane of sociale wetenschappen? ................ 35
3.4 Sociaal constructionisme ....................................................................................................... 37
3.5 Opvattingen over waarheid.................................................................................................... 38
3.6 Retoriek, discursieve en kritische psychologie...................................................................... 38
4 Ontstaan van het bewustzijn .......................................................................................................... 40
4.1 Organismen zonder bewustzijn ............................................................................................. 40
4.1.1 Citaat van Emil Cioran .................................................................................................. 41
4.1.1.1 Experiment: moreel gedrag bij apen.......................................................................... 41
4.2 Ontstaan van zelfbewustzijn bij de mens .............................................................................. 41
4.2.1 Citaat Cioran.................................................................................................................. 42
4.3 Onrust onder controle krijgen................................................................................................ 43
5 Opvattingen over hersenen en bewustzijn ..................................................................................... 46
5.1 Daniel Dennett ....................................................................................................................... 46
5.2 Opkomst van computer en artificiële intelligentie ................................................................ 48
5.2.1 Alan M. Turing .............................................................................................................. 48
5.2.2 William Calvin .............................................................................................................. 49
5.2.2.1 Participerend bewustzijn ........................................................................................... 49
5.2.3 John Searle .................................................................................................................... 50
5.2.3.1 Visuele agnosie.......................................................................................................... 50
5.3 Steven Pinker ......................................................................................................................... 53
5.4 Roger Penrose........................................................................................................................ 54
5.5 Jack Copeland........................................................................................................................ 55
5.5.1 Impliciete kennis: .......................................................................................................... 56
2
,Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
1 Wat is wetenschap?
❖ Wetenschap, geschiedenis en psychologie
o Verwondering is de basis van filosofie (Plato) en wetenschap
▪ Alle wetenschappen behoorden oorspronkelijk tot de filosofie en hebben zich
doorheen de tijd daarvan losgemaakt.
• Psychologie komt als één v/d laatste wetenschappen los van de
filosofie: 19de eeuw
• Filosofie is dus de moeder discipline
o Psyche-logos: studie van de ziel (geest), en houden zich dus bezig met vragen zoals:
▪ Bestaat de ziel?
▪ aard van de ziel?
▪ functies?
▪ relatie met lichaam?
o Hoe kennen we de wereld?
▪ Epistemologie1: vraag van epistemologie heeft te maken met gewaarwording,
perceptie, geheugen, denken
• Domein van huidige cognitieve psychologie
o Ethiek: hoe moeten we ons gedragen?
▪ is nog een ander gebied van gemeenschappelijke interesse voor filosofen en
psychologen
▪ Dit verondersteld wel dat eer een visie is op de menselijke aard
• Zijn mensen goed van nature uit?
o Rousseau: mensen zijn van nature goed,
o Puriteinen: de mens is onvolkomen en moet tot het goede
gebracht worden door opvoeding
• Wat zijn de menselijke motieven: welke zijn heilzaam, welke te
onderdrukken?
o Vb.: oosterse culturen hechten meer belang aan de
gemeenschap, niet aan het individu.
• Zijn mensen van nature sociaal?
• Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
• => Dit soort vragen zijn eigenlijk psychologische vragen2 en kunnen
deels worden beantwoord door psychologisch onderzoek.
▪ Ethische bekommernissen komen voor in verschillende domeinen van de
psychologie
• Wetenschappelijke psychologie: studie naar motivatie, emotie, sociaal
en seksueel gedrag
• Toegepaste psychologie: Ethische kwesties in overheid, bedrijven,
klinisch
o Biologie: grondslagen van psychologie zijn te vinden in de filosofie maar de inspiratie
voor ontstaan van psychologie is te vinden in de biologie.
▪ Wat is de wisselwerking tussen geest en hersenen?
▪ Evolutieleer: wat is aanpassingswaarde van de geest?
• Moet men bewust zijn om te overleven?
▪ Cognitieve neurowetenschappen
• Vroeger waren de psychologen niet veel bezig met de fysiologie
aangezien ze nog geen goede technieken hadden om het brein te
1 Studie van hoe we aan kennis komen
2 Het zijn nl. waardeoordelen.
3
, Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
bestuderen, nu hebben ze die wel waardoor men zich nu veel meer
kan verdiepen in de fysiologie.
1.1 Het beeld van de moderne wetenschap
❖ De Newtoniaanse stijl van aan wetenschap doen
o Beperkt aantal wetten construeren, waarvan geobserveerde regelmatigheden in natuur
kunnen afgeleid worden
▪ Wetten zijn een soort korte samenvatting van wat men empirisch van
regelmatigheden observeert
• Gaat dus om puur observeren van regelmatigheden en dus niet verder
gaan door verklaringen te zoeken
▪ Newton weigert een verklaring (mechanisme) te verzinnen voor wet van de
zwaartekracht
▪ Was dus tegen de ‘waarom’-vraag omdat hij zei dat dit ervoor zorgde dat
mensen aan metafysische (bovennatuurlijke vb.: god) speculaties gaan doen
▪ ‘Stick to the facts’ → blijf bij de feiten, geen speculaties, geen verzinsels.
• Francis bacon - kennis is macht: als we wetmatigheden kennen
kunnen we dingen voorspellen en onder controle krijgen
• M.a.w. dus alleen predictie en controle.
o Zeer descriptieve stijl
❖ Positivisme
o Positivisme: wetenschap is de enige bron van geldige kennis
o Comte: alleen observeerbare feiten zijn geldig , geen hypothetische verklaringen
▪ M.a.w. enkel descriptie geen verklaring
▪ Comte ging dit ook toepassen op samenleving (sociologie)
• Dus hij ging social engenering doen, daarbij gaat men kijken hoe men
psychologie kan toepassen op de maatschappij.
• Dus ook in sociale moeten we ons houden aan de observeerbare feiten
o Volgens het positivisme zijn wetten samenvattingen van observaties, geen essenties
van de natuur.
▪ Dus men verkrijgt eigenlijk de wetten NA de observaties
▪ Door die regelmatigheden en feiten te kennen kunnen we aan predictie en
controle doen.
• Predictie: door wetten of theorieën kunnen we de toekomstige
gebeurtenissen voorspellen
• Controle: kennis van wetmatigheden maakt dan uiteindelijk de
controle van de natuur mogelijk
o Sciëntisme: wetenschap kan alle (levens)problemen oplossen
o Nazisme en communisme zijn 2 grote voorbeelden waarbij men geprobeerd heeft om
samenlevingen te baseren op wetenschap
▪ Waren dus beiden zeer positivistisch.
1.2 Soorten verklaringen
1.2.1 Deductief-nomologische verklaring
❖ Nomo= wetmatigheden, deductief = afleiden uit
o Eens je aantal wetmatigheden hebt kan je er allerlei zaken uit afleiden
❖ D-N model is ontstaan in het Logisch Positivisme in Wenen (door de Wiener Kreis, 1920-
1938)
o Wiener Kreis was een groep filosofen, wetenschappers,…
▪ Een zeer belangrijke filosoof was Wittgenstein
4
VUB
Theoretische en historische grondslagen
van de psychologie
Inhoud
1 Wat is wetenschap? ......................................................................................................................... 3
1.1 Het beeld van de moderne wetenschap ................................................................................... 4
1.2 Soorten verklaringen ............................................................................................................... 4
1.2.1 Deductief-nomologische verklaring ................................................................................ 4
1.2.1.1 Problemen met D-N model .......................................................................................... 6
1.2.1.2 Redenen vs. Verklaringen ........................................................................................... 7
1.2.2 Hermeneutisch begrijpen ................................................................................................. 8
1.2.3 Functionele en teleologische verklaringen ...................................................................... 9
1.2.3.1 Twee soorten functies ................................................................................................ 10
1.2.3.2 Functionalisme in de psychologie ............................................................................. 10
1.2.3.3 Functionalisme: mechanische verklaringen............................................................... 12
1.2.4 Causale benadering: achterliggende mechanismen ....................................................... 13
1.3 Theorieën ............................................................................................................................... 14
1.3.1 Realisme vs. instrumentalisme ...................................................................................... 14
1.3.1.1 Mach vs. Mendeljev .................................................................................................. 14
1.3.1.2 Bohr vs. Einstein ....................................................................................................... 14
1.3.2 Syntactische benadering van theorieën.......................................................................... 15
1.3.3 Semantische benadering van theorieën.......................................................................... 15
1.4 Eenvoud als kenmerk van de waarheid ................................................................................. 15
1.5 Veranderingen in de wetenschap ........................................................................................... 17
1.5.1 Naturalistische benadering ............................................................................................ 18
1.5.2 Falsificationisme............................................................................................................ 19
1.6 Reductie en vervanging ......................................................................................................... 21
1.7 Wetenschap als een visie op de wereld ................................................................................. 21
1.7.1 Wetenschap en realiteit.................................................................................................. 22
2 Het tragikomische bestaan............................................................................................................. 24
2.1 De ware moraal ..................................................................................................................... 24
2.1.1 Bewustzijn: gave of vloek? ........................................................................................... 24
2.1.1.1 Nietzsche ................................................................................................................... 25
2.1.1.2 Kant ........................................................................................................................... 25
2.2 Blaise Pascal .......................................................................................................................... 26
2.2.1 ‘Het hart heeft zijn redenen die het verstand niet begrijpt’ (Pascal) ............................. 27
1
,Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
2.2.2 Wetenschappelijk denken .............................................................................................. 27
2.2.3 Lebenswelt (Wittgenstein)............................................................................................. 28
2.2.3.1 Welk soort vragen kan men stellen bij deze benaderingen? ...................................... 28
2.2.4 Relatie tussen subject -object volgens 2 benaderingen ................................................. 28
3 Hermeneutiek en Verstehen .......................................................................................................... 33
3.1 Inleiding................................................................................................................................. 33
3.1.1 Hermeneutiek ................................................................................................................ 33
3.1.1.1 Belang van historiciteit .............................................................................................. 33
3.1.1.2 Weerstand bieden tegen naïeve verleiding van objectivisme .................................... 33
3.1.1.3 Realisme .................................................................................................................... 34
3.2 Interpretatie en betekenis (Taylor) ........................................................................................ 34
3.3 Zijn natuurwetenschappen verschillend van humane of sociale wetenschappen? ................ 35
3.4 Sociaal constructionisme ....................................................................................................... 37
3.5 Opvattingen over waarheid.................................................................................................... 38
3.6 Retoriek, discursieve en kritische psychologie...................................................................... 38
4 Ontstaan van het bewustzijn .......................................................................................................... 40
4.1 Organismen zonder bewustzijn ............................................................................................. 40
4.1.1 Citaat van Emil Cioran .................................................................................................. 41
4.1.1.1 Experiment: moreel gedrag bij apen.......................................................................... 41
4.2 Ontstaan van zelfbewustzijn bij de mens .............................................................................. 41
4.2.1 Citaat Cioran.................................................................................................................. 42
4.3 Onrust onder controle krijgen................................................................................................ 43
5 Opvattingen over hersenen en bewustzijn ..................................................................................... 46
5.1 Daniel Dennett ....................................................................................................................... 46
5.2 Opkomst van computer en artificiële intelligentie ................................................................ 48
5.2.1 Alan M. Turing .............................................................................................................. 48
5.2.2 William Calvin .............................................................................................................. 49
5.2.2.1 Participerend bewustzijn ........................................................................................... 49
5.2.3 John Searle .................................................................................................................... 50
5.2.3.1 Visuele agnosie.......................................................................................................... 50
5.3 Steven Pinker ......................................................................................................................... 53
5.4 Roger Penrose........................................................................................................................ 54
5.5 Jack Copeland........................................................................................................................ 55
5.5.1 Impliciete kennis: .......................................................................................................... 56
2
,Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
1 Wat is wetenschap?
❖ Wetenschap, geschiedenis en psychologie
o Verwondering is de basis van filosofie (Plato) en wetenschap
▪ Alle wetenschappen behoorden oorspronkelijk tot de filosofie en hebben zich
doorheen de tijd daarvan losgemaakt.
• Psychologie komt als één v/d laatste wetenschappen los van de
filosofie: 19de eeuw
• Filosofie is dus de moeder discipline
o Psyche-logos: studie van de ziel (geest), en houden zich dus bezig met vragen zoals:
▪ Bestaat de ziel?
▪ aard van de ziel?
▪ functies?
▪ relatie met lichaam?
o Hoe kennen we de wereld?
▪ Epistemologie1: vraag van epistemologie heeft te maken met gewaarwording,
perceptie, geheugen, denken
• Domein van huidige cognitieve psychologie
o Ethiek: hoe moeten we ons gedragen?
▪ is nog een ander gebied van gemeenschappelijke interesse voor filosofen en
psychologen
▪ Dit verondersteld wel dat eer een visie is op de menselijke aard
• Zijn mensen goed van nature uit?
o Rousseau: mensen zijn van nature goed,
o Puriteinen: de mens is onvolkomen en moet tot het goede
gebracht worden door opvoeding
• Wat zijn de menselijke motieven: welke zijn heilzaam, welke te
onderdrukken?
o Vb.: oosterse culturen hechten meer belang aan de
gemeenschap, niet aan het individu.
• Zijn mensen van nature sociaal?
• Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
• => Dit soort vragen zijn eigenlijk psychologische vragen2 en kunnen
deels worden beantwoord door psychologisch onderzoek.
▪ Ethische bekommernissen komen voor in verschillende domeinen van de
psychologie
• Wetenschappelijke psychologie: studie naar motivatie, emotie, sociaal
en seksueel gedrag
• Toegepaste psychologie: Ethische kwesties in overheid, bedrijven,
klinisch
o Biologie: grondslagen van psychologie zijn te vinden in de filosofie maar de inspiratie
voor ontstaan van psychologie is te vinden in de biologie.
▪ Wat is de wisselwerking tussen geest en hersenen?
▪ Evolutieleer: wat is aanpassingswaarde van de geest?
• Moet men bewust zijn om te overleven?
▪ Cognitieve neurowetenschappen
• Vroeger waren de psychologen niet veel bezig met de fysiologie
aangezien ze nog geen goede technieken hadden om het brein te
1 Studie van hoe we aan kennis komen
2 Het zijn nl. waardeoordelen.
3
, Aurélie Weverbergh 2BA PSYCH 2020-2021
VUB
bestuderen, nu hebben ze die wel waardoor men zich nu veel meer
kan verdiepen in de fysiologie.
1.1 Het beeld van de moderne wetenschap
❖ De Newtoniaanse stijl van aan wetenschap doen
o Beperkt aantal wetten construeren, waarvan geobserveerde regelmatigheden in natuur
kunnen afgeleid worden
▪ Wetten zijn een soort korte samenvatting van wat men empirisch van
regelmatigheden observeert
• Gaat dus om puur observeren van regelmatigheden en dus niet verder
gaan door verklaringen te zoeken
▪ Newton weigert een verklaring (mechanisme) te verzinnen voor wet van de
zwaartekracht
▪ Was dus tegen de ‘waarom’-vraag omdat hij zei dat dit ervoor zorgde dat
mensen aan metafysische (bovennatuurlijke vb.: god) speculaties gaan doen
▪ ‘Stick to the facts’ → blijf bij de feiten, geen speculaties, geen verzinsels.
• Francis bacon - kennis is macht: als we wetmatigheden kennen
kunnen we dingen voorspellen en onder controle krijgen
• M.a.w. dus alleen predictie en controle.
o Zeer descriptieve stijl
❖ Positivisme
o Positivisme: wetenschap is de enige bron van geldige kennis
o Comte: alleen observeerbare feiten zijn geldig , geen hypothetische verklaringen
▪ M.a.w. enkel descriptie geen verklaring
▪ Comte ging dit ook toepassen op samenleving (sociologie)
• Dus hij ging social engenering doen, daarbij gaat men kijken hoe men
psychologie kan toepassen op de maatschappij.
• Dus ook in sociale moeten we ons houden aan de observeerbare feiten
o Volgens het positivisme zijn wetten samenvattingen van observaties, geen essenties
van de natuur.
▪ Dus men verkrijgt eigenlijk de wetten NA de observaties
▪ Door die regelmatigheden en feiten te kennen kunnen we aan predictie en
controle doen.
• Predictie: door wetten of theorieën kunnen we de toekomstige
gebeurtenissen voorspellen
• Controle: kennis van wetmatigheden maakt dan uiteindelijk de
controle van de natuur mogelijk
o Sciëntisme: wetenschap kan alle (levens)problemen oplossen
o Nazisme en communisme zijn 2 grote voorbeelden waarbij men geprobeerd heeft om
samenlevingen te baseren op wetenschap
▪ Waren dus beiden zeer positivistisch.
1.2 Soorten verklaringen
1.2.1 Deductief-nomologische verklaring
❖ Nomo= wetmatigheden, deductief = afleiden uit
o Eens je aantal wetmatigheden hebt kan je er allerlei zaken uit afleiden
❖ D-N model is ontstaan in het Logisch Positivisme in Wenen (door de Wiener Kreis, 1920-
1938)
o Wiener Kreis was een groep filosofen, wetenschappers,…
▪ Een zeer belangrijke filosoof was Wittgenstein
4
