Samenvatting Filosofie in de relationele zorg 1

Filosofie van de Relationele zorg
Hoofdstuk 1 : Inleiding & ethiek
Leerdoelen:




Inleiding
1) Ethiek in het dagelijks leven en in de verpleegkunde
 Titchen: metafoor ‘skilled companion’
=> een deskundige medemens die een stukje van je weg mee komt afleggen als reisgenoot en
compagnon
 Verpleegkundige ook nood aan ‘critical companions’
=> kritische collega’s
 Kohlberg en de morele ontwikkeling

1.1. Moraal
MORAAL
= regelgebonden handelen

 Elke men leeft en handelt volgens bepaalde regels
- Vaak zonder erbij na te denken
- Vragen ernaar: meeste mensen kunnen de belangrijkste regels voor hen aanhalen
- Vaak voorkomende gedragsregels die als belangrijk worden geacht:
 Betrouwbaar zijn
 Niet liegen
 Elkaar helpen als je helpen kan

1.1.1. Kohlberg en de morele ontwikkeling
 Moraal over algemeen context- en cultuurgebonden
 ‘Mores leren’  via de opvoeding
 Lawrence Kohlberg
- Leven geweid aan onderzoek naar de morele ontwikkeling van kinderen




1

, Mensen beschikken over GEVORMD GEWETEN
=> wanneer mensen handelen naar bepaalde gedragsregels die ze zich helemaal eigen
hebben gemaakt
 Ontwikkeling of vorming vh geweten deelt Kohlberg op in 3 niveaus:
1) Het kinderlijk geweten (preconventioneel niveau)
- Kindje leert wat goed en wat fout is
- Door aangename of minder aangename gewaarwordingen
- Goed = wat geen straf oplevert/ wat een beloning oplevert
- Egocentrisch perspectief met onmiddellijke persoonlijke gevolgen
- Individu denkt niet aan anderen, zichzelf = eerste plaats
- Interactie met anderen  geven om te krijgen
2) Het pubergeweten (conventioneel niveau)
- Kinderen leren geleidelijk dat er gedragsregels zijn die het samenleve op elk niveau
reguleren en leefbaar houden voor iedereen
- Ih opvoedingsproces worden ze impliciet of expliciet vaak geconfronteert met de vraag:
‘Wat als iedereen dit zou doen?’
 zo wordt aan kinderen geleerd dat er gedragsregels zijn
- Goed = wat beantwoordt aan de verwachtingen van mensen uit de omgeving of
samenleving
- Cognitieve erkenning
- Rekening houden met anderen/ omgeving
- Ons in de plaats stellen van de ander
- Samenleven = alleen mogelijk als de regels gerespecteerd worden
- Kohlberg: ‘geweten is nog niet gevormd’
 als afspraken en regels zonder nadenken en blind gevolgd worden, dan leiden ze
immers niet in elke situatie tot moreel handelen
- Kohlberg maakt onderscheid tussen ‘de letter van de wet’ en ‘de geest van de wet’
3) Het volwassen geweten (postconventioneel niveau)
- Onderscheid tussen ‘de letter van de wet’ en de ‘geest van de wet’
- In staat op basis van dit onderscheid ook een eigen afweging te maken naar hun
handelen toe
- Ontwikkeling van het geweten
- Kenmerkend:
 Mensen handelen vanuit een eigen overtuiging, gebaseerd op algemene belangrijke
waarden, zoals gelijkheid, eerlijkheid, solidariteit, respect, rechtvaardigheid, …
 Ze hebben zich met dit principe of die waarde geïdentificeerd
 voelen zich gecompromitteerd en lijkt het alsof er een stukje van hun ‘mens-zijn’
af gaat
- Mensen handelen naar de geest van de wet op basis van de waarden die aan die wet
onderliggend zijn, veeleer dan naar de letter van de wet
 Drukken we uit aan de hand van een boutade:
 ware moraal schuilt niet in het strenge handhaven van allerlei gedragsregels, maar
in het loslaten ervan ondanks de wetenschap dat ze waardevol zijn
 Zie p. 7 schema

1.1.2. Moraal gaat over het goede leven
 Kohlbergs theorie over morele ontwikkeling van kinderlijk tot volwassene
- Voor kritiek vatbaar

2

, - Maakt duidelijk dat wij allemaal moraal bezig zijn
- Moraal  gaat over gedragsregels waarmee we als deelnemers aan het alledaagse leven
vertrouwd zijn
 Moraal zorgt voor:
- Het samenleven een beetje ‘geregeld’ is en dat mensen niet zondermeer doen wat in hen
opkomt
- Mensen rekening houden met elkaar
 Moraal is wat mensen aan elkaar verplicht zijn
 Eerste 2 fasen Kohlbergs theorie  mensen ‘leren samenleven’ door in aanraking te komen
met de sociale sancties die gepaard gaan met het overtreden of het niet navolgen van
gedragsregels
 Als we de regels naast ons neerleggen  schuldgevoel, wroeging, schaamte of een
knagend geweten
 Positief leren we: wanneer we de gedragsregels wel volgen, we dankbaarheid kunnen
ervaren en een gerust geweten
 Morele erosie
 zie cursusblad les 3
- Blijft verder gaan  onverschilligheid
- Burn-out, …  door morele erosie
 Aandrijvers/motors van moreel handelen
1) Normen = ondergrens, basis
2) Waarden (bv. vriendelijkheid)
3) Deugden
4) Taboes = in maatschappij hier niet over hebben

1.1.2.1. Moraal bouwt voort op sociobiologische processen
1.1.2.2. Menselijk moraal gaat voorbij sociobiologie

1.2. Ethiek
1.3. Ethiek in de gezondheidszorg
 Het verhaal van meneer Nilsson
- Mensvisie? Que?
- Hoe mensen een rol spelen in je denken
1) Het Cartesiaans mensbeeld – Utilisme – Paternalistische en reductionistische
houding
2) Het Autonome mensbeeld – Principe-ethiek – Contractualisme, in rechten en
plichten
3) Het Relationele mensbeeld – Zorgethiek – Verantwoordelijk weten voor welzijn van
 De overwaardering van het rationele en het belang van emoties




3