Sociologen over onderwijs.
Hoofdstuk 1: onderwijs als ordevraagstuk.
Sociale organisatie van leren
Sociologie spreek liever over de sociale organisatie van leren dan onderwijs. Daarmee benadrukken
ze dat het fenomeenschool maar een specifieke manier is waarop de samenleving het leren kan
organiseren.
Historisch en sociologisch onderzoek laten zien dat de sociale organisatie van leren een zekere
gelijkenis heeft met, zoals dat heet, de dominante economische modus van productie.
De manier waarop onderwijs georganiseerd wordt, lijkt sterk op de manier waarop de economie in
een bepaalde periode georganiseerd is.
• In de industriële revolutie draaide alles om massaproductie en efficiëntie (lopende band,
standaardproducten).
➝ Onderwijs werd ook georganiseerd als een soort “fabriek”: vaste leerstof,
standaardklassen, iedereen hetzelfde.
• Daarna kwam de diensteneconomie, waar meer maatwerk en inspelen op individuele
wensen belangrijk werd.
• Vandaag zitten we in een kenniseconomie, waar kennis, creativiteit en individualisering
centraal staan.
Daardoor ontstaat er spanning (frictie): het oude model van massaproductie botst met de behoefte
aan maatwerk.
In het onderwijs zie je dat terug in vormen zoals gepersonaliseerd leren en onderwijs op maat: men
probeert efficiëntie te combineren met individualisering.
Vier sociale orders
Sociale organisatie van leren moet antwoord geven op drie grote vragen:
• Wat moet er worden onderwezen? → curriculum
• Hoe moet dat worden gedaan? → onderwijsproces
• Voor wie is welke vorm van leren? → gelijke kansen onderwijs.
• Wie of wat bepaalt het antwoord op de drie vragen? → Governance
Bij governance gaat het om de manier waarop belangen en opvattingen van verschillende groepen
mensen via rollen en regels op elkaar worden afgestemd.
Sociale orders bewust in het leven het gedrag van mensen niet volledig
geroepen om bepaalde doelen te realiseren centraal gepland. De afstemming tussen
op een vooraf bedachte manier mensen ontstaat spontaan via regels,
interacties en onderlinge aanpassing, niet
door één vooraf uitgedacht plan.
,Een sociale orde definieert de aard van sociale relatie tussen mensen. Wat binnen de ene sociale
orde gepast en wenselijk is kan binnen een andere sociale orde juist heel ongepast en onwenselijk
zijn.
1. Een primaire sociale orde : relaties persoonlijk en affectief, het zijn emotionele relaties.
Gezinnen en families zijn bij uitstek voorbeelden van een PSO
2. Markt: deze relaties zijn juist onpersoonlijk, je hoeft elkaar niet te kennen, en bovendien
louter gebaseerd op ruil.
3. Overheid : definieert de sociale relatie tussen overheid en burgers. Die relaties is anoniem, in
de zin van zonder aanzien de Persons. Een overheid kan regels opleggen die voor iedereen
gelden.
4. Organisatie: is net zoals een overheid geconstrueerd. Organisaties zijn sociale verbanden die
met een specifiek doel worden gevormd. Relaties binnen een organisatie zijn niet anoniem.
Je hebt normaal wel een bepaalde relatie met collega’s en bazen.
Constellaties van sociale orde.
In het dagelijks leven bestaan sociale orders niet apart, maar tegelijk: mensen bewegen zich binnen
primaire relaties, ruilrelaties, organisaties en overheden.
Vroeger was de primaire sociale orde (PSO) dominant: mensen leefden in hechte, wederkerige
gemeenschappen. In de afgelopen anderhalve eeuw hebben organisaties en overheden steeds meer
taken overgenomen. Daardoor leven mensen steeds meer in een geconstrueerde sociale omgeving.
Deze verschuiving wordt omschreven als de overgang naar een ‘new social order’, waarbij spontane
gemeenschapsrelaties aan belang verliezen en sociaal kapitaal in de samenleving afneemt.
Een sociologische bril: sociale organisatie van de lerende en sociale
orders
Een sociologische bril betekent dat je niet naar één element afzonderlijk kijkt, maar dat je
verschillende onderdelen van de sociale organisatie en sociale orde samen bekijkt. Je onderzoekt hoe
die elementen elkaar beïnvloeden en hoe ze samen een geheel vormen.
Met andere woorden: je kijkt naar het samenspel tussen verschillende sociale orders (zoals primaire
relaties, markt, organisaties en overheid) en hoe mensen zich daarin bewegen.
Dat samenspel is niet vaststaand. Het verandert door de tijd (bijvoorbeeld van hechte
gemeenschappen naar meer georganiseerde en gereguleerde samenlevingen) en het verschilt ook
per land of regio, afhankelijk van cultuur, geschiedenis en politieke systemen.
Een sociologische bril helpt dus om te begrijpen:
• hoe samenlevingen georganiseerd zijn,
• waarom die organisatie verandert,
• en welke gevolgen dat heeft voor mensen en hun relaties.
Belangrijk is ook dat een professionele leergemeenschap meer positieve effecten heeft naarmate het
meer als een PSO functioneert.
De sociale organisatie van leerkracht vorm door een combinatie van sociale orders. Sociologie stellen
dan bijvoorbeeld de vraag:
, - Hoe hangt het relatie relatieve belang van sociale orde samen met maatschappelijke
ontwikkelingen?
- Hoe is de combinatie van sociale orders van invloed op de sociale organisatie van leren?
- Hoe werken sociale orders op elkaar in?
Terugkijken: markt en overheid
Maatschappelijke context
Na de Tweede Wereldoorlog was er buiten veel fysieke infrastructuur ook veel nodig om de
samenleving opnieuw vorm te geven. De overheid financierde en coördineer veel van deze
activiteiten.
Overheid, markten de sociale organisatie van leren
Vanaf de jaren 80 is de verhouding tussen de twee orders een beetje veranderd.
Overheid en markt
De overheid is een geconstrueerde orde. Een overheid kan doel bewust en doe gericht invloed
uitoefenen en heeft daarvoor in beginsel drie instrumenten tot haar beschikking.
1. Overheid kan het onderwijs financieren
2. Overheid kan het onderwijs ook zelf verschaffen
3. Overheid kan reguleren
De sociale orde van de markt is een spontane orde en komt tot stand door heel veel interacties, op
basis van rouw, tussen actoren die anoniem kunnen zijn. Een sociale orde is een
coördinatiemechanisme en in een markt bestaat dat mechanisme uit drie onderdelen.
1. Concurrentie tussen aanbieders
2. vrij kiezende consumenten
3. Prijsmechanisme
Door het motto “markt waar het kan, overheid waar het moet” veranderde ook de sociale organisatie
van leren. In de publieke sector worden de drie onderdelen van marktmechanisme zelden volledig
doorgevoerd. Daarom spreken we van een quasimarkt: aanbieders concurreren op onderdelen of in
beperkte maten met elkaar en of burgers hebben iets te kiezen en of financiële prikkels spelen direct
of indirect een rol.
Variaties in governance: sociale orders combineren.
We onderscheiden drie dimensies:
- Financiering: wie betaalt er?
- Bestuur: wie is eindverantwoordelijke?
- Operaties/management: wie voert het uit?
, De figuur toont dat onderwijs
georganiseerd wordt via drie dimensies:
wie betaalt (financiering), wie juridisch
verantwoordelijk is (bestuur) en wie het
dagelijks uitvoert
(operatie/management).
Deze drie rollen vallen niet altijd samen
bij één actor. Soms betaalt, bestuurt en
organiseert de overheid alles zelf, zoals bij
openbare scholen. In andere gevallen
betaalt de overheid, maar ligt het bestuur
en de uitvoering bij een non-profit- of for-
profitorganisatie, zoals bij vrij
gesubsidieerd onderwijs of charter
schools. Daarnaast zijn er systemen
waarin burgers of ouders zelf betalen,
zoals bij privéscholen of thuisonderwijs.
De kernboodschap is dat onderwijs altijd
een hybride systeem is waarin
verschillende sociale orders – overheid,
markt en professionals/burgers – met
elkaar gecombineerd worden.
Aanbodzijde : Concurrentie tussen scholen
Als scholen met elkaar gaan concurreren, ontstaat een lokale Onderwijsmarkt met een lokale
hiërarchie van scholen. Dat is voor te stellen als een ordening van scholen, gebaseerd op de reputatie
van scholen.
Scholen kunnen hun eigen plaats in de lokale heel erg op verschillende manieren verbeteren, zoals:
leerlingen selecteren, een goede reputatie opbouwen door gerichte marketing en public relations,
specifieke programma’s en profielen aanbieden, de kwaliteit van het onderwijs verbeteren. Bij veel
van deze strategieën speelt het selecteren van leerlingen impliciet of expliciet een rol.
Expliciet selectie: als school toelating ter worden gehanteerd (aantonen van academische prestaties
of beschikken van speciale talenten)
Impliciete selectie: als scholen met een uitgesproken onderwijs inhoudelijk, pedagogisch,
levensbeschouwelijk of religieus profiel bepaalde subgroepen van ouders en leerlingen wel dan niet
aantrekken
Vraagzijde: schoolkeuze van ouders en leerlingen
Naast de officiële informatie over scholen zijn er ook informele sociale netwerken van ouders in
belangrijke informatiebron is. Daarnaast spelen veel factoren zoals kwaliteit, sfeer, nabijheid en
bereikbaarheid een belangrijke rol bij de keuze van de school.
Hoofdstuk 1: onderwijs als ordevraagstuk.
Sociale organisatie van leren
Sociologie spreek liever over de sociale organisatie van leren dan onderwijs. Daarmee benadrukken
ze dat het fenomeenschool maar een specifieke manier is waarop de samenleving het leren kan
organiseren.
Historisch en sociologisch onderzoek laten zien dat de sociale organisatie van leren een zekere
gelijkenis heeft met, zoals dat heet, de dominante economische modus van productie.
De manier waarop onderwijs georganiseerd wordt, lijkt sterk op de manier waarop de economie in
een bepaalde periode georganiseerd is.
• In de industriële revolutie draaide alles om massaproductie en efficiëntie (lopende band,
standaardproducten).
➝ Onderwijs werd ook georganiseerd als een soort “fabriek”: vaste leerstof,
standaardklassen, iedereen hetzelfde.
• Daarna kwam de diensteneconomie, waar meer maatwerk en inspelen op individuele
wensen belangrijk werd.
• Vandaag zitten we in een kenniseconomie, waar kennis, creativiteit en individualisering
centraal staan.
Daardoor ontstaat er spanning (frictie): het oude model van massaproductie botst met de behoefte
aan maatwerk.
In het onderwijs zie je dat terug in vormen zoals gepersonaliseerd leren en onderwijs op maat: men
probeert efficiëntie te combineren met individualisering.
Vier sociale orders
Sociale organisatie van leren moet antwoord geven op drie grote vragen:
• Wat moet er worden onderwezen? → curriculum
• Hoe moet dat worden gedaan? → onderwijsproces
• Voor wie is welke vorm van leren? → gelijke kansen onderwijs.
• Wie of wat bepaalt het antwoord op de drie vragen? → Governance
Bij governance gaat het om de manier waarop belangen en opvattingen van verschillende groepen
mensen via rollen en regels op elkaar worden afgestemd.
Sociale orders bewust in het leven het gedrag van mensen niet volledig
geroepen om bepaalde doelen te realiseren centraal gepland. De afstemming tussen
op een vooraf bedachte manier mensen ontstaat spontaan via regels,
interacties en onderlinge aanpassing, niet
door één vooraf uitgedacht plan.
,Een sociale orde definieert de aard van sociale relatie tussen mensen. Wat binnen de ene sociale
orde gepast en wenselijk is kan binnen een andere sociale orde juist heel ongepast en onwenselijk
zijn.
1. Een primaire sociale orde : relaties persoonlijk en affectief, het zijn emotionele relaties.
Gezinnen en families zijn bij uitstek voorbeelden van een PSO
2. Markt: deze relaties zijn juist onpersoonlijk, je hoeft elkaar niet te kennen, en bovendien
louter gebaseerd op ruil.
3. Overheid : definieert de sociale relatie tussen overheid en burgers. Die relaties is anoniem, in
de zin van zonder aanzien de Persons. Een overheid kan regels opleggen die voor iedereen
gelden.
4. Organisatie: is net zoals een overheid geconstrueerd. Organisaties zijn sociale verbanden die
met een specifiek doel worden gevormd. Relaties binnen een organisatie zijn niet anoniem.
Je hebt normaal wel een bepaalde relatie met collega’s en bazen.
Constellaties van sociale orde.
In het dagelijks leven bestaan sociale orders niet apart, maar tegelijk: mensen bewegen zich binnen
primaire relaties, ruilrelaties, organisaties en overheden.
Vroeger was de primaire sociale orde (PSO) dominant: mensen leefden in hechte, wederkerige
gemeenschappen. In de afgelopen anderhalve eeuw hebben organisaties en overheden steeds meer
taken overgenomen. Daardoor leven mensen steeds meer in een geconstrueerde sociale omgeving.
Deze verschuiving wordt omschreven als de overgang naar een ‘new social order’, waarbij spontane
gemeenschapsrelaties aan belang verliezen en sociaal kapitaal in de samenleving afneemt.
Een sociologische bril: sociale organisatie van de lerende en sociale
orders
Een sociologische bril betekent dat je niet naar één element afzonderlijk kijkt, maar dat je
verschillende onderdelen van de sociale organisatie en sociale orde samen bekijkt. Je onderzoekt hoe
die elementen elkaar beïnvloeden en hoe ze samen een geheel vormen.
Met andere woorden: je kijkt naar het samenspel tussen verschillende sociale orders (zoals primaire
relaties, markt, organisaties en overheid) en hoe mensen zich daarin bewegen.
Dat samenspel is niet vaststaand. Het verandert door de tijd (bijvoorbeeld van hechte
gemeenschappen naar meer georganiseerde en gereguleerde samenlevingen) en het verschilt ook
per land of regio, afhankelijk van cultuur, geschiedenis en politieke systemen.
Een sociologische bril helpt dus om te begrijpen:
• hoe samenlevingen georganiseerd zijn,
• waarom die organisatie verandert,
• en welke gevolgen dat heeft voor mensen en hun relaties.
Belangrijk is ook dat een professionele leergemeenschap meer positieve effecten heeft naarmate het
meer als een PSO functioneert.
De sociale organisatie van leerkracht vorm door een combinatie van sociale orders. Sociologie stellen
dan bijvoorbeeld de vraag:
, - Hoe hangt het relatie relatieve belang van sociale orde samen met maatschappelijke
ontwikkelingen?
- Hoe is de combinatie van sociale orders van invloed op de sociale organisatie van leren?
- Hoe werken sociale orders op elkaar in?
Terugkijken: markt en overheid
Maatschappelijke context
Na de Tweede Wereldoorlog was er buiten veel fysieke infrastructuur ook veel nodig om de
samenleving opnieuw vorm te geven. De overheid financierde en coördineer veel van deze
activiteiten.
Overheid, markten de sociale organisatie van leren
Vanaf de jaren 80 is de verhouding tussen de twee orders een beetje veranderd.
Overheid en markt
De overheid is een geconstrueerde orde. Een overheid kan doel bewust en doe gericht invloed
uitoefenen en heeft daarvoor in beginsel drie instrumenten tot haar beschikking.
1. Overheid kan het onderwijs financieren
2. Overheid kan het onderwijs ook zelf verschaffen
3. Overheid kan reguleren
De sociale orde van de markt is een spontane orde en komt tot stand door heel veel interacties, op
basis van rouw, tussen actoren die anoniem kunnen zijn. Een sociale orde is een
coördinatiemechanisme en in een markt bestaat dat mechanisme uit drie onderdelen.
1. Concurrentie tussen aanbieders
2. vrij kiezende consumenten
3. Prijsmechanisme
Door het motto “markt waar het kan, overheid waar het moet” veranderde ook de sociale organisatie
van leren. In de publieke sector worden de drie onderdelen van marktmechanisme zelden volledig
doorgevoerd. Daarom spreken we van een quasimarkt: aanbieders concurreren op onderdelen of in
beperkte maten met elkaar en of burgers hebben iets te kiezen en of financiële prikkels spelen direct
of indirect een rol.
Variaties in governance: sociale orders combineren.
We onderscheiden drie dimensies:
- Financiering: wie betaalt er?
- Bestuur: wie is eindverantwoordelijke?
- Operaties/management: wie voert het uit?
, De figuur toont dat onderwijs
georganiseerd wordt via drie dimensies:
wie betaalt (financiering), wie juridisch
verantwoordelijk is (bestuur) en wie het
dagelijks uitvoert
(operatie/management).
Deze drie rollen vallen niet altijd samen
bij één actor. Soms betaalt, bestuurt en
organiseert de overheid alles zelf, zoals bij
openbare scholen. In andere gevallen
betaalt de overheid, maar ligt het bestuur
en de uitvoering bij een non-profit- of for-
profitorganisatie, zoals bij vrij
gesubsidieerd onderwijs of charter
schools. Daarnaast zijn er systemen
waarin burgers of ouders zelf betalen,
zoals bij privéscholen of thuisonderwijs.
De kernboodschap is dat onderwijs altijd
een hybride systeem is waarin
verschillende sociale orders – overheid,
markt en professionals/burgers – met
elkaar gecombineerd worden.
Aanbodzijde : Concurrentie tussen scholen
Als scholen met elkaar gaan concurreren, ontstaat een lokale Onderwijsmarkt met een lokale
hiërarchie van scholen. Dat is voor te stellen als een ordening van scholen, gebaseerd op de reputatie
van scholen.
Scholen kunnen hun eigen plaats in de lokale heel erg op verschillende manieren verbeteren, zoals:
leerlingen selecteren, een goede reputatie opbouwen door gerichte marketing en public relations,
specifieke programma’s en profielen aanbieden, de kwaliteit van het onderwijs verbeteren. Bij veel
van deze strategieën speelt het selecteren van leerlingen impliciet of expliciet een rol.
Expliciet selectie: als school toelating ter worden gehanteerd (aantonen van academische prestaties
of beschikken van speciale talenten)
Impliciete selectie: als scholen met een uitgesproken onderwijs inhoudelijk, pedagogisch,
levensbeschouwelijk of religieus profiel bepaalde subgroepen van ouders en leerlingen wel dan niet
aantrekken
Vraagzijde: schoolkeuze van ouders en leerlingen
Naast de officiële informatie over scholen zijn er ook informele sociale netwerken van ouders in
belangrijke informatiebron is. Daarnaast spelen veel factoren zoals kwaliteit, sfeer, nabijheid en
bereikbaarheid een belangrijke rol bij de keuze van de school.
