CRIMINALITEIT EN POLITIEK
HOC 1: 12/02
DOELSTELLING
De studie van criminaliteit als politiek construct
• We behandelen de belangrijkste evoluties in het criminaliteitsbeleid in België met een
bijzondere focus op de evoluties na WOII. We gaan ons daarbij focussen op specifieke
vraagstukken die dat veiligheidsbeleid mee bepalen (vb. de crisis van de democratie,
populisme, evidence based policymaking, whole-of-government benadering, marktdenken)
• We kijken naar de manier waarop beleidskeuzes tot stand komen en we leggen ons daarbij
specifiek toe op het vraagstuk van beleidsinnovatie.
• We kijken naar specifieke strategieën die overheden hanteren om gedrag te sturen (“orde
scheppen in de samenleving”, vb. nudging, biopolitics en necropolitics).
SCHRIFTELIJK EXAMEN
• Open vragen op basis van de slides HOC en teksten die je terugvindt op CANVAS (examen op
20 punten)
• Zie nota toelichting examen CANVAS!
• 2 grote vragen
o Kennisvraag: ken je bepaald begrip/ inzicht en kan je dit situeren in ruimere
veiligheidsbeleid (6 punten)
▪ De eerste vraag is een open vraag die peilt naar kennis. De student kan een
bepaald concept uitleggen en plaatsen in het ruimere veiligheidsbeleid.
▪ Vb. Welke visie op veiligheid kenmerkt het veiligheidsbeleid van de jaren
1990 in België. Omschrijf en leg uit.
• = reflexieve veiligheid
▪ Vb. wat is dominante perspectief op veiligheid in jaren ’90 en plaats dit in
ruimere trends die we hebben gezien
▪ Vraag komt uit teksten online
o Analytische reflectie (14 punten)
▪ De tweede vraag peilt naar het vermogen om analytisch te reflecteren over
een beleidsmatige stelling. Je krijgt één beleidsstelling en beantwoordt de
vraag in ongeveer 300 – 400 woorden (max. 1,5 blz.).
▪ Je doet dit aan de hand van de volgende structuur:
• Formuleer eerst jouw standpunt t.a.v. de stelling
• Geef twee redenen voor jouw standpunt op basis van inzichten uit
de cursus
• Bespreek ten minste één tegenargument en geef aan waarom dit
argument voor jou niet doorslaggevend is.
1
,2
,EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSBELEID
STRAFRECHTELIJK BELEID >< CRIMINELE POLITIEK
Strafrechtelijk beleid: keuzes gericht op de werking van de strafrechtsbedeling
Criminele politiek: keuzes gericht op (het optimaliseren van) de reactie op criminaliteit (en ander
afwijkend gedrag)
• De strafrechtsbedeling is maar één instrument in de maatschappelijke reactie op deviantie
• Die reactie kan andere doelen hebben dan louter bestraffend, repressief of handhavend (vb.
preventie)
• Ordenen van de samenleving: gaat over specifieke manieren keuzes die we in samenleving
maken om te komen tot een meer veilige samenleving
• Hierin heb je aantal termen, een strafrechtelijk beleid, dat gaat over keuzes die specifiek
gericht zijn op functioneren van strafrechtsbedeling (proces van politieke keuzes om
strafrechtsbedeling vorm te geven = strafrechtelijk beleid)
• Criminele politiek = wat we traditioneel beschouwen als apparaat om voor veiligheid te
zorgen (strafrechtsbedeling) is maar 1 instrument in maatschappelijke reactie op deviantie
• De reactie op criminaliteit kan andere doelen hebben dan louter bestraffend/ repressief of
handhavend
• Dan hebben we het bv. over het domein van preventie (het sturen van gedrag zonder dat
daar straffen aan te pas komen)
• Criminele politiek gaat zich richten op ruimere strategieën en keuzes die er bestaan om te
streven naar veilige samenleving. Ruimer dan alleen maar gebruiken van traditionele
klassieke strafrechtsbedeling
EEN EIGEN STRAFWET EN HANDHAVINGSAPPARAAT
• Van 1830 – 1850: armoede, economische crisis en snel stijgende criminaliteitscijfers
• Beleid, reactie ten aanzien van criminaliteit gebeurd in hoofdzaak vanuit wetgeving die
gestemd werd en maatschappelijke context (context waarover) gekenmerkt door armoede,
economische crisis en snel stijgende criminaliteitscijfers
o Men wil hier erg kijken of er geen subversieve elementen roet in het eten gooien in
jonge staat en is heel erg gericht op detectie ervan: zo krijg je oprichting van
staatsveiligheid
▪ Die gericht is op dreigingen voor een staat/ land/…
o Transitieperiode, met staat die vecht voor herleving en legitimiteit terug wilt winnen
o Veel zaken worden overgenomen + met moet proberen eigen identiteit te
ontwikkelen
o Eerste aanzet om eigen wetboeken te ontwikkelen
o Franse model is overgenomen wat betreft gerechtelijke organisatie en principes van
SV
▪ Impliceert dat er geen sprake is van discretionaire ruimte (ruimte waarin
verschillende actoren in systeem zelf beslissingen kunnen nemen)
3
, o Focus op beheer van buitenlanders in een postrevolutionair klimaat (zie ook
oprichting staatsveiligheid)
o Gerechtelijke organisatie en strafvordering laten weinig of geen beleidsruimte toe
(geen opsporingsonderzoek, geen opportuniteitsbeginsel)
o Moeilijke zoektocht naar een evenwicht tussen de verschillende machten.
• Discussie over bestraffing (lijfstraffen, doodstraf, gevangenisstraf – vb. herinvoering van de
doodstraf in 1835)
• Edouard Ducpétiaux: gevangenisstraf moet leiden tot de morele verbetering van de
delinquent.
o Filosofie omtrent gebruik gevangenisstraf die gericht is op morele verbetering
▪ Betekent dat je op andere manier naar gevangenis gaat kijken
▪ Gevangenisregime werd vanuit idee van morele verbetering gezien als veel
te mild (gedetineerden konden te veel contact hebben met elkaar en dit
stond morele verbetering in de weg)
▪ Beter vond men dat als je tot morele verbetering wou komen, men dit in
afzondering moest doen
▪ Hij/zij moet nadenken over wat hij heeft gedaan
o Veiligheidsbeleid begrijpen: denkbeelden die wij hebben over hoe mensen
functioneren, waarom mensen keuzes maken, hoe ze tot keuzes komen om criminele
feiten te plegen → is van belang om te begrijpen hoe we op criminaliteit gaan
reageren
▪ Verbinding tussen mensbeeld die uitlegt waarom mensen feiten plegen en
de reactie er op
▪ Als je gelooft dat mens vrij wezen is die rationele keuzes maakt, dat mensen
kiezen om winst of plezier te maximaliseren en pijn te vermijden is het
logisch dat je mensen wilt laten reflecteren over wat ze hebben gedaan en
hun sanctioneert vanuit hoop dat vanuit reflectie iets positief zal komen. En
mensen in toekomst niet meer gaan kiezen voor criminaliteit
▪ Op dat moment krijg je koppeling tussen duur gevangenistijd en misdrijf dat
men heeft gepleegd: hoe ergere feiten je hebt gepleegd, hoe langer je moet
nadenken over wat je hebt gedaan
o Die doelstelling vereist volgens denkbeelden van die tijd een grondige herziening van
het gevangenisregime dat als te mild werd omschreven; morele verbetering vereist
cellulaire afzondering. Vertrekpunt was het idee van de vrije mens die voor
criminaliteit kiest en door een verblijf in de gevangenis zal beseffen dat hij foute
keuzes heeft gemaakt. De duur van de gevangenis moet daarom in verhouding staan
tot het misdrijf (een zwaarder misdrijf vereist meer tijd om tot inkeer en inzicht te
komen).
o De straf is in de eerste plaats een reactie op een misdrijf; met de persoonlijkheid van
de dader wordt in deze fase geen rekening gehouden.
▪ In die zin gaan we er vanuit dat iedereen op min of meer dezelfde manier
feiten pleegt
▪ Revival van dit soort denken komt in rationele keuze denken
• 1867: herziening van het strafwetboek: filosofie van de klassieke school
o Mensbeeld van waar uit bepaalde racties op criminaliteit heel logisch wordt
4
HOC 1: 12/02
DOELSTELLING
De studie van criminaliteit als politiek construct
• We behandelen de belangrijkste evoluties in het criminaliteitsbeleid in België met een
bijzondere focus op de evoluties na WOII. We gaan ons daarbij focussen op specifieke
vraagstukken die dat veiligheidsbeleid mee bepalen (vb. de crisis van de democratie,
populisme, evidence based policymaking, whole-of-government benadering, marktdenken)
• We kijken naar de manier waarop beleidskeuzes tot stand komen en we leggen ons daarbij
specifiek toe op het vraagstuk van beleidsinnovatie.
• We kijken naar specifieke strategieën die overheden hanteren om gedrag te sturen (“orde
scheppen in de samenleving”, vb. nudging, biopolitics en necropolitics).
SCHRIFTELIJK EXAMEN
• Open vragen op basis van de slides HOC en teksten die je terugvindt op CANVAS (examen op
20 punten)
• Zie nota toelichting examen CANVAS!
• 2 grote vragen
o Kennisvraag: ken je bepaald begrip/ inzicht en kan je dit situeren in ruimere
veiligheidsbeleid (6 punten)
▪ De eerste vraag is een open vraag die peilt naar kennis. De student kan een
bepaald concept uitleggen en plaatsen in het ruimere veiligheidsbeleid.
▪ Vb. Welke visie op veiligheid kenmerkt het veiligheidsbeleid van de jaren
1990 in België. Omschrijf en leg uit.
• = reflexieve veiligheid
▪ Vb. wat is dominante perspectief op veiligheid in jaren ’90 en plaats dit in
ruimere trends die we hebben gezien
▪ Vraag komt uit teksten online
o Analytische reflectie (14 punten)
▪ De tweede vraag peilt naar het vermogen om analytisch te reflecteren over
een beleidsmatige stelling. Je krijgt één beleidsstelling en beantwoordt de
vraag in ongeveer 300 – 400 woorden (max. 1,5 blz.).
▪ Je doet dit aan de hand van de volgende structuur:
• Formuleer eerst jouw standpunt t.a.v. de stelling
• Geef twee redenen voor jouw standpunt op basis van inzichten uit
de cursus
• Bespreek ten minste één tegenargument en geef aan waarom dit
argument voor jou niet doorslaggevend is.
1
,2
,EVOLUTIES IN HET VEILIGHEIDSBELEID
STRAFRECHTELIJK BELEID >< CRIMINELE POLITIEK
Strafrechtelijk beleid: keuzes gericht op de werking van de strafrechtsbedeling
Criminele politiek: keuzes gericht op (het optimaliseren van) de reactie op criminaliteit (en ander
afwijkend gedrag)
• De strafrechtsbedeling is maar één instrument in de maatschappelijke reactie op deviantie
• Die reactie kan andere doelen hebben dan louter bestraffend, repressief of handhavend (vb.
preventie)
• Ordenen van de samenleving: gaat over specifieke manieren keuzes die we in samenleving
maken om te komen tot een meer veilige samenleving
• Hierin heb je aantal termen, een strafrechtelijk beleid, dat gaat over keuzes die specifiek
gericht zijn op functioneren van strafrechtsbedeling (proces van politieke keuzes om
strafrechtsbedeling vorm te geven = strafrechtelijk beleid)
• Criminele politiek = wat we traditioneel beschouwen als apparaat om voor veiligheid te
zorgen (strafrechtsbedeling) is maar 1 instrument in maatschappelijke reactie op deviantie
• De reactie op criminaliteit kan andere doelen hebben dan louter bestraffend/ repressief of
handhavend
• Dan hebben we het bv. over het domein van preventie (het sturen van gedrag zonder dat
daar straffen aan te pas komen)
• Criminele politiek gaat zich richten op ruimere strategieën en keuzes die er bestaan om te
streven naar veilige samenleving. Ruimer dan alleen maar gebruiken van traditionele
klassieke strafrechtsbedeling
EEN EIGEN STRAFWET EN HANDHAVINGSAPPARAAT
• Van 1830 – 1850: armoede, economische crisis en snel stijgende criminaliteitscijfers
• Beleid, reactie ten aanzien van criminaliteit gebeurd in hoofdzaak vanuit wetgeving die
gestemd werd en maatschappelijke context (context waarover) gekenmerkt door armoede,
economische crisis en snel stijgende criminaliteitscijfers
o Men wil hier erg kijken of er geen subversieve elementen roet in het eten gooien in
jonge staat en is heel erg gericht op detectie ervan: zo krijg je oprichting van
staatsveiligheid
▪ Die gericht is op dreigingen voor een staat/ land/…
o Transitieperiode, met staat die vecht voor herleving en legitimiteit terug wilt winnen
o Veel zaken worden overgenomen + met moet proberen eigen identiteit te
ontwikkelen
o Eerste aanzet om eigen wetboeken te ontwikkelen
o Franse model is overgenomen wat betreft gerechtelijke organisatie en principes van
SV
▪ Impliceert dat er geen sprake is van discretionaire ruimte (ruimte waarin
verschillende actoren in systeem zelf beslissingen kunnen nemen)
3
, o Focus op beheer van buitenlanders in een postrevolutionair klimaat (zie ook
oprichting staatsveiligheid)
o Gerechtelijke organisatie en strafvordering laten weinig of geen beleidsruimte toe
(geen opsporingsonderzoek, geen opportuniteitsbeginsel)
o Moeilijke zoektocht naar een evenwicht tussen de verschillende machten.
• Discussie over bestraffing (lijfstraffen, doodstraf, gevangenisstraf – vb. herinvoering van de
doodstraf in 1835)
• Edouard Ducpétiaux: gevangenisstraf moet leiden tot de morele verbetering van de
delinquent.
o Filosofie omtrent gebruik gevangenisstraf die gericht is op morele verbetering
▪ Betekent dat je op andere manier naar gevangenis gaat kijken
▪ Gevangenisregime werd vanuit idee van morele verbetering gezien als veel
te mild (gedetineerden konden te veel contact hebben met elkaar en dit
stond morele verbetering in de weg)
▪ Beter vond men dat als je tot morele verbetering wou komen, men dit in
afzondering moest doen
▪ Hij/zij moet nadenken over wat hij heeft gedaan
o Veiligheidsbeleid begrijpen: denkbeelden die wij hebben over hoe mensen
functioneren, waarom mensen keuzes maken, hoe ze tot keuzes komen om criminele
feiten te plegen → is van belang om te begrijpen hoe we op criminaliteit gaan
reageren
▪ Verbinding tussen mensbeeld die uitlegt waarom mensen feiten plegen en
de reactie er op
▪ Als je gelooft dat mens vrij wezen is die rationele keuzes maakt, dat mensen
kiezen om winst of plezier te maximaliseren en pijn te vermijden is het
logisch dat je mensen wilt laten reflecteren over wat ze hebben gedaan en
hun sanctioneert vanuit hoop dat vanuit reflectie iets positief zal komen. En
mensen in toekomst niet meer gaan kiezen voor criminaliteit
▪ Op dat moment krijg je koppeling tussen duur gevangenistijd en misdrijf dat
men heeft gepleegd: hoe ergere feiten je hebt gepleegd, hoe langer je moet
nadenken over wat je hebt gedaan
o Die doelstelling vereist volgens denkbeelden van die tijd een grondige herziening van
het gevangenisregime dat als te mild werd omschreven; morele verbetering vereist
cellulaire afzondering. Vertrekpunt was het idee van de vrije mens die voor
criminaliteit kiest en door een verblijf in de gevangenis zal beseffen dat hij foute
keuzes heeft gemaakt. De duur van de gevangenis moet daarom in verhouding staan
tot het misdrijf (een zwaarder misdrijf vereist meer tijd om tot inkeer en inzicht te
komen).
o De straf is in de eerste plaats een reactie op een misdrijf; met de persoonlijkheid van
de dader wordt in deze fase geen rekening gehouden.
▪ In die zin gaan we er vanuit dat iedereen op min of meer dezelfde manier
feiten pleegt
▪ Revival van dit soort denken komt in rationele keuze denken
• 1867: herziening van het strafwetboek: filosofie van de klassieke school
o Mensbeeld van waar uit bepaalde racties op criminaliteit heel logisch wordt
4
