Inleiding tot de filosofie
1
,Inhoudsopgave
Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste ..........................................................................4
1.1. Begrippenkader .......................................................................................................4
1.1.1. Waarden en deugden .......................................................................................4
1.1.2. Normen ...........................................................................................................4
1.1.3. Verschil tussen waarden en normen .................................................................4
1.1.4. Afbakening van de ethiek ..................................................................................4
1.1.5. Moraal en ethiek ...............................................................................................5
1.1.6. Rechtvaardiging ...............................................................................................5
1.1.7. Ethiek: wetenschappelijke discipline ................................................................6
1.2. Het funderingsprobleem ..........................................................................................6
1.2.1. Uit feiten geen normen .....................................................................................6
1.2.2. Geen ultieme fundering ....................................................................................7
1.2.3. Tussen objectivisme en relativisme ...................................................................7
1.2.4. Het probleem van het relativisme......................................................................7
1.3. Vrijheid, authenciteit, geluk ......................................................................................8
1.3.1. Het goede leven ...............................................................................................8
1.3.2. Vrijheid ............................................................................................................8
1.3.3. Authenciteit ................................................................................................... 10
1.3.4. Geluk ............................................................................................................. 11
1.4. Utilitarisme versus ethiek van Kant ......................................................................... 12
1.4.1. Utilitarisme .................................................................................................... 12
1.4.2. De ethiek van Kant .......................................................................................... 14
CASUS 1: Biodiversiteit en klimaat – morele verantwoordelijkheid in het antropoceen ............. 17
1. Antropoceen .............................................................................................................. 17
2. Eva Meijer: ‘Dennen’ in Vuurduin, Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt,
Lemniscaat, 2021. ............................................................................................................. 20
3. Bruno Latour: ‘Het lijkt wel alsof we op verschillende planeten leven’ – een denkbeeldig
planetarium in: Het parlement van de dingen. Over Gaia en de representatie van niet-mensen,
Boom, 2021. ...................................................................................................................... 23
Thema 2: sociale en politieke filosofie: ‘de rechtvaardige samenleving’ ................................... 26
1.1. Politieke filosofie ................................................................................................... 26
1.2. Hobbes, Aristoteles en Rousseau ........................................................................... 28
1.2.1. Hobbes .......................................................................................................... 29
1.2.2. Aristoteles ..................................................................................................... 30
1.2.3. Rousseau....................................................................................................... 31
2
, 1.3. Rechtvaardigheid ................................................................................................... 34
1.4. Debat over de verzorgingsstaat ............................................................................... 36
Casus 2: democratie en populisme ........................................................................................ 41
1. Chantal Mouffe, Over het politieke (2008) ................................................................... 43
2. David Van Reybrouck, Tegen verkiezingen (2016) ........................................................ 48
Thema 3: Cultuurfilosofie: ‘identiteit en cultuur’ ..................................................................... 50
1. Het moderne cultuurbegrip ........................................................................................ 50
2. Romantiek ................................................................................................................. 51
3. Mensheidsgeschiedenis ............................................................................................. 53
4. Nationale cultuur ....................................................................................................... 53
5. Geschiedenis als klassenstrijd ................................................................................... 54
6. Moderniteit ................................................................................................................ 55
7. Verklaren en interpreteren.......................................................................................... 59
8. Massacultuur ............................................................................................................ 60
8.1. Een normatieve kwestie...................................................................................... 60
8.2. Massacultuur ..................................................................................................... 61
8.3. Teloorgang van de beschaving (cultuurpessimisme) ............................................ 61
8.4. Terugval in de barbarij ........................................................................................ 62
8.5. Cultuurindustrie (frankfurter schule) ................................................................... 62
8.6. De waarde van de nieuwe media ......................................................................... 63
9. Cultuur, sociale identiteit en leefstijl .......................................................................... 63
10. Postmodernisme en globalisering ........................................................................... 64
CASUS 3: Identiteitspolitiek, antiracisme en dekolonisering .................................................... 65
1. Fukuyama, identiteit, Waardigheid, ressentiment en identiteitspolitiek (2019) .............. 66
2. Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras (2017) .................. 70
Thema 4: wetenschap, technologie en samenleving ............................................................... 72
1. Inleiding .................................................................................................................... 72
2. Het standaardbeeld van wetenschap ......................................................................... 73
2.1. Vier uitgangspunten ........................................................................................... 74
2.2. Standaardbeeld van intern functioneren ............................................................. 75
2.3. Standaardbeeld van extern functioneren ............................................................. 76
3. Sociaal constructivisme ............................................................................................. 78
3
, Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste
1.1. Begrippenkader
1.1.1. Waarden en deugden
Waarden: drukken een beoordeling of evaluatie uit, aspecten van het leven die
we belangrijk vinden, algemene morele uitgangspunten
o bv: “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
oSoms verwijst een waarde naar een specifieke karaktereigenschap =
deugden
Deugden: waardevolle karaktereigenschappen
o Bv: vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
1.1.2. Normen
Normen: concrete gedragsbepaling, specifieke regels die ons voorschrijven wat
we moeten of mogen doen, of net niet moeten of mogen doen.
o Drukken een plicht, permissie of verbod uit
▪ Plicht: iets wat we moeten doen
▪ Permissie/toestemming: iets wat we mogen doen
▪ Verbod: iets wat we niet mogen doen
o Bv: “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
1.1.3. Verschil tussen waarden en normen
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit.
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor de anderen.
Vergelijk met nieuwjaar voornemens
o Waarden → algemene zaken waar je meer aandacht aan wil besteden,
vb. meer tijd doorbrengen met vrienden, familie.
o Normen → concrete gedragsregels om je leven anders in te richten,
vb. wekelijks gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur
klassieke muziek beluisteren.
Bewering dat iets een waarde is geeft aan dat het een fundamentele plaats
inneemt in ons leven
o Welke plaats is niet precies
o Waarden verschillen dus van normen
▪ Normen drukken een concrete gedragsbepaling uit
Wel een nauwe relatie tussen waarden en normen
1.1.4. Afbakening van de ethiek
Moreel: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen, waarmee we
overeenstemmen, waarvoor we goede redenen kunnen geven waarom ze er zijn
o Bv: voor de zieken zorgen
4
1
,Inhoudsopgave
Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste ..........................................................................4
1.1. Begrippenkader .......................................................................................................4
1.1.1. Waarden en deugden .......................................................................................4
1.1.2. Normen ...........................................................................................................4
1.1.3. Verschil tussen waarden en normen .................................................................4
1.1.4. Afbakening van de ethiek ..................................................................................4
1.1.5. Moraal en ethiek ...............................................................................................5
1.1.6. Rechtvaardiging ...............................................................................................5
1.1.7. Ethiek: wetenschappelijke discipline ................................................................6
1.2. Het funderingsprobleem ..........................................................................................6
1.2.1. Uit feiten geen normen .....................................................................................6
1.2.2. Geen ultieme fundering ....................................................................................7
1.2.3. Tussen objectivisme en relativisme ...................................................................7
1.2.4. Het probleem van het relativisme......................................................................7
1.3. Vrijheid, authenciteit, geluk ......................................................................................8
1.3.1. Het goede leven ...............................................................................................8
1.3.2. Vrijheid ............................................................................................................8
1.3.3. Authenciteit ................................................................................................... 10
1.3.4. Geluk ............................................................................................................. 11
1.4. Utilitarisme versus ethiek van Kant ......................................................................... 12
1.4.1. Utilitarisme .................................................................................................... 12
1.4.2. De ethiek van Kant .......................................................................................... 14
CASUS 1: Biodiversiteit en klimaat – morele verantwoordelijkheid in het antropoceen ............. 17
1. Antropoceen .............................................................................................................. 17
2. Eva Meijer: ‘Dennen’ in Vuurduin, Aantekeningen bij een wereld die verdwijnt,
Lemniscaat, 2021. ............................................................................................................. 20
3. Bruno Latour: ‘Het lijkt wel alsof we op verschillende planeten leven’ – een denkbeeldig
planetarium in: Het parlement van de dingen. Over Gaia en de representatie van niet-mensen,
Boom, 2021. ...................................................................................................................... 23
Thema 2: sociale en politieke filosofie: ‘de rechtvaardige samenleving’ ................................... 26
1.1. Politieke filosofie ................................................................................................... 26
1.2. Hobbes, Aristoteles en Rousseau ........................................................................... 28
1.2.1. Hobbes .......................................................................................................... 29
1.2.2. Aristoteles ..................................................................................................... 30
1.2.3. Rousseau....................................................................................................... 31
2
, 1.3. Rechtvaardigheid ................................................................................................... 34
1.4. Debat over de verzorgingsstaat ............................................................................... 36
Casus 2: democratie en populisme ........................................................................................ 41
1. Chantal Mouffe, Over het politieke (2008) ................................................................... 43
2. David Van Reybrouck, Tegen verkiezingen (2016) ........................................................ 48
Thema 3: Cultuurfilosofie: ‘identiteit en cultuur’ ..................................................................... 50
1. Het moderne cultuurbegrip ........................................................................................ 50
2. Romantiek ................................................................................................................. 51
3. Mensheidsgeschiedenis ............................................................................................. 53
4. Nationale cultuur ....................................................................................................... 53
5. Geschiedenis als klassenstrijd ................................................................................... 54
6. Moderniteit ................................................................................................................ 55
7. Verklaren en interpreteren.......................................................................................... 59
8. Massacultuur ............................................................................................................ 60
8.1. Een normatieve kwestie...................................................................................... 60
8.2. Massacultuur ..................................................................................................... 61
8.3. Teloorgang van de beschaving (cultuurpessimisme) ............................................ 61
8.4. Terugval in de barbarij ........................................................................................ 62
8.5. Cultuurindustrie (frankfurter schule) ................................................................... 62
8.6. De waarde van de nieuwe media ......................................................................... 63
9. Cultuur, sociale identiteit en leefstijl .......................................................................... 63
10. Postmodernisme en globalisering ........................................................................... 64
CASUS 3: Identiteitspolitiek, antiracisme en dekolonisering .................................................... 65
1. Fukuyama, identiteit, Waardigheid, ressentiment en identiteitspolitiek (2019) .............. 66
2. Gloria Wekker, Witte onschuld. Paradoxen van kolonialisme en ras (2017) .................. 70
Thema 4: wetenschap, technologie en samenleving ............................................................... 72
1. Inleiding .................................................................................................................... 72
2. Het standaardbeeld van wetenschap ......................................................................... 73
2.1. Vier uitgangspunten ........................................................................................... 74
2.2. Standaardbeeld van intern functioneren ............................................................. 75
2.3. Standaardbeeld van extern functioneren ............................................................. 76
3. Sociaal constructivisme ............................................................................................. 78
3
, Thema 1: ETHIEK: over het goede en het juiste
1.1. Begrippenkader
1.1.1. Waarden en deugden
Waarden: drukken een beoordeling of evaluatie uit, aspecten van het leven die
we belangrijk vinden, algemene morele uitgangspunten
o bv: “Tolerantie is de basis van onze democratie.”
“Alles staat of valt bij eerlijkheid.”
“Gezondheid is een kostbaar goed.”
oSoms verwijst een waarde naar een specifieke karaktereigenschap =
deugden
Deugden: waardevolle karaktereigenschappen
o Bv: vriendelijkheid, eerlijkheid, bescheidenheid
1.1.2. Normen
Normen: concrete gedragsbepaling, specifieke regels die ons voorschrijven wat
we moeten of mogen doen, of net niet moeten of mogen doen.
o Drukken een plicht, permissie of verbod uit
▪ Plicht: iets wat we moeten doen
▪ Permissie/toestemming: iets wat we mogen doen
▪ Verbod: iets wat we niet mogen doen
o Bv: “breek nooit je belofte”
“een leugentje om bestwil is toegestaan”
“je moet de waarheid spreken”
1.1.3. Verschil tussen waarden en normen
Waarden: veiligheid, vrijheid, vriendschap, rechtvaardigheid, integriteit.
Normen: wees eerlijk, werk af waaraan je begint, wees mild voor de anderen.
Vergelijk met nieuwjaar voornemens
o Waarden → algemene zaken waar je meer aandacht aan wil besteden,
vb. meer tijd doorbrengen met vrienden, familie.
o Normen → concrete gedragsregels om je leven anders in te richten,
vb. wekelijks gaan sporten, stoppen met roken, elke dag een uur
klassieke muziek beluisteren.
Bewering dat iets een waarde is geeft aan dat het een fundamentele plaats
inneemt in ons leven
o Welke plaats is niet precies
o Waarden verschillen dus van normen
▪ Normen drukken een concrete gedragsbepaling uit
Wel een nauwe relatie tussen waarden en normen
1.1.4. Afbakening van de ethiek
Moreel: wat overeenstemt met de heersende waarden en normen, waarmee we
overeenstemmen, waarvoor we goede redenen kunnen geven waarom ze er zijn
o Bv: voor de zieken zorgen
4
