POLITICOLOGIE
Het belang van politiek (inleiding van het vak)
→ pol heeft impact op ons dagelijks leven <--> beperkte
maakbaarheid vd sml
→ “ <--> nationale pol verliest zijn greep
→ belang van politiek te bestuderen: regelmaat ontdekken in
politieke fenomenen en complexe fenomenen vereenvoudigen
Hoofdstuk 1: Politiek
Wat is politiek? en wat is het niet?
- Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende sml door middel van
machtsuitoefening
- Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ brede definitie want politiek is overal waar er regels bestaan bv.
verenigingen (‘de dauwtrappers’, scholen,...)
→ afkomst: politika = de zaken die met de polis ( → de stedelijke sml) te
maken hebben (oudgrieks)
Evolutie reikwijdte van politiek:
Hoofdstuk 2: Machtsuitoefening
Wat is macht?
- bindende regels = politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd
worden aan de leden vd sml
→ (leden aanvaarden) gevolgen van niet-naleving: sancties,
dwangmiddelen
→ regels opleggen en afdwingen dmv machtsuitoefening
→ we volgen de regels vaak zonder na te denken (= geïnternaliseerd) bv.
drinken en rijden, gordel, rechts rijden, rookverbod,...
1
, - Burgerlijke ongehoorzaamheid = publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die
ingaat tegen de wet en die tot doel heeft een wijziging in beleid of wetgeving te
realiseren
1. vorm van protest (bv. Rosa Parks wil haar plaats in bus niet afstaan)
2. vreedzaam
3. aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
→ recente voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid:
- boerenprotesten
- klimaatprotesten
- Boston Tea Party
Macht versus gezag
● Robert Dahl
○ macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat actor
B een handeling verricht die B anders niet zou verrichten ( →
handeling B is niet noodzakelijk in overeenstemming met wat A wil
de gevolgen kunnen anders zijn = onbedoelde effecten)
● Max Weber
○ macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen,, ook tegen
eventuele weerstand in
○ gezag = legitieme aanvaarde machtsuitoefening
→ 3 vormen van gezag:
- traditioneel gezag = traditie en gewoonte bv. koning of
erfelijke leider heeft positie door de traditie ⇒
bevolking vindt deze macht legitiem aanvaard
- charismatisch gezag = gezag gebaseerd op de persoonlijke
eigenschappen vd leider bv. Bart de Wever wandelt met
adelaar op stok binnen?
- rationeel-legalistisch gezag = uit respect voor de regels bv. bij
bureaucratie
→ link tussen Dahl en Weber: anticipatiemogelijkheid, focus op conflict, macht wordt
uitgeoefend door sociale relaties
Legitieme machtsuitoefening uit respect voor de regels: bronnen/ types (democratische)
legitimiteit
→ Fritz Scharpf en Vivian Schmidt
2
,Macht omdenken
→ 3 faces of power - Steven Lukes
1. Power of decision-making/ beslissen en bevelen
● ‘naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar
● sancties, dwangmiddelen
● bv. maximumsnelheid
2. Non-decision-making power/ agenda-setting (Bachrach & Baratz)
● prioriteit van thema’s op politieke agenda (=/ richting van beleid)
● positief: aandacht genereren, zichtbaar
● negatief: verhinderen dat bepaalde thema’s worden behandeld,
onzichtbaar
● bv. reguleren luchtverontreiniging VS vrijwaren van werkgelegenheid
3. Ideological power/ ideologische hegemonie
● Bepalen wat er gedacht wordt, bestaande orde niet ter discussie,
onzichtbaar
● cultureel kader
● bv. kapitalistische marktlogica
→ Amartya Sen:
/→ ongelijkheid = macht (onderdrukking) waardoor mensen niet al hun
mogelijkheden ontwikkelen DUS geen ‘echte’ vrijheid
Kunnen we macht meten?
● mission impossible? → macht aantonen en bewijzen is moeilijk!
○ veel machtsuitoefening is onzichtbaar
■ bv. anticipatie op gevolgen van acties
■ bv. agendasetting en ideologische hegemonie
● agendasetting = media bepaald waar publiek over denkt door
bepaalde thema’s aan het licht te brengen
bv. buurtbewoners die voor het eerst gaan praten over
dat er trager gereden zou moeten worden in de straat
hebben ook een vorm van macht + krant die dit thema
vd buren oppikt en erover schrijft ook vorm van macht
⇒ gemeente maakt hierover een regel
● ideologische hegemonie = de ideologie/ politiek die dominant
is in de sml
3
, ○ macht zit in een machtsstrijd tussen actoren, wisselwerking - wederzijds
■ causaliteit van macht vaststellen is bijzonder lastig
■ macht van 1 actor isoleren is problematisch
○ macht is vaak alleen negatief (veto players)
Hoe kunnen we de macht vd staat omschrijven?
→ de staat concentreert veel macht
→ natiestaat is langzaam gegroeid doorheen de tijd ( proces van staatsvorming)
● steeds grotere concentratie van machtsmiddelen (geld, expertise) ten koste
van concurrenten: bv. adel, kerk,...
● verwerven van legitimiteit → de overheid dient aanvaard te worden als
geldige gezagsdrager
● depersonalisatie van gezag (rationeel-legalistisch) → legitimiteit hangt
niet meer af van charisma/ populariteit van 1 bepaalde leider, maar
dat ze wordt bepaald door het geheel van regels en instellingen
● homogenisering = zelfde regels op geheel grondgebied
/→ moderne natiestaat want: bevolking, taal en cultuur ( de natie het
volk) vallen samen onder 1 staat ( + ook grote mate van diversiteit)
→ er valt niet aan staatsmacht te ontkomen (ondanks vervagende grenzen): er is
steeds politiek (en dus machtsuitoefening) daar waar mensen samenleven
staat = human community that successfully claims the monopoly of the legitimate use of
physical force within a given territory (WEBER)
monopolie op legitiem geweld = alleen staat mag regels met geweld afdwingen, geen
privétaak bv. wettelijke zelfverdediging
begrenzingen:
- privatisering vd ordehandhaving bv. gated communities; winkelcentra,
festivals,... (hebben eigen bewakingsagenten om toe te zien op de
veiligheid)
- staatsgeweld moet ‘proportioneel’ zijn bv. etnische profilering
- alleen geweld dat nodig is om beoogde doel te bereiken bv. foltering
→ Art. 33 GW: “ Alle machten gaan uit van de natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze bij
de Grondwet bepaald.”
Macht van de staat: Grondwet
→ eerste en belangrijkste ‘regel’ van land
1. zegt hoe (andere) regels gemaakt moeten worden (en dus hoe regels kunnen
wijzigen)
→ bevat de basisregels van het functioneren van politiek systeem
→ bv. pariteit vd regering, bevoegdheidsverdeling
2. Bevat grondrechten- en vrijheden van burgers
→ bescherming van burgers tegen almachtige staat
→ voorwaarde voor vrije verkiezingen en democratie
→ bv. vrijheid van meningsuiting, vereniging, vergadering, pers, godsdienst,...
3. Recenter: socio-economische rechten
→ art 23 GW: “ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden”
→ deze rechten zijn niet individueel afdwingbaar
4
Het belang van politiek (inleiding van het vak)
→ pol heeft impact op ons dagelijks leven <--> beperkte
maakbaarheid vd sml
→ “ <--> nationale pol verliest zijn greep
→ belang van politiek te bestuderen: regelmaat ontdekken in
politieke fenomenen en complexe fenomenen vereenvoudigen
Hoofdstuk 1: Politiek
Wat is politiek? en wat is het niet?
- Politiek = ordenen en besturen van een territoriaal afgebakende sml door middel van
machtsuitoefening
- Politiek = alles wat te maken heeft met het besturen van een samenleving
→ brede definitie want politiek is overal waar er regels bestaan bv.
verenigingen (‘de dauwtrappers’, scholen,...)
→ afkomst: politika = de zaken die met de polis ( → de stedelijke sml) te
maken hebben (oudgrieks)
Evolutie reikwijdte van politiek:
Hoofdstuk 2: Machtsuitoefening
Wat is macht?
- bindende regels = politieke regelgeving kan alleen functioneren als ze ook opgelegd
worden aan de leden vd sml
→ (leden aanvaarden) gevolgen van niet-naleving: sancties,
dwangmiddelen
→ regels opleggen en afdwingen dmv machtsuitoefening
→ we volgen de regels vaak zonder na te denken (= geïnternaliseerd) bv.
drinken en rijden, gordel, rechts rijden, rookverbod,...
1
, - Burgerlijke ongehoorzaamheid = publieke, niet-gewelddadige en bewuste daad die
ingaat tegen de wet en die tot doel heeft een wijziging in beleid of wetgeving te
realiseren
1. vorm van protest (bv. Rosa Parks wil haar plaats in bus niet afstaan)
2. vreedzaam
3. aanvaarden van gevolgen niet-naleving bindende regels
→ recente voorbeelden van burgerlijke ongehoorzaamheid:
- boerenprotesten
- klimaatprotesten
- Boston Tea Party
Macht versus gezag
● Robert Dahl
○ macht = actor A heeft de mogelijkheid om ervoor te zorgen dat actor
B een handeling verricht die B anders niet zou verrichten ( →
handeling B is niet noodzakelijk in overeenstemming met wat A wil
de gevolgen kunnen anders zijn = onbedoelde effecten)
● Max Weber
○ macht = mogelijkheid van actor om wil op te leggen aan anderen,, ook tegen
eventuele weerstand in
○ gezag = legitieme aanvaarde machtsuitoefening
→ 3 vormen van gezag:
- traditioneel gezag = traditie en gewoonte bv. koning of
erfelijke leider heeft positie door de traditie ⇒
bevolking vindt deze macht legitiem aanvaard
- charismatisch gezag = gezag gebaseerd op de persoonlijke
eigenschappen vd leider bv. Bart de Wever wandelt met
adelaar op stok binnen?
- rationeel-legalistisch gezag = uit respect voor de regels bv. bij
bureaucratie
→ link tussen Dahl en Weber: anticipatiemogelijkheid, focus op conflict, macht wordt
uitgeoefend door sociale relaties
Legitieme machtsuitoefening uit respect voor de regels: bronnen/ types (democratische)
legitimiteit
→ Fritz Scharpf en Vivian Schmidt
2
,Macht omdenken
→ 3 faces of power - Steven Lukes
1. Power of decision-making/ beslissen en bevelen
● ‘naakte’ machtsuitoefening, zichtbaar
● sancties, dwangmiddelen
● bv. maximumsnelheid
2. Non-decision-making power/ agenda-setting (Bachrach & Baratz)
● prioriteit van thema’s op politieke agenda (=/ richting van beleid)
● positief: aandacht genereren, zichtbaar
● negatief: verhinderen dat bepaalde thema’s worden behandeld,
onzichtbaar
● bv. reguleren luchtverontreiniging VS vrijwaren van werkgelegenheid
3. Ideological power/ ideologische hegemonie
● Bepalen wat er gedacht wordt, bestaande orde niet ter discussie,
onzichtbaar
● cultureel kader
● bv. kapitalistische marktlogica
→ Amartya Sen:
/→ ongelijkheid = macht (onderdrukking) waardoor mensen niet al hun
mogelijkheden ontwikkelen DUS geen ‘echte’ vrijheid
Kunnen we macht meten?
● mission impossible? → macht aantonen en bewijzen is moeilijk!
○ veel machtsuitoefening is onzichtbaar
■ bv. anticipatie op gevolgen van acties
■ bv. agendasetting en ideologische hegemonie
● agendasetting = media bepaald waar publiek over denkt door
bepaalde thema’s aan het licht te brengen
bv. buurtbewoners die voor het eerst gaan praten over
dat er trager gereden zou moeten worden in de straat
hebben ook een vorm van macht + krant die dit thema
vd buren oppikt en erover schrijft ook vorm van macht
⇒ gemeente maakt hierover een regel
● ideologische hegemonie = de ideologie/ politiek die dominant
is in de sml
3
, ○ macht zit in een machtsstrijd tussen actoren, wisselwerking - wederzijds
■ causaliteit van macht vaststellen is bijzonder lastig
■ macht van 1 actor isoleren is problematisch
○ macht is vaak alleen negatief (veto players)
Hoe kunnen we de macht vd staat omschrijven?
→ de staat concentreert veel macht
→ natiestaat is langzaam gegroeid doorheen de tijd ( proces van staatsvorming)
● steeds grotere concentratie van machtsmiddelen (geld, expertise) ten koste
van concurrenten: bv. adel, kerk,...
● verwerven van legitimiteit → de overheid dient aanvaard te worden als
geldige gezagsdrager
● depersonalisatie van gezag (rationeel-legalistisch) → legitimiteit hangt
niet meer af van charisma/ populariteit van 1 bepaalde leider, maar
dat ze wordt bepaald door het geheel van regels en instellingen
● homogenisering = zelfde regels op geheel grondgebied
/→ moderne natiestaat want: bevolking, taal en cultuur ( de natie het
volk) vallen samen onder 1 staat ( + ook grote mate van diversiteit)
→ er valt niet aan staatsmacht te ontkomen (ondanks vervagende grenzen): er is
steeds politiek (en dus machtsuitoefening) daar waar mensen samenleven
staat = human community that successfully claims the monopoly of the legitimate use of
physical force within a given territory (WEBER)
monopolie op legitiem geweld = alleen staat mag regels met geweld afdwingen, geen
privétaak bv. wettelijke zelfverdediging
begrenzingen:
- privatisering vd ordehandhaving bv. gated communities; winkelcentra,
festivals,... (hebben eigen bewakingsagenten om toe te zien op de
veiligheid)
- staatsgeweld moet ‘proportioneel’ zijn bv. etnische profilering
- alleen geweld dat nodig is om beoogde doel te bereiken bv. foltering
→ Art. 33 GW: “ Alle machten gaan uit van de natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze bij
de Grondwet bepaald.”
Macht van de staat: Grondwet
→ eerste en belangrijkste ‘regel’ van land
1. zegt hoe (andere) regels gemaakt moeten worden (en dus hoe regels kunnen
wijzigen)
→ bevat de basisregels van het functioneren van politiek systeem
→ bv. pariteit vd regering, bevoegdheidsverdeling
2. Bevat grondrechten- en vrijheden van burgers
→ bescherming van burgers tegen almachtige staat
→ voorwaarde voor vrije verkiezingen en democratie
→ bv. vrijheid van meningsuiting, vereniging, vergadering, pers, godsdienst,...
3. Recenter: socio-economische rechten
→ art 23 GW: “ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden”
→ deze rechten zijn niet individueel afdwingbaar
4
