WIJSGERIGE PEDAGOGIEK
Morelli Enyo
2025-2026
, Wijsgerige pedagogiek
1. Deel 1: inleidend college
Pedagogiek = academische studie van het fenomeen opvoeden/ wetenschappelijke studie van opvoedend
handelen. (= autonoom wetenschappelijk onderzoek doen)
Pedagogie ≠ pedagogiek:
® Pedagogie betreA alle vormen van opvoedend handelen (binnen een gezin, in een instelling,
bijzondere jeugdzorg, etc.)
® Pedagogiek betreA de wetenschappelijke studie van de pedagogie.
‘Opvoeden’: de rode draad van onze discipline, tegelijk een zeer moeilijk te definiëren fenomeen. Vraag naar
een definiLe = een eerste centrale thema van dit vak ‘Wat is eigenlijk opvoeding?’
Hannah Arendt:
Opvoeden is ‘het kind beschermen tegen de wereld’, maar evenzeer ‘de wereld beschermen (conserveren)
tegen het kind’.
® Het voornaamste voorwerp van pedagogiek volgens Arendt de wereld
® ‘kind’ komt van de ‘de representant van de nieuwe genera7e’. (‘kind’ – ‘kingship’ – ‘king’)
® Geweld; de mogelijkheid van radicale nieuwheid. Kinderen zijn een brok van geweld en kracht om
opnieuw te beginnen.
1.1. Wijsgerige pedagogiek
= geprogrammeerd als algemeen pedagogische opleidingsonderdeel
Oorspronkelijk = pedagogiek iden7ek met wat we vandaag WP1 noemen. Toen was er geen reden tot het
adjec7ef ‘wijsgerig’.
Van het begin van de westerse cultuurgeschiedenis bestaat er een nauwe band tussen pedagogiek en
wijsbegeerte2. Zowel pedagogiek als wijsbegeerte vertrekken vanuit de vraag
‘hoe mensen een zo goed mogelijk leven kunnen leiden.’ Ze delen dit ideaal maar
verschillen in invalshoek.
Socrates -> evenzeer leraar als filosoof. De vraag naar de rela7e tussen deze twee
benaderingen is een centrale kwes7e die we binnen de cursus behandelen.
Vandaag = belangrijk om kwalifica7e ‘wijsgerig’ toe te voegen aan de naam
*Meeste sub disciplines binnen hedendaagse pedagogiek zijn gericht op empirisch bewijs.
*WP lijkt als louter specula@eve 3wetenschap een secundaire rol te spelen.
1
Wijsgerige Pedagogiek
2
Filosofie
3
Niet gebaseerd op feiten, maar op eerder conceptueel, door- en bedenken van nieuwe ideeën.
1
,*Wijsgerige pedagogiek
® Een onderdeel geworden van een zeer ruime en veelzijdige discipline
® Klemtomen vaak op empirisch bewijs.
® Beoogt fundamentele en kri7sche reflec7e op de betekenis van opvoeden, onderwijzen en vormen
met behulp van filosofische begrippen en auteurs.
! WP is meer dan filosoferen over opvoeding. Pedagogische en filosofische vragen zijn nauw verwant (en
zeker in het begin moeilijk te onderscheiden van elkaar) !
o In de Engelstalig wereld spreekt men, vanwege historische redenen, niet van een discipline analoog
met wat wij pedagogische wetenschappen noemen.
o In het Engels betekent ‘pedagogy’ iets helemaal anders dan pedagogiek.
o In de Anglo-Amerikaanse context heb je enkel ‘educa@on studies departments’.
1.2. Wijsbegeerte en pedagogiek
® Zeer nauwe verbintenis, beide stelde gelijkaardige vragen.
® Gelijksoorspronkelijk 6de en 5de eeuw voor Christus in de Griekse stadstaat.
® Niet toevallig het ogenblik waarop scholen, theater en democra7e ontstonden.
Twee centrale kwes@es die tegelijk wijsgerig en pedagogisch zijn:
1. Wat is een gepaste manier om vorm te geven aan het individuele en collec7eve leven (ervan
uitgaanden dat niets ‘van nature’ gegeven is, dat er geen noodzaak zit in de manier waarop we tot
nu toe geleefd hebben en dat een verandering ten goede al7jd mogelijk is)?
2. Hoe kunnen we een juiste verhouding vinden tussen zelfvorming en vorming door anderen
(vormgeven aan het leven en opnieuw beginnen met leven zal al7jd meegestuurd worden door
anderen die ons trachten iets bij te brengen maar tegelijk is echte opvoeding ook al7jd een
zelfgestuurd proces – zo niet is er eerder sprake van indoctrina7e)?
*Grieken koloniseerden om andere gewoontes en overtuigingen te ontdekken.
*Eerste pedagogen stellen vast dat er geen vaste structuur zit in opvoeding/ het leven.
*Fundamentele credos = overtuiging van een pedagoog om zaken te veranderen.
Men denkt dat filosofen vooral complete, abstracte systemen bouwen om het universum te verklaren.
Maar achter zulke theorieën schuilt vooral een uitnodiging tot een bepaalde levenshouding (= een ethos).
Of die gekozen manier van leven effec7ef of de perfecte is, doet er in hun filosofisch betoog minder toe.
® In oorsprong is filosofie een levenskunst, geen systema7sche reflec7e. Het wil een antwoord
bieden op concrete vragen die zich in dit leven stellen. Filosofie= een ethos
® Filosoof zijn:
o Bewuste keuze, met consequen7es voor het leven (1).
o Werken aan zichzelf vormen/ opvoeden, vergt veel inspanning. (2)
‘Hoe wil ik leven en hoe wil ik dit leven doorgeven?’
2
, 1.3. Inhoud van de cursus
• Historisch opgevat (‘key thinkers’)
• Klemtoon op markante verschuivingen: Oudheid ≠ Christendom/ Middeleeuwen ≠ Moderne Tijd ≠
(16de – 19de eeuw) ≠ Vandaag
o Er zijn opvafngen vanuit de oudheid die nu nog al7jd gangbaar en relevant zijn.
• Richtvraag in de cursus: ‘Wat is opvoeding?’ & ‘Hoe kunnen we opvoeding definiëren?’
o Waarom is pedagogiek iets anders dan psychologie, sociologie, etc.?
o Wat maakt pedagogiek tot een eigen autonome discipline?
o Tot welke kwes7e willen we ons hier eigenlijk verhouden? (Voorbeeld: ‘voor kind zorgen’ vs
‘voor zichzelf en de wereld zorgen’.)
o Wat maakt een pedagoog tot pedagoog?
• Vooraleer we historische verklaringen aanvaien, staan we s7l bij twee visies van bekende recente
wijsgerige pedagogen: Mollenhauer Klaus & Gert Biesta.
o Zij geven beide een concreet antwoord op ‘Wat is opvoeding?’.
o We bestuderen hun werk te idee waarover de cursus om gaat.
1.4. Mollenhauer vergeten samenhang (1983)
*Boek start op een aparte wijze, met verkeerd gelopen opvoedingsvoorbeelden. (o.m. Kaja en Sartre)
® Ligt niet aan de individuen, maar aan de complexiteit van het fenomeen opvoeden zelf.
® Nochtans denken we daar dikwijls anders over. Wij zien opvoeden verkeerdelijk als een kwes7e
van technisch handelen. (‘p -> q’ het manipuleren van condiHes en het stellen van bepaalde
intervenHes leidt automaHsch tot het gewenste resultaat)
® Uiteraard hebben we bepaalde ‘resultaten’ voor ogen bij opvoeding, maar in realiteit loopt het vaak
helemaal anders.
o De vraag is of we dat ‘erg’ moeten vinden: misschien verliezen we iets uit het oog als we
opvoeding als technische kwes7e definiëren.
*cf. gedachtenexperimenten (knowledge inser@on4; voorbeeld manipuleren van liefde)
Als we alleen denken aan
lukken en mislukken
stellen we onszelf de
verkeerde vragen,
perfecte opvoeding
bestaat niet, dit is een
vergissing. Bij opvoeding
is mislukken een cruciaal
gegeven. Cons@tu@eve
mogelijkheid 5 tot
mislukken.
Opvoeden als existenHeel i.p.v. technisch fenomeen: KaLa’s brief aan mijn vader.
4
Alle kennis in één keer geïmplanteerd krijgen: kriAsche bedenking, is dit dan nog waardevol? Je hebt er niet voor moeten
werken, lukken of mislukken, geen Ajd in moeten steken, etc.
5
Falen behoort fundamenteel tot het proces van leren of opvoeden.
3
Morelli Enyo
2025-2026
, Wijsgerige pedagogiek
1. Deel 1: inleidend college
Pedagogiek = academische studie van het fenomeen opvoeden/ wetenschappelijke studie van opvoedend
handelen. (= autonoom wetenschappelijk onderzoek doen)
Pedagogie ≠ pedagogiek:
® Pedagogie betreA alle vormen van opvoedend handelen (binnen een gezin, in een instelling,
bijzondere jeugdzorg, etc.)
® Pedagogiek betreA de wetenschappelijke studie van de pedagogie.
‘Opvoeden’: de rode draad van onze discipline, tegelijk een zeer moeilijk te definiëren fenomeen. Vraag naar
een definiLe = een eerste centrale thema van dit vak ‘Wat is eigenlijk opvoeding?’
Hannah Arendt:
Opvoeden is ‘het kind beschermen tegen de wereld’, maar evenzeer ‘de wereld beschermen (conserveren)
tegen het kind’.
® Het voornaamste voorwerp van pedagogiek volgens Arendt de wereld
® ‘kind’ komt van de ‘de representant van de nieuwe genera7e’. (‘kind’ – ‘kingship’ – ‘king’)
® Geweld; de mogelijkheid van radicale nieuwheid. Kinderen zijn een brok van geweld en kracht om
opnieuw te beginnen.
1.1. Wijsgerige pedagogiek
= geprogrammeerd als algemeen pedagogische opleidingsonderdeel
Oorspronkelijk = pedagogiek iden7ek met wat we vandaag WP1 noemen. Toen was er geen reden tot het
adjec7ef ‘wijsgerig’.
Van het begin van de westerse cultuurgeschiedenis bestaat er een nauwe band tussen pedagogiek en
wijsbegeerte2. Zowel pedagogiek als wijsbegeerte vertrekken vanuit de vraag
‘hoe mensen een zo goed mogelijk leven kunnen leiden.’ Ze delen dit ideaal maar
verschillen in invalshoek.
Socrates -> evenzeer leraar als filosoof. De vraag naar de rela7e tussen deze twee
benaderingen is een centrale kwes7e die we binnen de cursus behandelen.
Vandaag = belangrijk om kwalifica7e ‘wijsgerig’ toe te voegen aan de naam
*Meeste sub disciplines binnen hedendaagse pedagogiek zijn gericht op empirisch bewijs.
*WP lijkt als louter specula@eve 3wetenschap een secundaire rol te spelen.
1
Wijsgerige Pedagogiek
2
Filosofie
3
Niet gebaseerd op feiten, maar op eerder conceptueel, door- en bedenken van nieuwe ideeën.
1
,*Wijsgerige pedagogiek
® Een onderdeel geworden van een zeer ruime en veelzijdige discipline
® Klemtomen vaak op empirisch bewijs.
® Beoogt fundamentele en kri7sche reflec7e op de betekenis van opvoeden, onderwijzen en vormen
met behulp van filosofische begrippen en auteurs.
! WP is meer dan filosoferen over opvoeding. Pedagogische en filosofische vragen zijn nauw verwant (en
zeker in het begin moeilijk te onderscheiden van elkaar) !
o In de Engelstalig wereld spreekt men, vanwege historische redenen, niet van een discipline analoog
met wat wij pedagogische wetenschappen noemen.
o In het Engels betekent ‘pedagogy’ iets helemaal anders dan pedagogiek.
o In de Anglo-Amerikaanse context heb je enkel ‘educa@on studies departments’.
1.2. Wijsbegeerte en pedagogiek
® Zeer nauwe verbintenis, beide stelde gelijkaardige vragen.
® Gelijksoorspronkelijk 6de en 5de eeuw voor Christus in de Griekse stadstaat.
® Niet toevallig het ogenblik waarop scholen, theater en democra7e ontstonden.
Twee centrale kwes@es die tegelijk wijsgerig en pedagogisch zijn:
1. Wat is een gepaste manier om vorm te geven aan het individuele en collec7eve leven (ervan
uitgaanden dat niets ‘van nature’ gegeven is, dat er geen noodzaak zit in de manier waarop we tot
nu toe geleefd hebben en dat een verandering ten goede al7jd mogelijk is)?
2. Hoe kunnen we een juiste verhouding vinden tussen zelfvorming en vorming door anderen
(vormgeven aan het leven en opnieuw beginnen met leven zal al7jd meegestuurd worden door
anderen die ons trachten iets bij te brengen maar tegelijk is echte opvoeding ook al7jd een
zelfgestuurd proces – zo niet is er eerder sprake van indoctrina7e)?
*Grieken koloniseerden om andere gewoontes en overtuigingen te ontdekken.
*Eerste pedagogen stellen vast dat er geen vaste structuur zit in opvoeding/ het leven.
*Fundamentele credos = overtuiging van een pedagoog om zaken te veranderen.
Men denkt dat filosofen vooral complete, abstracte systemen bouwen om het universum te verklaren.
Maar achter zulke theorieën schuilt vooral een uitnodiging tot een bepaalde levenshouding (= een ethos).
Of die gekozen manier van leven effec7ef of de perfecte is, doet er in hun filosofisch betoog minder toe.
® In oorsprong is filosofie een levenskunst, geen systema7sche reflec7e. Het wil een antwoord
bieden op concrete vragen die zich in dit leven stellen. Filosofie= een ethos
® Filosoof zijn:
o Bewuste keuze, met consequen7es voor het leven (1).
o Werken aan zichzelf vormen/ opvoeden, vergt veel inspanning. (2)
‘Hoe wil ik leven en hoe wil ik dit leven doorgeven?’
2
, 1.3. Inhoud van de cursus
• Historisch opgevat (‘key thinkers’)
• Klemtoon op markante verschuivingen: Oudheid ≠ Christendom/ Middeleeuwen ≠ Moderne Tijd ≠
(16de – 19de eeuw) ≠ Vandaag
o Er zijn opvafngen vanuit de oudheid die nu nog al7jd gangbaar en relevant zijn.
• Richtvraag in de cursus: ‘Wat is opvoeding?’ & ‘Hoe kunnen we opvoeding definiëren?’
o Waarom is pedagogiek iets anders dan psychologie, sociologie, etc.?
o Wat maakt pedagogiek tot een eigen autonome discipline?
o Tot welke kwes7e willen we ons hier eigenlijk verhouden? (Voorbeeld: ‘voor kind zorgen’ vs
‘voor zichzelf en de wereld zorgen’.)
o Wat maakt een pedagoog tot pedagoog?
• Vooraleer we historische verklaringen aanvaien, staan we s7l bij twee visies van bekende recente
wijsgerige pedagogen: Mollenhauer Klaus & Gert Biesta.
o Zij geven beide een concreet antwoord op ‘Wat is opvoeding?’.
o We bestuderen hun werk te idee waarover de cursus om gaat.
1.4. Mollenhauer vergeten samenhang (1983)
*Boek start op een aparte wijze, met verkeerd gelopen opvoedingsvoorbeelden. (o.m. Kaja en Sartre)
® Ligt niet aan de individuen, maar aan de complexiteit van het fenomeen opvoeden zelf.
® Nochtans denken we daar dikwijls anders over. Wij zien opvoeden verkeerdelijk als een kwes7e
van technisch handelen. (‘p -> q’ het manipuleren van condiHes en het stellen van bepaalde
intervenHes leidt automaHsch tot het gewenste resultaat)
® Uiteraard hebben we bepaalde ‘resultaten’ voor ogen bij opvoeding, maar in realiteit loopt het vaak
helemaal anders.
o De vraag is of we dat ‘erg’ moeten vinden: misschien verliezen we iets uit het oog als we
opvoeding als technische kwes7e definiëren.
*cf. gedachtenexperimenten (knowledge inser@on4; voorbeeld manipuleren van liefde)
Als we alleen denken aan
lukken en mislukken
stellen we onszelf de
verkeerde vragen,
perfecte opvoeding
bestaat niet, dit is een
vergissing. Bij opvoeding
is mislukken een cruciaal
gegeven. Cons@tu@eve
mogelijkheid 5 tot
mislukken.
Opvoeden als existenHeel i.p.v. technisch fenomeen: KaLa’s brief aan mijn vader.
4
Alle kennis in één keer geïmplanteerd krijgen: kriAsche bedenking, is dit dan nog waardevol? Je hebt er niet voor moeten
werken, lukken of mislukken, geen Ajd in moeten steken, etc.
5
Falen behoort fundamenteel tot het proces van leren of opvoeden.
3
