SAMENVATTING: RZL
COLLEGE 1: SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING
SECULARISATIETHESE
Veronderstelt afname van religie in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie naarmate
o Levensstandaard toeneemt
o Seculier-wetenschappelijk (de waarheid) meer belang krijgt
o Emancipatie toeneemt
Oorzaken: modernisering, urbanisatie, rationalisering, individualisering,
democratisering
Twee niveaus van verval:
o Maatschappelijk: scheiding Kerk en Staat → minder invloed religieuze
instituties
o Individueel: zingeving wordt persoonlijker → religie minder relevant
Belangrijke denkers: Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger, Steve Bruce.
Culturele revolutie (1968) versnelde afname religiositeit
o Val van het Godsgeloof
o Afname kerkbezoek (protestants en katholiek)
Grote historische trauma’s (bv. Auschwitz, Rwanda) ondermijnden geloof in een
goede God (Glücksmann – La troisieme mort de Dieu)
VERFIJNING VAN DE SECULARISATIETHEORIE
Religie verdwijnt niet volledig; verandert van vorm en rol. (Harvey Cox)
José Casanova onderscheidt drie dimensies van secularisatie“Public religions in
the Modern World”:
o Scheiding religieuze en politieke sfeer (kerk en staat)
o Afnemend belang van geïnstitutionaliseerde religie
o Privatisering van religie
Charles Taylor (A Secular Age, 2007): seculiere staat ≠ religievrije samenleving.
Seculiere staat maakt samenleving met verschillende godsdiensten
mogelijk
o Doel: wederzijds respect en gewetensvrijheid.
o Middel: scheiding Kerk en Staat.
, Verschillende modellen:
o Republikeins (Franse) (laïcité): focus op neutraliteit van de staat
o Liberaal (Angelsaksisch): focus op vrijheid en pragmatiek
o Belgisch: gemengde vorm + verzuiling (ideologische-
levensbeschouwelijke ‘verkaveling’)
Bv ziekenfonds: CM
DESECULARISATIE
“Believing without belonging” Grace Davie
o Geloof vermindert in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel..) niet even
hard als de band met de kerken en godsdiensten
o Vandaag eerder “Belonging without believing”
“Vicarious religion”
o Mensen zijn niet perse tegen de kerk
o Kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grotere
groep
o “public space”, huwelijken begrafenissen..
Peter Berger (1999): secularisatietheorie was fout
o religie maakt wereldwijde comeback
Sociologen keken vooral naar het Westen
Academische bias: seculiere wetenschappers zitten in een “bubble”
Gilles Kepel (1991), Micklethwait & Wooldridge (2009)
o signaleren terugkeer religie (1978)
Belangrijke breukjaren:
o 1967: Zesdaagse Oorlog → islamitisch fundamentalisme.
o 1978: Iraanse revolutie & verkiezing paus Johannes Paulus II
Leidde tot ontmanteling van communistisch systeem
o 1989: Val Muur & einde Sovjetunie
o 1981-2007: religieuze revival vnl. comm landen (orthodoxie, islam,
pinksterkerken).
, West-Europa: evoluties en trends
o Globalisering en migratie
toenemende religieuze diversiteit, vooral in stedelijke gebieden
"superdiversiteit" (Dirk Geldof, 2013)
o meerdere religies bestaan naast elkaar in complexe vormen
secularisering zich verder door:
o Steeds meer mensen keren zich af van traditionele religies.
o Invloedrijke stemmen van radicale atheïsten (zoals Richard Dawkins – The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris) benadrukken de
onredelijkheid en schadelijkheid van religie.
Toch groeide onder sommige niet-gelovige denkers een hernieuwde waardering
voor religie, vooral om haar maatschappelijke en sociale functies:
o Alain de Botton pleitte in Religion for Atheists (2011) voor het benutten van
religieuze praktijken om sociale cohesie en zinbeleving te versterken – ook
voor atheïsten.
toegenomen belangstelling voor spiritualiteit en sacraliteit:
o persoonlijk, emotioneel en los van institutionele religie.
o Tegelijk groeit het wantrouwen tegenover geïnstitutionaliseerde godsdiensten,
zoals kerkstructuren.
Jürgen Habermas, Duits socioloog en filosoof:
Vertrok als marxistische godsdienstcriticus, die religie zag als een vorm van
controle en aliënatie.
Evolueerde naar een positieve houding tegenover religie, erkent haar morele en
sociale rol in de samenleving.
In zijn gesprekken met kardinaal Ratzinger (de latere paus Benedictus XVI) in 2004
stelde hij dat:
o Religieuze argumenten een plaats mogen hebben in het publieke debat, op
voorwaarde dat ze vertaald worden naar rationele, algemeen begrijpelijke
taal.
o Bij formele besluitvorming (zoals in het parlement) is deze vertaling zelfs
noodzakelijk.
HERSECULARISATIE
World Values Survey (2007-2019): religie opnieuw in verval in veel landen.
o Grootste terugval: VS (gepolitiseerd gebruik religie).
o Uitzonderingen: India (Hindoe-nationalisme), Oost-Europa, Nieuw-Zeeland.
o Religie daalt in bv. Egypte en Irak; stijgt in China.
, GLOBALISERING EN RELIGIE
Globalisering
o Beginpunt: na de Koude Oorlog (1989: val Berlijnse Muur; 1991: val
Sovjetunie).
Wereldwijde open grenzen:
o Vrijhandel als praktijk en ideologie.
o Snelle communicatie (internet, media).
o Gemakkelijke verplaatsing wereldwijd.
Tegelijk nieuwe muren:µ
o Economisch protectionisme.
o Migratie- en vluchtelingenbeleid
Gevolgen:
o Contact met andere culturen en religies.
o Verlies van vertrouwde culturele kaders.
o Gevoel van ontworteling en ontheemding.
“DE CLASH OF CIVILIZATIONS” (SAMUEL HUNTINGTON)
Stelling: na Koude Oorlog ontstaan conflicten niet door ideologie, maar tussen
beschavingen.
Beschavingen bepaald door religie (Westers, islamitisch, orthodox, hindoeïstisch,
…).
Elke beschaving heeft een dominante staat (bv. VS, Rusland, Saoedi-Arabië).
Belangrijke aspecten:
o Afwijzing van multiculturalisme:
o Tegen buitenlandse interventies vanuit 'universele' waarden:
mensenrechten, democratie…
9/11 (en andere aanslagen) gezien als bevestiging van zijn stelling
Conflicten vaker begrepen als botsingen tussen religieuze beschavingen.
Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie: Beschavingen zijn intern niet homogeen (bv. soennieten
vs sjiieten).
o Veel conflicten zijn intern (bv. Jemen, Myanmar)
o Andere oorzaken onderbelicht: politiek, economie, etniciteit
o Globalisering maakt band religie-cultuur losser (Olivier Roy: La Sainte
Ignorance), secularisatie + globalisering = deterriorialisering
o Te weinig aandacht voor wereldwijde gelijkvormigheid (bv. sociale media)
GODSDIENSTEN VERSUS (DE) GLOBALISERING
Globalisering als vorm van amerikanisering?
Benjamin Barber: Jihad vs McWorld:
o Reactie op globalisering = heruitvinding, benadrukking of radicalisering
van religieuze identiteiten.
Andrea Riccardi: La civiltà del convivere:
COLLEGE 1: SECULARISATIE, DESECULARISATIE EN GLOBALISERING
SECULARISATIETHESE
Veronderstelt afname van religie in moderne, geïndividualiseerde samenlevingen
met een liberale democratie naarmate
o Levensstandaard toeneemt
o Seculier-wetenschappelijk (de waarheid) meer belang krijgt
o Emancipatie toeneemt
Oorzaken: modernisering, urbanisatie, rationalisering, individualisering,
democratisering
Twee niveaus van verval:
o Maatschappelijk: scheiding Kerk en Staat → minder invloed religieuze
instituties
o Individueel: zingeving wordt persoonlijker → religie minder relevant
Belangrijke denkers: Max Weber, Emile Durkheim, Peter Berger, Steve Bruce.
Culturele revolutie (1968) versnelde afname religiositeit
o Val van het Godsgeloof
o Afname kerkbezoek (protestants en katholiek)
Grote historische trauma’s (bv. Auschwitz, Rwanda) ondermijnden geloof in een
goede God (Glücksmann – La troisieme mort de Dieu)
VERFIJNING VAN DE SECULARISATIETHEORIE
Religie verdwijnt niet volledig; verandert van vorm en rol. (Harvey Cox)
José Casanova onderscheidt drie dimensies van secularisatie“Public religions in
the Modern World”:
o Scheiding religieuze en politieke sfeer (kerk en staat)
o Afnemend belang van geïnstitutionaliseerde religie
o Privatisering van religie
Charles Taylor (A Secular Age, 2007): seculiere staat ≠ religievrije samenleving.
Seculiere staat maakt samenleving met verschillende godsdiensten
mogelijk
o Doel: wederzijds respect en gewetensvrijheid.
o Middel: scheiding Kerk en Staat.
, Verschillende modellen:
o Republikeins (Franse) (laïcité): focus op neutraliteit van de staat
o Liberaal (Angelsaksisch): focus op vrijheid en pragmatiek
o Belgisch: gemengde vorm + verzuiling (ideologische-
levensbeschouwelijke ‘verkaveling’)
Bv ziekenfonds: CM
DESECULARISATIE
“Believing without belonging” Grace Davie
o Geloof vermindert in bepaalde zaken (leven na de dood, ziel..) niet even
hard als de band met de kerken en godsdiensten
o Vandaag eerder “Belonging without believing”
“Vicarious religion”
o Mensen zijn niet perse tegen de kerk
o Kleine minderheid stelt religieuze handelingen in naam van een grotere
groep
o “public space”, huwelijken begrafenissen..
Peter Berger (1999): secularisatietheorie was fout
o religie maakt wereldwijde comeback
Sociologen keken vooral naar het Westen
Academische bias: seculiere wetenschappers zitten in een “bubble”
Gilles Kepel (1991), Micklethwait & Wooldridge (2009)
o signaleren terugkeer religie (1978)
Belangrijke breukjaren:
o 1967: Zesdaagse Oorlog → islamitisch fundamentalisme.
o 1978: Iraanse revolutie & verkiezing paus Johannes Paulus II
Leidde tot ontmanteling van communistisch systeem
o 1989: Val Muur & einde Sovjetunie
o 1981-2007: religieuze revival vnl. comm landen (orthodoxie, islam,
pinksterkerken).
, West-Europa: evoluties en trends
o Globalisering en migratie
toenemende religieuze diversiteit, vooral in stedelijke gebieden
"superdiversiteit" (Dirk Geldof, 2013)
o meerdere religies bestaan naast elkaar in complexe vormen
secularisering zich verder door:
o Steeds meer mensen keren zich af van traditionele religies.
o Invloedrijke stemmen van radicale atheïsten (zoals Richard Dawkins – The
God Delusion, Christopher Hitchens, Sam Harris) benadrukken de
onredelijkheid en schadelijkheid van religie.
Toch groeide onder sommige niet-gelovige denkers een hernieuwde waardering
voor religie, vooral om haar maatschappelijke en sociale functies:
o Alain de Botton pleitte in Religion for Atheists (2011) voor het benutten van
religieuze praktijken om sociale cohesie en zinbeleving te versterken – ook
voor atheïsten.
toegenomen belangstelling voor spiritualiteit en sacraliteit:
o persoonlijk, emotioneel en los van institutionele religie.
o Tegelijk groeit het wantrouwen tegenover geïnstitutionaliseerde godsdiensten,
zoals kerkstructuren.
Jürgen Habermas, Duits socioloog en filosoof:
Vertrok als marxistische godsdienstcriticus, die religie zag als een vorm van
controle en aliënatie.
Evolueerde naar een positieve houding tegenover religie, erkent haar morele en
sociale rol in de samenleving.
In zijn gesprekken met kardinaal Ratzinger (de latere paus Benedictus XVI) in 2004
stelde hij dat:
o Religieuze argumenten een plaats mogen hebben in het publieke debat, op
voorwaarde dat ze vertaald worden naar rationele, algemeen begrijpelijke
taal.
o Bij formele besluitvorming (zoals in het parlement) is deze vertaling zelfs
noodzakelijk.
HERSECULARISATIE
World Values Survey (2007-2019): religie opnieuw in verval in veel landen.
o Grootste terugval: VS (gepolitiseerd gebruik religie).
o Uitzonderingen: India (Hindoe-nationalisme), Oost-Europa, Nieuw-Zeeland.
o Religie daalt in bv. Egypte en Irak; stijgt in China.
, GLOBALISERING EN RELIGIE
Globalisering
o Beginpunt: na de Koude Oorlog (1989: val Berlijnse Muur; 1991: val
Sovjetunie).
Wereldwijde open grenzen:
o Vrijhandel als praktijk en ideologie.
o Snelle communicatie (internet, media).
o Gemakkelijke verplaatsing wereldwijd.
Tegelijk nieuwe muren:µ
o Economisch protectionisme.
o Migratie- en vluchtelingenbeleid
Gevolgen:
o Contact met andere culturen en religies.
o Verlies van vertrouwde culturele kaders.
o Gevoel van ontworteling en ontheemding.
“DE CLASH OF CIVILIZATIONS” (SAMUEL HUNTINGTON)
Stelling: na Koude Oorlog ontstaan conflicten niet door ideologie, maar tussen
beschavingen.
Beschavingen bepaald door religie (Westers, islamitisch, orthodox, hindoeïstisch,
…).
Elke beschaving heeft een dominante staat (bv. VS, Rusland, Saoedi-Arabië).
Belangrijke aspecten:
o Afwijzing van multiculturalisme:
o Tegen buitenlandse interventies vanuit 'universele' waarden:
mensenrechten, democratie…
9/11 (en andere aanslagen) gezien als bevestiging van zijn stelling
Conflicten vaker begrepen als botsingen tussen religieuze beschavingen.
Kritiek op Huntington:
o Oversimplificatie: Beschavingen zijn intern niet homogeen (bv. soennieten
vs sjiieten).
o Veel conflicten zijn intern (bv. Jemen, Myanmar)
o Andere oorzaken onderbelicht: politiek, economie, etniciteit
o Globalisering maakt band religie-cultuur losser (Olivier Roy: La Sainte
Ignorance), secularisatie + globalisering = deterriorialisering
o Te weinig aandacht voor wereldwijde gelijkvormigheid (bv. sociale media)
GODSDIENSTEN VERSUS (DE) GLOBALISERING
Globalisering als vorm van amerikanisering?
Benjamin Barber: Jihad vs McWorld:
o Reactie op globalisering = heruitvinding, benadrukking of radicalisering
van religieuze identiteiten.
Andrea Riccardi: La civiltà del convivere:
