KU Leuven
Cross-culturele
psychologie
Loes Meeussen & Karen Phalet
Hannelore Bruurs
Academiejaar 2024 – 2025
, HOORCOLLEGE 1: INLEIDING IN DE CROSS-CULTURELE PSYCHOLOGIE
~ hoofdstuk 1
1. Wat is cultuur
Niet veel cultuurverschil verwacht met Nederland, maar toch verschillen:
• Taal, bv. vloerkleed versus tapijt, lopen versus rennen
• Tijdsbesef, bv. bevallingsverlof in Nederland is 5 a 6 weken voor de bevalling, in Belgie blijven de meeste vrouwen
werkzaam tot de effectieve bevalling
• Gewoontes, bv. in Nederland wordt men sneller aangesproken wanneer men agressief is in het verkeer, in Belgie
zou men eerder lelijk kijken
• Er is meer diversiteit dan wat we in eerste instantie denken
• Veel manieren waarop mensen ‘meer dan een cultuur’ als ‘identiteit’ hebben en zich ‘thuis voelen’ in verschillende
culturen
Wereldwijde migratiestromen: cultuurcontact is zo oud als de mens
• Vanaf ontstaan van de mens al migratiestromen, geen andere diersoorten overleefden zo veel
klimaatveranderingen, migratie, … als de mens
• Migratie is geen recent verschijnsel
• Evolutie van de soort: cultuurcontact
• De mens als culturele soort: culturele diversiteit is eigen aan de mens
o Observatie
▪ Uitzonderlijk aanpassingsvermogen aan zeer heterogene omstandigheden:
• Verschillende natuurlijke en mensgemaakte omgeving
• Verschillende sociale organisatie en levensonderhoud
• Verschillende menselijke kennis en kunde
▪ Zorgt voor grote diversiteit aan menselijke levenswijze
o Verklaring
▪ Neuroplasticiteit van het menselijke brein (‘hardware’)
• Brein is heel plastisch, kan goed aanpassen
▪ Cultuuroverdracht als uniek evolutionair voordeel (‘software’)
• Niet enkele genetische overdracht, maar ook culturele overdracht door socialisatie (bv.
taal, opvoeding, …)
• Cumulatief en complexe cultuur en taal ontstaat hiervoor → evolutionair voordeel in de
software → levenslang leren
1.3 Definitie van cultuur
Definitie volgens handboek: “Cultuur is een door een gemeenschap gedeeld systeem van waarden, normen, ideeën,
attitudes, gedragingen, communicatiemiddelen en de producten ervan die van generatie op generatie worden
overgeleverd” – Van Oudenhoven
Ontdek cultuur, begin bij jezelf → zelf niet bewust van eigen cultuur omdat men dit als ‘vanzelfsprekend’ ziet
• ‘It would hardly be fish who discovered the existence of water’ – Clyde Kluckhohn
• Bv. accent, men hoort niet of hijzelf accent heeft
Veelgebruikte weergaven van cultuur: ajuinmodel
• Buitenste schil: zichtbare cultuur, buitenkant, uiterlijke, eerste wat
opvalt
• Tweede schil: sociale omgangsvorm en regels, meer verschillen, direct
en indirecte communicatie
• Binnenste schil: subjectieve domein waarin psychologen
geïnteresseerd zijn, gevoelens van mensen, betekenis van zichzelf
Andere mogelijke metafoor: ijsberg
• Topje: zichtbare
• Massa onder het water: onzichtbaar in eerste instantie, verschillen die men niet meteen ziet of voelt
,Andere mogelijk metafoor: piramide
• Specifiek voor individu: persoonlijke factor: specifiek voor persoon,
divers in cultuur
• Specifiek voor groep: cultuur
• Universeel: menselijke natuur, hierdoor kunnen we huilen bij Japanse
film en verliefd worden op iemand met andere cultuur
• Tussenculturen zijn niet enkel verschillen maar ook overeenkomsten
1.4 Drie belangrijke kenmerken van cultuur
• Gedeeld
o Geen individueel verschijnsel
o Voor cultuur is een groep(je) nodig
▪ Van heel klein (bv. subculturen) tot heel groot
o De mate waarin het gedeeld is varieert: individuele verschillen binnen eenzelfde cultuur
▪ Ook persoonlijkheid, levenservaring en de vele andere cultuurtjes waar je deel van bent
o Ook verschillen tussen culturen: tight versus loose cultures
▪ Tight: strikte culturen, vaste regels over gedrag, meer gedrag is cultureel gecodeerd
• Bv. hoe jongens en meisjes met elkaar omgaan, hoe ouders hun kinderen opvoeden, …
ligt vast
▪ Loose: lossere culturen, minder regels over gedrag
• Bv. onder leeftijd van 2 jaar krijgt kind in sommige culturen veel vrijheid omdat de
opvoeding volgens hen later begint
o Maar cultuur is niet allesbepalend, ook persoonlijkheid en levenservaringen spelen rol in wie we zijn →
combinatie maakt ieder van ons uniek
• Overgeleverd (wordt aangeleerd door socialisatie)
o Cultuur zien als dat wat gemaakt en verworven is door de mens, bovenop de natuur
o Gebeurt bewust en onbewust (aangeleerd)
o Socialisatieproces van Bourdieu
▪ Primaire socialisatie: door directe familie (ouders of andere centrale zorgfiguren)
▪ Secundaire socialisatie: door school (Bourdieu ziet dit als sterkste bron), vrienden, werk
▪ Tertiaire socialisatie (macro niveau): door samenleving, (sociale) media
o 2 processen:
▪ Enculturatie: cultuuroverdracht in tijd
• Men wordt ouder en participeert in een cultuur
• Kan ook in meerdere talen als 2 ouders verschillende talen spreken
• Bv. jeugd van tegenwoordig groeit meer op met sociale media en technologie dan vroeger
▪ Acculturatie: cultuuroverdracht in geografische en sociale ruimte
• Omgeving verandert
• Bv. door te verhuizen en in andere cultuur terecht te komen
• Bv. tweede taal leren
o Nuancering:
▪ Cultuuroverdracht door sociaal leren laat ruimte voor verandering/vernieuwing als aanpassing
aan verander(en)de omgeving
▪ Cultuur beïnvloedt leden… en omgekeerd
• Dynamisch
o Veranderingen zijn adaptief
▪ Bv. siesta in mediterrane landen is adaptief voor het warme weer, maar wordt gezien als
onderdeel van de cultuur omdat men hierdoor later avond eet, langere middagpauzes zijn,
winkels op de middag gesloten zijn, …
▪ Bv. in Belgie wordt graan geoogst waardoor frietjes makkelijk zijn om te maken, dit wordt deel
van de cultuur
o Cultuur is de aanpassing van de menselijke soort op ecologische, socio-politieke en biologische factoren
▪ Bv. tijdens corona kwamen verschillen in aanpassing (op vlak van contact en afstand houden)
sterk naar boven (sommige culturen kunnen zich beter aanpassen dan andere omdat het verschil
met normale omgang niet zo groot was)
, 2. Wat is cross-culturele psychologie
Cross-culturele psychologie: nadruk op vergelijking tussen culturen
Culturele psychologie: meer algemene term
2.1 Definitie
Definitie volgens handboek: “Cross-culturele psychologie is de wetenschappelijke studie van gelijkenissen en
verschillen in het menselijk psychologische functioneren in verschillende culturele groepen daarbij onderzoekend
hoe ons denken, boelen en doen beïnvloed wordt door een culturele context” – Berry et al. 2011
2.2 Geschiedenis van cross-culturele psychologie
Lange geschiedenis binnen psychologie van belang van culturele context om gedrag te begrijpen, maar toch ook relatief
jong
A long past…
• Volkerpsychologie (rond 1850): mens bestuderen in relatie tot gewoonten en gebruiken van de samenleving
• Wundt (1916): “Where deliberate experimentation ends is where history has experimented on the behalf of
psychologists”
o Zoals je in een experiment variabelen kunt varieren om effect op gedrag te meten, zo kan je de rol van
cultuur bestuderen door samenlevingen met elkaar te vergelijken
o Geschiedenis van mensen als natuurlijk experiment: waarden en normen veranderen over de tijd
o Door veranderingen in de geschiedenis zijn er culturele invloed waardoor mensen andere opvattingen
krijgen
▪ Bv. recht van vrouwen om te gaan werken heeft invloed op opvattingen van verschil tussen man
en vrouw, belang van de vrouw, …
• Rivers (1898): onderzoek naar waarnemingen bij bewoners van Papua Nieuw-Guinea
o Op andere manier kijken mensen van Papua Nieuw-Guinea anders naar zowel kleuren als vormen
• 1940 – 1950: basispersoonlijkheid en nationale karakters
… but only a short history
• Vanaf 1960 – 1970 eerste crosscultureel psychologisch onderzoek en studies met specifiek wetenschappelijke
tijdschriften, pas einde van 20e eeuw echte bloei van de discipline
2.3 Twee benaderingen
Absolutisme of universalisme Relativisme
Algemeen ~ mainstream psychology ~ cultural psychology
Niets absoluut geldig, alles moet binnen culturele
context geplaatst worden
Kenmerken • Zoeken naar ‘de’ menselijke psychologie • Er bestaat geen contextvrije psychologie
• Culturele verschillen gezien als ruis • Menselijke psychologie kan slechts
daarop begrepen worden binnen de context van de
• Machinekamer, hardware van de cultuur waarin het verschijnt
menselijke psychologie
Voorbeelden • Sensorische en motorische functies: bv. • Numerisch redeneren door te tellen op je
Ishihara test voor kleurenblindheid vingers
• Functies vanaf jonge leeftijd: bv. • “For a specific observation a belch is a belch.
objectpermanentie (object blijft bestaan But within an inferential framework, a belch
ook al is het verstopt onder een doek) (8 is an ‘insult’ or a ‘compliment’.”
maanden)
• Zeer abstracte functies: bv.
taalontwikkeling (maar…)
Kritiek Wat men vele betekenisvolle culturele variatie? • Te veel verschillende om te kunnen
interageren?
• Algemene morele standaarden en
wetgevingen?
• Niet vergeten dat we over culturen heen
ook enorm veel gemeen hebben
• Empirische vraag: in welke mate zijn specifieke aspecten van mensen cultureel verbonden of niet
• Geen alles of niets vraag: het hangt ervan af hoe we naar iets kijken, welke vragen we stellen, …
• Hoe veralgemeenbaar of cultuurspecifiek is menselijk gedrag = empirische vraag
Cross-culturele
psychologie
Loes Meeussen & Karen Phalet
Hannelore Bruurs
Academiejaar 2024 – 2025
, HOORCOLLEGE 1: INLEIDING IN DE CROSS-CULTURELE PSYCHOLOGIE
~ hoofdstuk 1
1. Wat is cultuur
Niet veel cultuurverschil verwacht met Nederland, maar toch verschillen:
• Taal, bv. vloerkleed versus tapijt, lopen versus rennen
• Tijdsbesef, bv. bevallingsverlof in Nederland is 5 a 6 weken voor de bevalling, in Belgie blijven de meeste vrouwen
werkzaam tot de effectieve bevalling
• Gewoontes, bv. in Nederland wordt men sneller aangesproken wanneer men agressief is in het verkeer, in Belgie
zou men eerder lelijk kijken
• Er is meer diversiteit dan wat we in eerste instantie denken
• Veel manieren waarop mensen ‘meer dan een cultuur’ als ‘identiteit’ hebben en zich ‘thuis voelen’ in verschillende
culturen
Wereldwijde migratiestromen: cultuurcontact is zo oud als de mens
• Vanaf ontstaan van de mens al migratiestromen, geen andere diersoorten overleefden zo veel
klimaatveranderingen, migratie, … als de mens
• Migratie is geen recent verschijnsel
• Evolutie van de soort: cultuurcontact
• De mens als culturele soort: culturele diversiteit is eigen aan de mens
o Observatie
▪ Uitzonderlijk aanpassingsvermogen aan zeer heterogene omstandigheden:
• Verschillende natuurlijke en mensgemaakte omgeving
• Verschillende sociale organisatie en levensonderhoud
• Verschillende menselijke kennis en kunde
▪ Zorgt voor grote diversiteit aan menselijke levenswijze
o Verklaring
▪ Neuroplasticiteit van het menselijke brein (‘hardware’)
• Brein is heel plastisch, kan goed aanpassen
▪ Cultuuroverdracht als uniek evolutionair voordeel (‘software’)
• Niet enkele genetische overdracht, maar ook culturele overdracht door socialisatie (bv.
taal, opvoeding, …)
• Cumulatief en complexe cultuur en taal ontstaat hiervoor → evolutionair voordeel in de
software → levenslang leren
1.3 Definitie van cultuur
Definitie volgens handboek: “Cultuur is een door een gemeenschap gedeeld systeem van waarden, normen, ideeën,
attitudes, gedragingen, communicatiemiddelen en de producten ervan die van generatie op generatie worden
overgeleverd” – Van Oudenhoven
Ontdek cultuur, begin bij jezelf → zelf niet bewust van eigen cultuur omdat men dit als ‘vanzelfsprekend’ ziet
• ‘It would hardly be fish who discovered the existence of water’ – Clyde Kluckhohn
• Bv. accent, men hoort niet of hijzelf accent heeft
Veelgebruikte weergaven van cultuur: ajuinmodel
• Buitenste schil: zichtbare cultuur, buitenkant, uiterlijke, eerste wat
opvalt
• Tweede schil: sociale omgangsvorm en regels, meer verschillen, direct
en indirecte communicatie
• Binnenste schil: subjectieve domein waarin psychologen
geïnteresseerd zijn, gevoelens van mensen, betekenis van zichzelf
Andere mogelijke metafoor: ijsberg
• Topje: zichtbare
• Massa onder het water: onzichtbaar in eerste instantie, verschillen die men niet meteen ziet of voelt
,Andere mogelijk metafoor: piramide
• Specifiek voor individu: persoonlijke factor: specifiek voor persoon,
divers in cultuur
• Specifiek voor groep: cultuur
• Universeel: menselijke natuur, hierdoor kunnen we huilen bij Japanse
film en verliefd worden op iemand met andere cultuur
• Tussenculturen zijn niet enkel verschillen maar ook overeenkomsten
1.4 Drie belangrijke kenmerken van cultuur
• Gedeeld
o Geen individueel verschijnsel
o Voor cultuur is een groep(je) nodig
▪ Van heel klein (bv. subculturen) tot heel groot
o De mate waarin het gedeeld is varieert: individuele verschillen binnen eenzelfde cultuur
▪ Ook persoonlijkheid, levenservaring en de vele andere cultuurtjes waar je deel van bent
o Ook verschillen tussen culturen: tight versus loose cultures
▪ Tight: strikte culturen, vaste regels over gedrag, meer gedrag is cultureel gecodeerd
• Bv. hoe jongens en meisjes met elkaar omgaan, hoe ouders hun kinderen opvoeden, …
ligt vast
▪ Loose: lossere culturen, minder regels over gedrag
• Bv. onder leeftijd van 2 jaar krijgt kind in sommige culturen veel vrijheid omdat de
opvoeding volgens hen later begint
o Maar cultuur is niet allesbepalend, ook persoonlijkheid en levenservaringen spelen rol in wie we zijn →
combinatie maakt ieder van ons uniek
• Overgeleverd (wordt aangeleerd door socialisatie)
o Cultuur zien als dat wat gemaakt en verworven is door de mens, bovenop de natuur
o Gebeurt bewust en onbewust (aangeleerd)
o Socialisatieproces van Bourdieu
▪ Primaire socialisatie: door directe familie (ouders of andere centrale zorgfiguren)
▪ Secundaire socialisatie: door school (Bourdieu ziet dit als sterkste bron), vrienden, werk
▪ Tertiaire socialisatie (macro niveau): door samenleving, (sociale) media
o 2 processen:
▪ Enculturatie: cultuuroverdracht in tijd
• Men wordt ouder en participeert in een cultuur
• Kan ook in meerdere talen als 2 ouders verschillende talen spreken
• Bv. jeugd van tegenwoordig groeit meer op met sociale media en technologie dan vroeger
▪ Acculturatie: cultuuroverdracht in geografische en sociale ruimte
• Omgeving verandert
• Bv. door te verhuizen en in andere cultuur terecht te komen
• Bv. tweede taal leren
o Nuancering:
▪ Cultuuroverdracht door sociaal leren laat ruimte voor verandering/vernieuwing als aanpassing
aan verander(en)de omgeving
▪ Cultuur beïnvloedt leden… en omgekeerd
• Dynamisch
o Veranderingen zijn adaptief
▪ Bv. siesta in mediterrane landen is adaptief voor het warme weer, maar wordt gezien als
onderdeel van de cultuur omdat men hierdoor later avond eet, langere middagpauzes zijn,
winkels op de middag gesloten zijn, …
▪ Bv. in Belgie wordt graan geoogst waardoor frietjes makkelijk zijn om te maken, dit wordt deel
van de cultuur
o Cultuur is de aanpassing van de menselijke soort op ecologische, socio-politieke en biologische factoren
▪ Bv. tijdens corona kwamen verschillen in aanpassing (op vlak van contact en afstand houden)
sterk naar boven (sommige culturen kunnen zich beter aanpassen dan andere omdat het verschil
met normale omgang niet zo groot was)
, 2. Wat is cross-culturele psychologie
Cross-culturele psychologie: nadruk op vergelijking tussen culturen
Culturele psychologie: meer algemene term
2.1 Definitie
Definitie volgens handboek: “Cross-culturele psychologie is de wetenschappelijke studie van gelijkenissen en
verschillen in het menselijk psychologische functioneren in verschillende culturele groepen daarbij onderzoekend
hoe ons denken, boelen en doen beïnvloed wordt door een culturele context” – Berry et al. 2011
2.2 Geschiedenis van cross-culturele psychologie
Lange geschiedenis binnen psychologie van belang van culturele context om gedrag te begrijpen, maar toch ook relatief
jong
A long past…
• Volkerpsychologie (rond 1850): mens bestuderen in relatie tot gewoonten en gebruiken van de samenleving
• Wundt (1916): “Where deliberate experimentation ends is where history has experimented on the behalf of
psychologists”
o Zoals je in een experiment variabelen kunt varieren om effect op gedrag te meten, zo kan je de rol van
cultuur bestuderen door samenlevingen met elkaar te vergelijken
o Geschiedenis van mensen als natuurlijk experiment: waarden en normen veranderen over de tijd
o Door veranderingen in de geschiedenis zijn er culturele invloed waardoor mensen andere opvattingen
krijgen
▪ Bv. recht van vrouwen om te gaan werken heeft invloed op opvattingen van verschil tussen man
en vrouw, belang van de vrouw, …
• Rivers (1898): onderzoek naar waarnemingen bij bewoners van Papua Nieuw-Guinea
o Op andere manier kijken mensen van Papua Nieuw-Guinea anders naar zowel kleuren als vormen
• 1940 – 1950: basispersoonlijkheid en nationale karakters
… but only a short history
• Vanaf 1960 – 1970 eerste crosscultureel psychologisch onderzoek en studies met specifiek wetenschappelijke
tijdschriften, pas einde van 20e eeuw echte bloei van de discipline
2.3 Twee benaderingen
Absolutisme of universalisme Relativisme
Algemeen ~ mainstream psychology ~ cultural psychology
Niets absoluut geldig, alles moet binnen culturele
context geplaatst worden
Kenmerken • Zoeken naar ‘de’ menselijke psychologie • Er bestaat geen contextvrije psychologie
• Culturele verschillen gezien als ruis • Menselijke psychologie kan slechts
daarop begrepen worden binnen de context van de
• Machinekamer, hardware van de cultuur waarin het verschijnt
menselijke psychologie
Voorbeelden • Sensorische en motorische functies: bv. • Numerisch redeneren door te tellen op je
Ishihara test voor kleurenblindheid vingers
• Functies vanaf jonge leeftijd: bv. • “For a specific observation a belch is a belch.
objectpermanentie (object blijft bestaan But within an inferential framework, a belch
ook al is het verstopt onder een doek) (8 is an ‘insult’ or a ‘compliment’.”
maanden)
• Zeer abstracte functies: bv.
taalontwikkeling (maar…)
Kritiek Wat men vele betekenisvolle culturele variatie? • Te veel verschillende om te kunnen
interageren?
• Algemene morele standaarden en
wetgevingen?
• Niet vergeten dat we over culturen heen
ook enorm veel gemeen hebben
• Empirische vraag: in welke mate zijn specifieke aspecten van mensen cultureel verbonden of niet
• Geen alles of niets vraag: het hangt ervan af hoe we naar iets kijken, welke vragen we stellen, …
• Hoe veralgemeenbaar of cultuurspecifiek is menselijk gedrag = empirische vraag
