Hoofdstuk 1: Inleiding
1. De Existentiële Crisis van het IPR
Vandaag de dag wordt de vraag "Wat is IR?" overschaduwd door de vraag "Bestaat het nog wel?".
Scepsis en Moedeloosheid: Er heerst een diep wantrouwen over de legitimiteit en het nut van de
discipline, zowel in de publieke opinie als onder academici.
De Impact van Conflict: De oorlog in Oekraïne en de tragedie in Gaza versterken het gevoel dat
machtspolitiek en geweld de juridische orde hebben vervangen.
Historische Parallellen: De Italiaanse jurist Dionisio Anzilotti uitte in 1914 al identieke zorgen. Hij
waarschuwde dat het gevaarlijk is om mensen te laten vertrouwen op de rationaliteit van het recht
op plekken waar geweld het laatste woord heeft.
Historische Cycli: Het recht kent periodes van neergang (1914) en hoogdagen (1945). De huidige
crisis kan een fase zijn in een grotere cyclus.
2. De Paradox van de Relevantie (Het voorbeeld Netanyahu)
Ondanks de kritiek blijkt de relevantie van het recht uit de noodzaak van politieke leiders om hun daden
juridisch te verdedigen.
Lawfare: Premier Netanyahu bekritiseerde het gebruik van recht als wapen tegen Israël ("lawfare").
Juridische Argumentatie: In zijn VN-toespraak verdedigde hij zich met juridische argumenten tegen
de beschuldiging van genocide door te wijzen op de juridische definitie en de intentie tot
vernietiging.
Erkenning door Gebruik: Door juridisch te redeneren en andere staten aan te spreken op juridische
daden (zoals de erkenning van Palestina), erkent hij de kracht van het systeem.
3. Wat is IR?
Het is geen almachtig systeem, maar een multifunctioneel instrument.
Normen (Gedragsregels):
o Coëxistentie: Horizontale regels tussen gelijke, soevereine staten om vreedzaam naast
elkaar te leven.
o Coöperatie: Verticale regels voor samenwerking via IO’s.
Processen:
o Niet Statisch: Het recht is een levend mechanisme waarin normen voortdurend worden
gecreëerd en betwist.
o Verwerkelijking: Processen zorgen ervoor dat theorie wordt omgezet in praktijk (bv.
staatsaansprakelijkheid).
Discours (Taal):
o Gemeenschappelijk kader: Het biedt een taal voor communicatie tussen staten (ongeacht
politieke systemen, ideologische overtuigingen of omvang), zelfs tussen vijanden.
o Kwalificaties: Woorden als "terrorist" of "vrijheidsstrijder" geven een morele en juridische
lading aan de realiteit. Het is dus geen neutrale taal.
o Legal imagination: Het vermogen om door taal nieuwe concepten te scheppen die de
werkelijkheid vormgeven.
, o Argumentatieve taal: IR wordt gebruikt om standpunten te onderbouwen, kritiek te
beantwoorden en hun daden te verantwoorden.
Techniek:
o Het is een instrument om bepaalde doelstellingen te bereiken.
o De Biljarter vs. De Boogschutter: Een jurist moet niet rechtlijnig denken, maar via "de
banden" spelen (strategie, timing, context).
o Creativiteit: Het inzetten van procedurale middelen om gewenste uitkomsten te
bevorderen.
4. De Toekomstige Aanpak: Hoe redden we het IPR?
Er worden verschillende academische en politieke strategieën besproken.
"Op sterk water" (Benvenisti): Het recht documenteren en bewaren in de hoop dat het na de
huidige "bezetting" door machtspolitiek weer tot leven komt.
Universalistisch vs. Soevereinistisch (Goldmann):
o Universalistisch: Vrede alleen mogelijk via samenwerking tussen staten en IR moet die
samenwerking structureren. Visie van rule-based international order.
o Soevereinistisch: Vrede via machtsevenwichten en "commerciële deals" tussen
grootmachten. Nadruk om macht en eigenbelang (i.p.v. samenwerking en naleving van
regels).
→ Goldmann verkiest universalistische visie. Reden: hij ziet wisselwerking tussen internationale en
interne rechtszekerheid.
Het "Boomerang Effect"(Goldmann): Schendingen van het IR keren terug naar de staat zelf en
ondermijnen ook de binnenlandse rechtsbescherming en democratie.
o Oplossing: ‘rule-based societies’ = samenlevingen waarin het recht, en niet macht of
willekeur, de verhoudingen tussen mensen en staten bepaalt.
Milanovic:
o De afkalving van de democratie is de oorzaak, schending van het recht het symptoom; we
moeten eerst investeren in de bescherming van de democratische rechtsstaat.
o Bypasses (Omwegen): Om politieke blokkades te omzeilen, gebruikt men alternatieve routes:
Soft Law: Gebruik van instrumenten die geen formele verdragen zijn om politieke
blokkades te omzeilen (bijv. Akkoord van Parijs).
Subnationaal of supranationale akkoorden: Akkoorden sluiten op lager niveau (bijv.
tussen Vlaanderen en NL of tussen deelstaten in België) als het internationale niveau
faalt.
5. Het Perspectief van Europa
Europa heeft een (egoïstisch) belang bij het redden van het IR om drie redenen:
1. Gelijkheid: Het beschermt de zwakkere staten (zoals de Europese landen nu) tegenover de echte
grootmachten.
2. Stabiliteit en rechtzekerheid: Europa gedijt bij een voorspelbare, regelgebaseerde orde voor
internationale handel.
3. Menselijkheid: Het sluit aan bij de fundamentele waarden van de EU.
6. Praktische Organisatie van de Cursus
, De Leerstof: 9 hoofdstukken (Bronnen, Subjecten, Aansprakelijkheid, Jurisdictie, Geschillen,
Vrede/Veiligheid, Individu, Milieu, Economie).
Studiemateriaal: Slides, lesopnames, hyperlinks en een Codex (geen syllabus of reader).
Het Examen: Schriftelijk met Codex. Verdeling: 1/3 meerkeuze (zonder verhoofde cesuur), 1/3 open
vragen, 1/3 casus .
Rode draden: Actualiteit via "verhaallijnen" zoals Klimaatverandering (bij ITLOS en ICJ) en
Israël/Palestina.
Hoofdstuk 2: Bronnen
1. De Architectuur van de Bronnen
Fundament: Artikel 38 van het Statuut van het Internationaal Gerechtshof (IGH) vormt de primaire
lijst van bronnen.
Hoofdbronnen:
o Internationale verdragen.
o Internationaal gewoonterecht.
o Rechtspraak en rechtsleer (secundaire bronnen).
o Algemene rechtsbeginselen (aanvullende/subsidiaire bronnen).
Evolutie
o De lijst in artikel 38 is niet exhaustief; ook eenzijdige rechtshandelingen en besluiten of
resoluties van IO’s (secundair recht) spelen een rol.
o Aanvullende instrumenten: soft law en standaarden en cijfers.
Hiërarchie: In principe is er geen hiërarchie tussen verdrag en gewoonte. Een verdrag kan een
gewoonte wijzigen en omgekeerd. Echter, er zijn drie cruciale uitzonderingen/nuances:
o Jus Cogens (Dwingend recht): Normen van internationale openbare orde waarvan niet mag
worden afgeweken (bv. verbod op genocide). Hier bestaat een strikte hiërarchie.
o VN-Handvest (Artikel 103): Verplichtingen uit het Handvest hebben voorrang op alle andere
verdragsverplichtingen. Dit geeft het Handvest een constitutioneel karakter.
Artikel 25 VN-Handvest: Bindende besluiten van de Veiligheidsraad hebben
supranationaal karakter en dus ook voorrang.
o Sociale Realiteit: Hoewel juridisch gelijkwaardig, heeft de geschreven tekst (verdragen) in
de praktijk een grotere aantrekkingskracht op rechters dan de ongeschreven gewoonte,
vanwege de precisie en rechtszekerheid.
2. Internationaal Gewoonterecht: De "Spontane" Bron
A. Identificatie van gewoonte
Definitie: Een algemene praktijk die als recht is aanvaard.
Constitutieve Elementen:
o De Praktijk (Objectief): Herhaald en consistent gedrag van staten.
o Opinio Juris (Subjectief): De overtuiging dat dit gedrag juridisch verplicht is.
≈ Opino necessitatis = legt de nadruk op de overtuiging dat een regel geldt omdat
deze maatschappelijk of sociaal noodzakelijk is.
→ Combinatie maakt gebruik tot een juridisch bindende gewoonte.
, “Spontane bron”: ‘vanzelf ontstaan’, net als ARB
Metafoor van het Pad (De Visscher): Gewoonte ontstaat als een pad door gebruik; grootmachten
laten diepe sporen na, terwijl kleinere staten door hun frequentie bijdragen.
Nicaragua-zaak (1986):
o Gedrag van staten moet in het algemeen overeenstemmen met de beweerde regel.
o Afwijkend gedrag moet worden beschouwd als een schending, niet als een nieuwe regel.
o Wie een uitzondering inroept, bevestigt daarmee impliciet de regel (waar hij zich van wil
onttrekken).
Omgekeerde relatie: verklaring → praktijk (Atoomwapenadvies, 1966)
o Normaal vertrekt men vanuit statenpraktijk, bevestigd door opinio juris
o In Atoomwapenadvies: omgekeerd → er bestaat een sterke normatieve wens om
kernwapens te verbieden (opinio juris), maar de praktijk van kernmachten (mutual
deterrence) spreekt dat tegen.
o Conclusie: in beide gevallen blijkt dat praktijk van staten uiteindelijk doorslaggevende factor
is bij vaststellen van IGR
Zaak Canada/VS. (1984):
o IGR bevat geen technische regels, maar algemene principes die co-existentie en
samenwerking tussen staten mogelijk maken
o Identificatiemethoden:
Inductief (Bottom-up): Vertrekt vanuit de feitelijke praktijk van staten om regels af
te leiden.
≈ soevereiniteitsgerichte, eerder conservatieve visie: recht is wat staten
doen en aanvaarden.
Deductief (Top-down): Vertrekt vanuit algemene beginselen of logica om regels te
construeren.
≈ normatieve, universalistische visie: recht kan worden ontwikkeld o.b.v.
algemene beginselen, ook als nog niet volledig verankerd zijn in praktijk.
Toepassing in rechtspraak:
o Duitsland t. Italtië (Jurisdictional Immunities, 2012): inductief → IGH observeert
statenpraktijk en concludeert dat er geen gewoonte bestaat die immuniteit uitsluit bij
oorlogsmisdaden
≈ Congo t. België (zaak Warrant/zaak Yerodia):
Inductieve vaststelling → Geen algemene praktijk die immuniteit opheft voor
internationale misdrijven
Deductieve versterking → Je kan iemand zijn immuniteit niet afnemen omdat
hij een misdrijf heeft gepleegd, als nog niet vaststaat dat hij dat misdrijf
effectief heeft gepleegd.
o Westelijke Sahara (HvJ-EU):
Deductief → HvJ-EU vertrekt van abstracte beginselen, zoals recht op zelfbeschikking
(niet van statenpraktijk. Je mag geen verdrag toepassen op gebied met eigen volk
zonder toestemming van hen.
Zaak toont risico van te creatieve rechtspraak in het algemeen IR: deductieve
redenering is moreel sterk, maar nauwelijks gesteund door IGR.
B. Creatie van gewoonte
Noodzaak: gewoonte moet veranderen om aan nieuwe sociale noden tegemoet te komen → Komt
tot uiting in begrip opinio juris.
Probleem: wanneer staat afwijkt van bestaande IGR, dan in eerste instantie schending van regel
MAAR bepaalde afwijkingen kunnen aanzet geven tot ontwikkeling van nieuwe regel → Onstabiele
situatie: schending vs. nieuw rechtsprincipe.
1. De Existentiële Crisis van het IPR
Vandaag de dag wordt de vraag "Wat is IR?" overschaduwd door de vraag "Bestaat het nog wel?".
Scepsis en Moedeloosheid: Er heerst een diep wantrouwen over de legitimiteit en het nut van de
discipline, zowel in de publieke opinie als onder academici.
De Impact van Conflict: De oorlog in Oekraïne en de tragedie in Gaza versterken het gevoel dat
machtspolitiek en geweld de juridische orde hebben vervangen.
Historische Parallellen: De Italiaanse jurist Dionisio Anzilotti uitte in 1914 al identieke zorgen. Hij
waarschuwde dat het gevaarlijk is om mensen te laten vertrouwen op de rationaliteit van het recht
op plekken waar geweld het laatste woord heeft.
Historische Cycli: Het recht kent periodes van neergang (1914) en hoogdagen (1945). De huidige
crisis kan een fase zijn in een grotere cyclus.
2. De Paradox van de Relevantie (Het voorbeeld Netanyahu)
Ondanks de kritiek blijkt de relevantie van het recht uit de noodzaak van politieke leiders om hun daden
juridisch te verdedigen.
Lawfare: Premier Netanyahu bekritiseerde het gebruik van recht als wapen tegen Israël ("lawfare").
Juridische Argumentatie: In zijn VN-toespraak verdedigde hij zich met juridische argumenten tegen
de beschuldiging van genocide door te wijzen op de juridische definitie en de intentie tot
vernietiging.
Erkenning door Gebruik: Door juridisch te redeneren en andere staten aan te spreken op juridische
daden (zoals de erkenning van Palestina), erkent hij de kracht van het systeem.
3. Wat is IR?
Het is geen almachtig systeem, maar een multifunctioneel instrument.
Normen (Gedragsregels):
o Coëxistentie: Horizontale regels tussen gelijke, soevereine staten om vreedzaam naast
elkaar te leven.
o Coöperatie: Verticale regels voor samenwerking via IO’s.
Processen:
o Niet Statisch: Het recht is een levend mechanisme waarin normen voortdurend worden
gecreëerd en betwist.
o Verwerkelijking: Processen zorgen ervoor dat theorie wordt omgezet in praktijk (bv.
staatsaansprakelijkheid).
Discours (Taal):
o Gemeenschappelijk kader: Het biedt een taal voor communicatie tussen staten (ongeacht
politieke systemen, ideologische overtuigingen of omvang), zelfs tussen vijanden.
o Kwalificaties: Woorden als "terrorist" of "vrijheidsstrijder" geven een morele en juridische
lading aan de realiteit. Het is dus geen neutrale taal.
o Legal imagination: Het vermogen om door taal nieuwe concepten te scheppen die de
werkelijkheid vormgeven.
, o Argumentatieve taal: IR wordt gebruikt om standpunten te onderbouwen, kritiek te
beantwoorden en hun daden te verantwoorden.
Techniek:
o Het is een instrument om bepaalde doelstellingen te bereiken.
o De Biljarter vs. De Boogschutter: Een jurist moet niet rechtlijnig denken, maar via "de
banden" spelen (strategie, timing, context).
o Creativiteit: Het inzetten van procedurale middelen om gewenste uitkomsten te
bevorderen.
4. De Toekomstige Aanpak: Hoe redden we het IPR?
Er worden verschillende academische en politieke strategieën besproken.
"Op sterk water" (Benvenisti): Het recht documenteren en bewaren in de hoop dat het na de
huidige "bezetting" door machtspolitiek weer tot leven komt.
Universalistisch vs. Soevereinistisch (Goldmann):
o Universalistisch: Vrede alleen mogelijk via samenwerking tussen staten en IR moet die
samenwerking structureren. Visie van rule-based international order.
o Soevereinistisch: Vrede via machtsevenwichten en "commerciële deals" tussen
grootmachten. Nadruk om macht en eigenbelang (i.p.v. samenwerking en naleving van
regels).
→ Goldmann verkiest universalistische visie. Reden: hij ziet wisselwerking tussen internationale en
interne rechtszekerheid.
Het "Boomerang Effect"(Goldmann): Schendingen van het IR keren terug naar de staat zelf en
ondermijnen ook de binnenlandse rechtsbescherming en democratie.
o Oplossing: ‘rule-based societies’ = samenlevingen waarin het recht, en niet macht of
willekeur, de verhoudingen tussen mensen en staten bepaalt.
Milanovic:
o De afkalving van de democratie is de oorzaak, schending van het recht het symptoom; we
moeten eerst investeren in de bescherming van de democratische rechtsstaat.
o Bypasses (Omwegen): Om politieke blokkades te omzeilen, gebruikt men alternatieve routes:
Soft Law: Gebruik van instrumenten die geen formele verdragen zijn om politieke
blokkades te omzeilen (bijv. Akkoord van Parijs).
Subnationaal of supranationale akkoorden: Akkoorden sluiten op lager niveau (bijv.
tussen Vlaanderen en NL of tussen deelstaten in België) als het internationale niveau
faalt.
5. Het Perspectief van Europa
Europa heeft een (egoïstisch) belang bij het redden van het IR om drie redenen:
1. Gelijkheid: Het beschermt de zwakkere staten (zoals de Europese landen nu) tegenover de echte
grootmachten.
2. Stabiliteit en rechtzekerheid: Europa gedijt bij een voorspelbare, regelgebaseerde orde voor
internationale handel.
3. Menselijkheid: Het sluit aan bij de fundamentele waarden van de EU.
6. Praktische Organisatie van de Cursus
, De Leerstof: 9 hoofdstukken (Bronnen, Subjecten, Aansprakelijkheid, Jurisdictie, Geschillen,
Vrede/Veiligheid, Individu, Milieu, Economie).
Studiemateriaal: Slides, lesopnames, hyperlinks en een Codex (geen syllabus of reader).
Het Examen: Schriftelijk met Codex. Verdeling: 1/3 meerkeuze (zonder verhoofde cesuur), 1/3 open
vragen, 1/3 casus .
Rode draden: Actualiteit via "verhaallijnen" zoals Klimaatverandering (bij ITLOS en ICJ) en
Israël/Palestina.
Hoofdstuk 2: Bronnen
1. De Architectuur van de Bronnen
Fundament: Artikel 38 van het Statuut van het Internationaal Gerechtshof (IGH) vormt de primaire
lijst van bronnen.
Hoofdbronnen:
o Internationale verdragen.
o Internationaal gewoonterecht.
o Rechtspraak en rechtsleer (secundaire bronnen).
o Algemene rechtsbeginselen (aanvullende/subsidiaire bronnen).
Evolutie
o De lijst in artikel 38 is niet exhaustief; ook eenzijdige rechtshandelingen en besluiten of
resoluties van IO’s (secundair recht) spelen een rol.
o Aanvullende instrumenten: soft law en standaarden en cijfers.
Hiërarchie: In principe is er geen hiërarchie tussen verdrag en gewoonte. Een verdrag kan een
gewoonte wijzigen en omgekeerd. Echter, er zijn drie cruciale uitzonderingen/nuances:
o Jus Cogens (Dwingend recht): Normen van internationale openbare orde waarvan niet mag
worden afgeweken (bv. verbod op genocide). Hier bestaat een strikte hiërarchie.
o VN-Handvest (Artikel 103): Verplichtingen uit het Handvest hebben voorrang op alle andere
verdragsverplichtingen. Dit geeft het Handvest een constitutioneel karakter.
Artikel 25 VN-Handvest: Bindende besluiten van de Veiligheidsraad hebben
supranationaal karakter en dus ook voorrang.
o Sociale Realiteit: Hoewel juridisch gelijkwaardig, heeft de geschreven tekst (verdragen) in
de praktijk een grotere aantrekkingskracht op rechters dan de ongeschreven gewoonte,
vanwege de precisie en rechtszekerheid.
2. Internationaal Gewoonterecht: De "Spontane" Bron
A. Identificatie van gewoonte
Definitie: Een algemene praktijk die als recht is aanvaard.
Constitutieve Elementen:
o De Praktijk (Objectief): Herhaald en consistent gedrag van staten.
o Opinio Juris (Subjectief): De overtuiging dat dit gedrag juridisch verplicht is.
≈ Opino necessitatis = legt de nadruk op de overtuiging dat een regel geldt omdat
deze maatschappelijk of sociaal noodzakelijk is.
→ Combinatie maakt gebruik tot een juridisch bindende gewoonte.
, “Spontane bron”: ‘vanzelf ontstaan’, net als ARB
Metafoor van het Pad (De Visscher): Gewoonte ontstaat als een pad door gebruik; grootmachten
laten diepe sporen na, terwijl kleinere staten door hun frequentie bijdragen.
Nicaragua-zaak (1986):
o Gedrag van staten moet in het algemeen overeenstemmen met de beweerde regel.
o Afwijkend gedrag moet worden beschouwd als een schending, niet als een nieuwe regel.
o Wie een uitzondering inroept, bevestigt daarmee impliciet de regel (waar hij zich van wil
onttrekken).
Omgekeerde relatie: verklaring → praktijk (Atoomwapenadvies, 1966)
o Normaal vertrekt men vanuit statenpraktijk, bevestigd door opinio juris
o In Atoomwapenadvies: omgekeerd → er bestaat een sterke normatieve wens om
kernwapens te verbieden (opinio juris), maar de praktijk van kernmachten (mutual
deterrence) spreekt dat tegen.
o Conclusie: in beide gevallen blijkt dat praktijk van staten uiteindelijk doorslaggevende factor
is bij vaststellen van IGR
Zaak Canada/VS. (1984):
o IGR bevat geen technische regels, maar algemene principes die co-existentie en
samenwerking tussen staten mogelijk maken
o Identificatiemethoden:
Inductief (Bottom-up): Vertrekt vanuit de feitelijke praktijk van staten om regels af
te leiden.
≈ soevereiniteitsgerichte, eerder conservatieve visie: recht is wat staten
doen en aanvaarden.
Deductief (Top-down): Vertrekt vanuit algemene beginselen of logica om regels te
construeren.
≈ normatieve, universalistische visie: recht kan worden ontwikkeld o.b.v.
algemene beginselen, ook als nog niet volledig verankerd zijn in praktijk.
Toepassing in rechtspraak:
o Duitsland t. Italtië (Jurisdictional Immunities, 2012): inductief → IGH observeert
statenpraktijk en concludeert dat er geen gewoonte bestaat die immuniteit uitsluit bij
oorlogsmisdaden
≈ Congo t. België (zaak Warrant/zaak Yerodia):
Inductieve vaststelling → Geen algemene praktijk die immuniteit opheft voor
internationale misdrijven
Deductieve versterking → Je kan iemand zijn immuniteit niet afnemen omdat
hij een misdrijf heeft gepleegd, als nog niet vaststaat dat hij dat misdrijf
effectief heeft gepleegd.
o Westelijke Sahara (HvJ-EU):
Deductief → HvJ-EU vertrekt van abstracte beginselen, zoals recht op zelfbeschikking
(niet van statenpraktijk. Je mag geen verdrag toepassen op gebied met eigen volk
zonder toestemming van hen.
Zaak toont risico van te creatieve rechtspraak in het algemeen IR: deductieve
redenering is moreel sterk, maar nauwelijks gesteund door IGR.
B. Creatie van gewoonte
Noodzaak: gewoonte moet veranderen om aan nieuwe sociale noden tegemoet te komen → Komt
tot uiting in begrip opinio juris.
Probleem: wanneer staat afwijkt van bestaande IGR, dan in eerste instantie schending van regel
MAAR bepaalde afwijkingen kunnen aanzet geven tot ontwikkeling van nieuwe regel → Onstabiele
situatie: schending vs. nieuw rechtsprincipe.
