WERKVELDVERKENNING 2
SOCIAAL CULTUUREEL VOLWASSENENWERK
HISTORIEK
- 19de eeuw
- 20ste eeuw
- 21ste eeuw
- Verschuivingen
- Spanningsvelden
1. 19de eeuw
- Industriële revolutie
- Welvaart en rijkdom voor burgerij, armoede bij arbeidersklasse
- Burgerij had stemrecht (cijnskiesrecht)
- Plattelandsvlucht naar steden ontstaan arbeidersklasse
A Volksopvoeding of volksverheffing
= wilt werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot
cultuur in de brede betekenis van het woord (literatuur, koren,
toneelkringen)
Midden 19de eeuw hadden burgers weinig toegang tot onderwijs en cultuur
Staan in voor de eerste vormen van democratisering van cultuur (verdienste
vooral in oprichten volksbibliotheken, voorlopers openbare bibliotheken)
1851: Willemfonds (Gent)
= pioniersbeweging binnen het sociaal- cultureel volwassenenwerk
= stond voor Vlaamse ontvoogding en belang van geletterdheid
- Bibliotheken opgericht
- Voerde pleidooi voor Vlaamse cultuur binnen een sterke natiestaat België (Frans
was toen nog dominante, officiële taal)
- Impliceerde versterking van de nationale identiteit ( naoorlogse Vlaamse
beweging)
1975: Het Davidsfonds (Leuven)
= antwoord vanuit katholieke hoek
Motto = ‘Voor godsdienst taal en volk’
Jean Baptiste = eerste redacteur van het Nederlandstalig woordenboek + organiseerde
Davidsfonds in teken van Vlaamse ontvoogding en geletterdheid
B Coöperatie Vooruit
1881 Coöperatie Vooruit
,Coöperatie= een door mensen gedreven onderneming die ernaar streven te voorzien in
de gemeenschappelijke behoeften van haar leden en/of de behoeften van haar
gemeenschap in plaats van te streven naar winstmaximalisatie
Gedachtengoed binnen socialisme
1913 oprichting feestpaleis Vooruit, nu kunstcentrum
C Amateurkunsten en volksontwikkelingswerk
= nadruk op culturele ontwikkeling van het volk en de expressie van creativiteit
1884: Toynbee Hall (opgericht in Londen) = pionierswerk op vlak van volksontwikkeling,
vormde wereldwijd een inspiratie voor later buurtopbouwwerk en volksscholen
1889: Hull House
- opgericht door Jane Addams en Ellen Gates Starr
- focus op sociale en culturele ontplooiing en ontvoogding
- Brachten armoede en sociale ongelijkheid in kaart met behulp van primitieve
mapping methoden
- Invloed op latere Chicago school (sociologie- onderzoek)
D Tweede golf sociaal culturele organisaties
- Verzuiling is gebonden aan ideologie en maatschappelijke posities
- Organisaties die in deze periode ontstaan zorgen voor structurering massa +
ontstaan maatschappelijk middenveld
E Besluit
Uitbouw sociaal-cultureel werk werd gekenmerkt door:
- Spanning tussen politiek van cultuurspreiding
- Politiek van culturele emancipatie
- Conservatieve klerikale hoek (Davidsfonds): nadruk op godsdienst, taal een
vaderland te verspreiden, zodat ieder zoveel mogelijk op zijn plaats zou blijven
- Progressieve en antiklerikale hoek: burgers probeerden arbeiders intellectueel en
cultureel te beschaven (‘uneveristy extension’ Engeland, Toynee Hall en Chicago
Hull Hause VS)
Tegenreactie op katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding en
volksverheffing = start verzuiling
Eerste sociaal-culturele initiatieven = creëerden maatschappelijk middenveld
Beide invalshoeken hebben dubbelkarakter = arbeiders kregen de mogelijkheid
om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en culturele afkomst op
te heffen, maar de bestaande SLorde (die ongelijk was) werd niet in vraag gesteld
werd gekenmerkt door spanning tussen emancipatie en sociale controle
anderzijds
, 2. 20ste eeuw
- 2 wereldogen
- Interbellum als sociaal culturele tijdsperiode tussenin
- Ideologische stromingen zoals nationalisme, fascisme, communisme
- 1920 = roaring twenties
- Ontstaan sociaal culturele initiatieven die gemeenschapsopbouw aanbieden
- Focus rol vrouw
- Invoering leerplicht, 8-urendag, 48-urenweek debat over hoe arbeiders hun
vrijetijdsbesteding konden inzetten
- Ontstaan breed aanbod socioculturele initiatieven vaak binnen ideologische zuilen
- 1930 en 1940: actieve en participatieve leervormen
- Na WOII: verzorgingsstaat grotere focus op sociale rechten en culturele
democratisering
- Opkomst volkshogescholen levenslang leren en persoonsontwikkeling
- 1960-1970: sociaal-cultureel werk ingezet voor lokale cultuurbeleid,
samenlevingsopbouw en basiseducatie
- Nieuwe sociale bewegingen (feminisme, milieu, vrede)
- 1980-1990: verschuiving sociaal-cultureel werk richting methodisering en
functioneel werken leidde soms tot depolitisering werk
- Staatshervormingen jaren 1970 = grote culturele autonomie in Vlaanderen
- 1990: vernieuwingsbeweging die culturele democratie als doel stelde en de rol
van kunst en participatie opnieuw centraal plaatste
3. 21ste eeuw
= Groei burgerinitiatieven/ coöperatieven =grassroots initiatieven, kenmerkend vaan
ontstaan sociaal-cultureel werk
Herstructurering sociaal-cultureel volwassenwerk:
- Vanaf 2003: grote herstructurering van het sociaal-cultureel volwassenwerk
o Groeiende aandacht participatie
o Verzuilde structuren worden geherstructureerd er komt 1 steunpunt:
Socius, een federatie de belangen behartigd
o Nieuw decreet: resulteert in een duidelijke positionering van het beleid,
met focus op het brede beleidsveld
o Sociaal-culturele methodiek komt centraal te staan
o Nadruk op vorming en gemeenschapsvorming
o Nadruk op werken met doelgroepen
- 2010: 4 sociaal-culturele functies in het decreet ingeschreven
o Bedoeld om doelgericht en methodisch veranderingsprocessen in gang te
zetten
- Decreet 2017: sociaal-culturele methodiek omgezet in 3 rollen die door alle
organisaties dienden te worden uitgevoerd
o Verbindende rol
o Kritische rol
o Laboratoriumrol
, Burgerinitiatieven als nieuwe voedingsbodem:
- Gericht op doen, aanpakken van een probleem
- Grote verscheidenheid aan nieuwe vormen van verenigen, van aanpak ontwikkeld
- Nieuwe voedingsbodem voor een sociaal-cultureel werk dat voortduren in
verandering is
4. Verschuivingen
Verschuivingen doorheen de historiek van het sociaal-cultureel werk:
- Van privaat (burger-)initiatief richting publiek (gesubsidieerd) initiatief (en terug)
o Ontstaan vanuit private en particuliere initiatieven, doorheen geschiedenis
meer en meer opgeschoven naar voornamelijk gesubsidieerde organisaties
o Toont aan dat nieuwe dynamieken in het sociaal-cultureel veld het
particuliere/burgerinitiatief aanwakkeren
- Van autonomie richting OHsturing (en terug)
o Autonomie staat centraal, maar autonomie is onder druk te komen staan
o Door politieke ideologieën en maatschappelijke discours meer gericht op
‘voor-wat-haart-wat denken
o Bv: doorlichting van Vrede vzw in 2023, naar aanleiding van een
uitgesproken pro-Palestina verklaring
o Vanuit belang van ‘gesubsidieerde vrijheid’ besloot het Grondwettelijk hof
om de toevoeging van niet-gesegregeerde socioculturele initiatieven te
schrappen als subsidievoorwaarde
5. Spanningsvelden
Spanningsvelden gezien doorheen de historiek van het sociaal-cultureel werk:
- Controle versus emancipatie
o Spanningsveld tussen emanciperen en tegelijkertijd ook te integreren en
socialiseren in de SL
o Ene kan sociaal-culturele initiatieven gericht op ontplooiing, emancipatie
en ontvoogding + inpassing en aanpassing aan de bestaande sociale en
politieke orde
o Bv: connected Dots: sociaal-cultureel project dat inzet op ontplooiing rond
talenten binnen design van vrouwen van migratieachtergrond waarbij de
focus op activering een vereiste is om Vlaamse subsidies te krijgen
- Bottom-up initiatief noot aan(h)erkenning en institutionalisering (top-down)
o Ontstaan vanuit burgerinitiatieven van onderuit (bottom-up)
o Na verloop tijd streven sociaal-culturele initiatieven naar erkenning
vraagt ook beleidsmatige ondersteuning en omkadering
o Bv: cultuurorganisatie de Koer: ontstaan als collectief, vanuit zoektocht
naar erkenning om een duurzame plek te vinden en zo een organisatie uit
te bouwenn namen ze een voormalig socialistisch volkshuis onder handen
en bouwden een sociale en artistieke werking uit
- Autonomie werkveld versus toenemende regulering en kwaliteitsbewaking
o Situeert zich tussen leefwereld burgers en systeemwereld
o Beweegt tussen verschillende krachtvelden (beleid, opdrachtgevers) om
hiermee aan de slag te kunnen claimen ze autonomie
SOCIAAL CULTUUREEL VOLWASSENENWERK
HISTORIEK
- 19de eeuw
- 20ste eeuw
- 21ste eeuw
- Verschuivingen
- Spanningsvelden
1. 19de eeuw
- Industriële revolutie
- Welvaart en rijkdom voor burgerij, armoede bij arbeidersklasse
- Burgerij had stemrecht (cijnskiesrecht)
- Plattelandsvlucht naar steden ontstaan arbeidersklasse
A Volksopvoeding of volksverheffing
= wilt werking ontwikkelen waardoor mensen toegang krijgen tot
cultuur in de brede betekenis van het woord (literatuur, koren,
toneelkringen)
Midden 19de eeuw hadden burgers weinig toegang tot onderwijs en cultuur
Staan in voor de eerste vormen van democratisering van cultuur (verdienste
vooral in oprichten volksbibliotheken, voorlopers openbare bibliotheken)
1851: Willemfonds (Gent)
= pioniersbeweging binnen het sociaal- cultureel volwassenenwerk
= stond voor Vlaamse ontvoogding en belang van geletterdheid
- Bibliotheken opgericht
- Voerde pleidooi voor Vlaamse cultuur binnen een sterke natiestaat België (Frans
was toen nog dominante, officiële taal)
- Impliceerde versterking van de nationale identiteit ( naoorlogse Vlaamse
beweging)
1975: Het Davidsfonds (Leuven)
= antwoord vanuit katholieke hoek
Motto = ‘Voor godsdienst taal en volk’
Jean Baptiste = eerste redacteur van het Nederlandstalig woordenboek + organiseerde
Davidsfonds in teken van Vlaamse ontvoogding en geletterdheid
B Coöperatie Vooruit
1881 Coöperatie Vooruit
,Coöperatie= een door mensen gedreven onderneming die ernaar streven te voorzien in
de gemeenschappelijke behoeften van haar leden en/of de behoeften van haar
gemeenschap in plaats van te streven naar winstmaximalisatie
Gedachtengoed binnen socialisme
1913 oprichting feestpaleis Vooruit, nu kunstcentrum
C Amateurkunsten en volksontwikkelingswerk
= nadruk op culturele ontwikkeling van het volk en de expressie van creativiteit
1884: Toynbee Hall (opgericht in Londen) = pionierswerk op vlak van volksontwikkeling,
vormde wereldwijd een inspiratie voor later buurtopbouwwerk en volksscholen
1889: Hull House
- opgericht door Jane Addams en Ellen Gates Starr
- focus op sociale en culturele ontplooiing en ontvoogding
- Brachten armoede en sociale ongelijkheid in kaart met behulp van primitieve
mapping methoden
- Invloed op latere Chicago school (sociologie- onderzoek)
D Tweede golf sociaal culturele organisaties
- Verzuiling is gebonden aan ideologie en maatschappelijke posities
- Organisaties die in deze periode ontstaan zorgen voor structurering massa +
ontstaan maatschappelijk middenveld
E Besluit
Uitbouw sociaal-cultureel werk werd gekenmerkt door:
- Spanning tussen politiek van cultuurspreiding
- Politiek van culturele emancipatie
- Conservatieve klerikale hoek (Davidsfonds): nadruk op godsdienst, taal een
vaderland te verspreiden, zodat ieder zoveel mogelijk op zijn plaats zou blijven
- Progressieve en antiklerikale hoek: burgers probeerden arbeiders intellectueel en
cultureel te beschaven (‘uneveristy extension’ Engeland, Toynee Hall en Chicago
Hull Hause VS)
Tegenreactie op katholieke sociaal-culturele initiatieven van volksopvoeding en
volksverheffing = start verzuiling
Eerste sociaal-culturele initiatieven = creëerden maatschappelijk middenveld
Beide invalshoeken hebben dubbelkarakter = arbeiders kregen de mogelijkheid
om zich sociaal en cultureel te ontplooien en hun sociale en culturele afkomst op
te heffen, maar de bestaande SLorde (die ongelijk was) werd niet in vraag gesteld
werd gekenmerkt door spanning tussen emancipatie en sociale controle
anderzijds
, 2. 20ste eeuw
- 2 wereldogen
- Interbellum als sociaal culturele tijdsperiode tussenin
- Ideologische stromingen zoals nationalisme, fascisme, communisme
- 1920 = roaring twenties
- Ontstaan sociaal culturele initiatieven die gemeenschapsopbouw aanbieden
- Focus rol vrouw
- Invoering leerplicht, 8-urendag, 48-urenweek debat over hoe arbeiders hun
vrijetijdsbesteding konden inzetten
- Ontstaan breed aanbod socioculturele initiatieven vaak binnen ideologische zuilen
- 1930 en 1940: actieve en participatieve leervormen
- Na WOII: verzorgingsstaat grotere focus op sociale rechten en culturele
democratisering
- Opkomst volkshogescholen levenslang leren en persoonsontwikkeling
- 1960-1970: sociaal-cultureel werk ingezet voor lokale cultuurbeleid,
samenlevingsopbouw en basiseducatie
- Nieuwe sociale bewegingen (feminisme, milieu, vrede)
- 1980-1990: verschuiving sociaal-cultureel werk richting methodisering en
functioneel werken leidde soms tot depolitisering werk
- Staatshervormingen jaren 1970 = grote culturele autonomie in Vlaanderen
- 1990: vernieuwingsbeweging die culturele democratie als doel stelde en de rol
van kunst en participatie opnieuw centraal plaatste
3. 21ste eeuw
= Groei burgerinitiatieven/ coöperatieven =grassroots initiatieven, kenmerkend vaan
ontstaan sociaal-cultureel werk
Herstructurering sociaal-cultureel volwassenwerk:
- Vanaf 2003: grote herstructurering van het sociaal-cultureel volwassenwerk
o Groeiende aandacht participatie
o Verzuilde structuren worden geherstructureerd er komt 1 steunpunt:
Socius, een federatie de belangen behartigd
o Nieuw decreet: resulteert in een duidelijke positionering van het beleid,
met focus op het brede beleidsveld
o Sociaal-culturele methodiek komt centraal te staan
o Nadruk op vorming en gemeenschapsvorming
o Nadruk op werken met doelgroepen
- 2010: 4 sociaal-culturele functies in het decreet ingeschreven
o Bedoeld om doelgericht en methodisch veranderingsprocessen in gang te
zetten
- Decreet 2017: sociaal-culturele methodiek omgezet in 3 rollen die door alle
organisaties dienden te worden uitgevoerd
o Verbindende rol
o Kritische rol
o Laboratoriumrol
, Burgerinitiatieven als nieuwe voedingsbodem:
- Gericht op doen, aanpakken van een probleem
- Grote verscheidenheid aan nieuwe vormen van verenigen, van aanpak ontwikkeld
- Nieuwe voedingsbodem voor een sociaal-cultureel werk dat voortduren in
verandering is
4. Verschuivingen
Verschuivingen doorheen de historiek van het sociaal-cultureel werk:
- Van privaat (burger-)initiatief richting publiek (gesubsidieerd) initiatief (en terug)
o Ontstaan vanuit private en particuliere initiatieven, doorheen geschiedenis
meer en meer opgeschoven naar voornamelijk gesubsidieerde organisaties
o Toont aan dat nieuwe dynamieken in het sociaal-cultureel veld het
particuliere/burgerinitiatief aanwakkeren
- Van autonomie richting OHsturing (en terug)
o Autonomie staat centraal, maar autonomie is onder druk te komen staan
o Door politieke ideologieën en maatschappelijke discours meer gericht op
‘voor-wat-haart-wat denken
o Bv: doorlichting van Vrede vzw in 2023, naar aanleiding van een
uitgesproken pro-Palestina verklaring
o Vanuit belang van ‘gesubsidieerde vrijheid’ besloot het Grondwettelijk hof
om de toevoeging van niet-gesegregeerde socioculturele initiatieven te
schrappen als subsidievoorwaarde
5. Spanningsvelden
Spanningsvelden gezien doorheen de historiek van het sociaal-cultureel werk:
- Controle versus emancipatie
o Spanningsveld tussen emanciperen en tegelijkertijd ook te integreren en
socialiseren in de SL
o Ene kan sociaal-culturele initiatieven gericht op ontplooiing, emancipatie
en ontvoogding + inpassing en aanpassing aan de bestaande sociale en
politieke orde
o Bv: connected Dots: sociaal-cultureel project dat inzet op ontplooiing rond
talenten binnen design van vrouwen van migratieachtergrond waarbij de
focus op activering een vereiste is om Vlaamse subsidies te krijgen
- Bottom-up initiatief noot aan(h)erkenning en institutionalisering (top-down)
o Ontstaan vanuit burgerinitiatieven van onderuit (bottom-up)
o Na verloop tijd streven sociaal-culturele initiatieven naar erkenning
vraagt ook beleidsmatige ondersteuning en omkadering
o Bv: cultuurorganisatie de Koer: ontstaan als collectief, vanuit zoektocht
naar erkenning om een duurzame plek te vinden en zo een organisatie uit
te bouwenn namen ze een voormalig socialistisch volkshuis onder handen
en bouwden een sociale en artistieke werking uit
- Autonomie werkveld versus toenemende regulering en kwaliteitsbewaking
o Situeert zich tussen leefwereld burgers en systeemwereld
o Beweegt tussen verschillende krachtvelden (beleid, opdrachtgevers) om
hiermee aan de slag te kunnen claimen ze autonomie
