Communicatieve ontwikkeling
Schooljaar 2025-2026
Thomas More Antwerpen
Inhoudstafel cursus en boek, overzichtelijke samenvatting zonder
overbodige details, begrippenlijst, studiehulpmiddelen, mogelijke
examenvragen.
Inhoudsopgave communicatieve ontwikkeling
1. COMMUNICATIE VIA TAAL EN SPRAAK 7
1.1. Een model voor communicatie tussen mensen 8
1.1.1. Menselijke communicatie 8
1.1.2. Situering van een probleem in het communicatiemodel 10
1.1.3. Noodzakelijke voorwaarden voor communicatie 11
1.1.4. Andere domeinen in het communicatiemodel 12
1.1.5. Besluit 13
1.2. Model voor woordproductie 14
1.2.1. Conceptualisatie 15
1.2.2. Lexicon 15
1.2.3. Grammaticale encodering 16
1.2.4. Fonologische encodering 16
1.2.5. Motorische planning 18
1.2.6. Motorische programmering 19
1.2.7. Motorische executie (uitvoering) 19
1.2.8. Besluit 19
1.3. Model voor woordbegrip 20
1.3.1. Overdracht van het akoestische signaal 21
1.3.2. Decoderen: fonologische en semantische verwerking 22
1.3.3. Werkgeheugen en aandacht 23
1.3.4. Besluit 24
2. EERSTE LEVENSJAAR: PRENATAAL – PRELINGUALE FASE 26
2.1. Inleiding 26
2.2. Gehoor 27
2.2.1. De auditieve ontwikkeling van het kind 27
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen: handboek' p. 47-83
2.2.2. Niet-talige en vroeg-talige intentionele communicatie (volgens Lichtert) 27
2.3. Spraak 37
2.3.1. Ontwikkeling van de structuur en functies van het spraakapparaat 37
2.3.2. Feedback- en feed forwardcontrolesysteem van het spreken 41
2.4. Taal 46
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.87-117
3. PEUTER EN KLEUTER: VROEGLINGUALE FASE EN DIFFERENTIATIEFASE 47
3.1. Gehoor 48
3.1.1. Vroeglinguale fase 48
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p. 83-84
3.1.2. Differentiatiefase 48
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p. 84-86
3.2. Spraak 48
3.2.1. De fonetische ontwikkeling 48
3.3. Taal 58
3.3.1. Vroeglinguale fase 58
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.119-165
3.3.2. De fonologische ontwikkeling 58
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.149-160 en p.174-179
, 3.3.3. Differentiatiefase 63
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.167-241
3.3.4. Meertaligheid 63
--> ppt HC10
3.4. Vloeiendheid 63
3.4.1. Inleiding 63
3.4.2. Onvloeiendheden 64
3.4.3. Wanneer en bij wie verschijnen ze? 67
3.4.4. Wanneer en hoe verdwijnen ze? 69
3.4.5. De onderliggende theorie voor stotteren 70
3.4.6. De samenhang tussen spraak, taal en vloeiendheid72
3.4.7. Tot slot 75
4. LAGERE SCHOOLLEEFTIJD: VOLTOOIINGSFASE 76
4.1. Gehoor 76
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p.86-87
4.2. Taal 76
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.243-268
5. TIENER EN VOLWASSENE 77
5.1. Gehoor 77
5.1.1. Het leven in een wereld van geluid 77
5.1.2. Waarom luisteren we graag naar te luide muziek? 82
5.2. Spraak 84
5.2.1. Vreemde talen, vreemde klanken… 85
5.2.2. Accentloos Belgisch-Nederlands spreken: must, mogelijkheid of utopie? 85
5.3. Taal 92
5.4. Vloeiendheid 93
5.5. Stem 94
5.5.1. Deelcomponenten van de stem 94
5.5.2. Evolutie van kinderstem naar volwassen stem 102
6. OUDEREN 106
6.1. Gehoor 106
6.1.1. Inleiding 106
6.1.2. Definitie 107
6.1.3. Prevalentie 108
6.1.4. Oorzaken 109
6.1.5. Het effect van onbehandelde presbyacusis 110
6.1.6. Associatie tussen gehoorverlies, cognitieve aandoeningen en dementie 110
6.1.7. Behandeling 111
6.2. Spraak 111
6.3. Taal 112
6.4. Stem 112
7. BEGRIPPENLIJST 115
8. TABELLEN- EN FIGURENLIJST 118
9. REFERENTIELIJST 120
,Aanvullende BEGRIPPENLIJST (bekijk ook de lijst in je cursus!)
Menselijke Het uitwisselen van signalen tussen minstens 2
communicatie personen
Symbolisch taalgebruik Is afhankelijk van de taalgemeenschap en arbitrair
Metalinguïstisch Nadenken over taal. Vereist cognitieve vaardigheden
bewustzijn
Iconen Pierce. Verwijst op een beeldende manier naar de
betekenis.
Perceptie Proces dat waargenomen prikkels omzet tot zinvolle
info.
Taaluniverseel Spraakklanken discrimineren van elke taal.
Taalspecifiek Klankuitingen van 1 specifieke taal.
Verlies van auditieve discriminatievermogen voor
klanken die niet in moeder- of omgevingstaal
voorkomen.
Audiolinguale feedback Het gehoor begint de taal te sturen.
Auditieve deprivatie Verlies van gevoeligheid om auditief te
discrimineren.
Polyglot Persoon die meerdere talen vloeiend spreekt en
beheerst.
Monoglot Iemand die slechts 1 taal spreekt.
Vegetatieve geluiden Boeren, slikke, hikken, kwijlen
Babytalk = motherese, infant-directed speech, child-directed
speech.
Spontane aanpassing in de spraakinteractie met
baby’s (ritmisch, variatie, hoger stemgeluid,
gezichtsuitdrukking, herhalen, …)
Perlocutief Het kind is zich niet bewust van de communicatieve
waarde van zijn geluid.
Betekenis geven van de volwassene.
Illocutief Zelf intentioneel betekenis overbrengen
intentionele, maar onconventionele communicatie
geluiden.
Locutief Beschikken over echte taalkenns woorden met
referentiële waarde.
Reiken voor echt Ingespannen reiken om vw zelf te kunnen pakken
zonder te verwachten dat de volwassene het neemt.
Gestueel – deiktisch Aandacht toehoorder trekken en refereren naar
externe objecten of gebeurtenissen. Conventioneel?
Bog veel context nodig om kind te begrijpen.
Gestueel – referentieel Ze bedoelen een precies object of gebeurtenis aan
te geven.
Lichaamsgerelateerde (LGG) met eigen lichaam. Vb. brava, dada, nee,
geste dansen.
Object herkenning geste (OHG) vb eten, drinken, telefoneren, open doen.
Vocaal – deiktisch Aandacht toehoorders op iets richten zonder dat de
vocalisaties zelf betekenisdragend zijn.
Vocaal – referentieel Vocaal constante vormen die verwijzende betekenis
hebben naar object, maar niet het conventioneel
taalsymbool zijn.
Proto performatief Communicatieve intentie
Proto-imperatief Naar voorwerp reiken en naar volwassene kijken.
Kind wil iets van de volwassene gedaan krijgen.
Reiken als signaal.
KIND gebruikt VOLWASSENE om VOORWERP te
krijgen.
Proto-declaratief Naar voorwerp wijzen om er de aandacht van de
volwassene op te vestigen.
, KIND gebruikt VOORWERP om aandacht van
VOLWASSENE te trekken.
Visual cueing Pasgeborenen hebben een voorkeur voor het
menselijk gelaat.
Attentional and social Kijken van de volwassene als signaalwaarde
referencing gebruiken.
Deiktic gaze Wederzijds volgen van elkaars blikrichting =
gelijktijdige aandachtsoriëntatie.
Preferential looking ‘kiezend’ kijken.
Glottisslagen De stembanden worden tegen elkaar geslagen.
Vocaliseren: stemgeving kan onderbreken worden
zonder articulatiebeweging en binnen 1
ademhalingscyclus.
Cooing Vocalisaties gecombineerd met lachen.
Welbehagen of comfortgeluiden.
Prespeech bewegingen Imitatie van de lip-, kaak-, tongbeweging van de
mama.
Visuele fixatie Vanaf 2m: baby ‘kiest’ of ze naar iets willen kijken.
Dyadische Wederzijdse imitatie (vb. oogcontact, mimiek,
communicatie gebaren, aanraken, …)
Gibberisch Expressief jargon waarbij kind lijkt te communiceren
als een volwassene
F-component Fonologische ontwikkeling
C-component Controle, motorische ontwikkeling.
Pick and choose Kinderen kiezen woorden die vaak voorkomen.
strategie Eerste woorden in verlengde van
‘voorkeursbrabbels’.
Somato-sounds Geluiden in de baarmoeder
Referentiële kinderen Systematische opbouwers
Expressieve kinderen Snelle uitprobeerders
Holofrasen Éénwoordzinnen
Private speech Tot zichzelf praten
Onomatopee Een woord dat een geluid nabootst. Vb miauw, klik,
….
Pivots = spilwoorden. Functieachtige woorden die
gecombineerd worden met inhoudswoorden. Nog,
kijk,…
Om aandacht te trekken, benoemen, antwoorden,
het oneens zijn
Telegramstijl Meerwoordzinnen zonder onderwerp, ontbreken van
woordklassen en grammaticale morfologie
Build-ups Het na elkaar uitbreiden van een meerwoordzin.
(auto-auto in- auto in garage)
Break-downs Het na elkaar afbouwen van een zin (mama zeep
pakken- mama zeep -mama)
Frozen phrases Vaste formules als geheel geïmiteerd (vb. pazop,
noneens)
Kwalificatoren Aanwijzende woorden
Negatieve zinnen Vorm van topicalisatie= negatie voor of achteraan
de zin
Topicalisatie Object of subject voor of na de tweewoorduiting
herhalen of beklemtonen. Auto rijden- auto -autooo
Root infinitives Overheersend gebruik van de infinitiefvorm (vb.
papa heef)
Dummy elements Fonetische uitbreiding zonder betekenis (vb. bokke
spele, bokke = ?? blok, blokken, blokjes, …)
Overextensie Wanneer kinderen hun woorden breed gaan
gebruiken
Schooljaar 2025-2026
Thomas More Antwerpen
Inhoudstafel cursus en boek, overzichtelijke samenvatting zonder
overbodige details, begrippenlijst, studiehulpmiddelen, mogelijke
examenvragen.
Inhoudsopgave communicatieve ontwikkeling
1. COMMUNICATIE VIA TAAL EN SPRAAK 7
1.1. Een model voor communicatie tussen mensen 8
1.1.1. Menselijke communicatie 8
1.1.2. Situering van een probleem in het communicatiemodel 10
1.1.3. Noodzakelijke voorwaarden voor communicatie 11
1.1.4. Andere domeinen in het communicatiemodel 12
1.1.5. Besluit 13
1.2. Model voor woordproductie 14
1.2.1. Conceptualisatie 15
1.2.2. Lexicon 15
1.2.3. Grammaticale encodering 16
1.2.4. Fonologische encodering 16
1.2.5. Motorische planning 18
1.2.6. Motorische programmering 19
1.2.7. Motorische executie (uitvoering) 19
1.2.8. Besluit 19
1.3. Model voor woordbegrip 20
1.3.1. Overdracht van het akoestische signaal 21
1.3.2. Decoderen: fonologische en semantische verwerking 22
1.3.3. Werkgeheugen en aandacht 23
1.3.4. Besluit 24
2. EERSTE LEVENSJAAR: PRENATAAL – PRELINGUALE FASE 26
2.1. Inleiding 26
2.2. Gehoor 27
2.2.1. De auditieve ontwikkeling van het kind 27
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen: handboek' p. 47-83
2.2.2. Niet-talige en vroeg-talige intentionele communicatie (volgens Lichtert) 27
2.3. Spraak 37
2.3.1. Ontwikkeling van de structuur en functies van het spraakapparaat 37
2.3.2. Feedback- en feed forwardcontrolesysteem van het spreken 41
2.4. Taal 46
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.87-117
3. PEUTER EN KLEUTER: VROEGLINGUALE FASE EN DIFFERENTIATIEFASE 47
3.1. Gehoor 48
3.1.1. Vroeglinguale fase 48
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p. 83-84
3.1.2. Differentiatiefase 48
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p. 84-86
3.2. Spraak 48
3.2.1. De fonetische ontwikkeling 48
3.3. Taal 58
3.3.1. Vroeglinguale fase 58
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.119-165
3.3.2. De fonologische ontwikkeling 58
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.149-160 en p.174-179
, 3.3.3. Differentiatiefase 63
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.167-241
3.3.4. Meertaligheid 63
--> ppt HC10
3.4. Vloeiendheid 63
3.4.1. Inleiding 63
3.4.2. Onvloeiendheden 64
3.4.3. Wanneer en bij wie verschijnen ze? 67
3.4.4. Wanneer en hoe verdwijnen ze? 69
3.4.5. De onderliggende theorie voor stotteren 70
3.4.6. De samenhang tussen spraak, taal en vloeiendheid72
3.4.7. Tot slot 75
4. LAGERE SCHOOLLEEFTIJD: VOLTOOIINGSFASE 76
4.1. Gehoor 76
--> Boek 'Gehoorverlies bij kinderen' p.86-87
4.2. Taal 76
--> Boek 'Taalontwikkeling van het kind' p.243-268
5. TIENER EN VOLWASSENE 77
5.1. Gehoor 77
5.1.1. Het leven in een wereld van geluid 77
5.1.2. Waarom luisteren we graag naar te luide muziek? 82
5.2. Spraak 84
5.2.1. Vreemde talen, vreemde klanken… 85
5.2.2. Accentloos Belgisch-Nederlands spreken: must, mogelijkheid of utopie? 85
5.3. Taal 92
5.4. Vloeiendheid 93
5.5. Stem 94
5.5.1. Deelcomponenten van de stem 94
5.5.2. Evolutie van kinderstem naar volwassen stem 102
6. OUDEREN 106
6.1. Gehoor 106
6.1.1. Inleiding 106
6.1.2. Definitie 107
6.1.3. Prevalentie 108
6.1.4. Oorzaken 109
6.1.5. Het effect van onbehandelde presbyacusis 110
6.1.6. Associatie tussen gehoorverlies, cognitieve aandoeningen en dementie 110
6.1.7. Behandeling 111
6.2. Spraak 111
6.3. Taal 112
6.4. Stem 112
7. BEGRIPPENLIJST 115
8. TABELLEN- EN FIGURENLIJST 118
9. REFERENTIELIJST 120
,Aanvullende BEGRIPPENLIJST (bekijk ook de lijst in je cursus!)
Menselijke Het uitwisselen van signalen tussen minstens 2
communicatie personen
Symbolisch taalgebruik Is afhankelijk van de taalgemeenschap en arbitrair
Metalinguïstisch Nadenken over taal. Vereist cognitieve vaardigheden
bewustzijn
Iconen Pierce. Verwijst op een beeldende manier naar de
betekenis.
Perceptie Proces dat waargenomen prikkels omzet tot zinvolle
info.
Taaluniverseel Spraakklanken discrimineren van elke taal.
Taalspecifiek Klankuitingen van 1 specifieke taal.
Verlies van auditieve discriminatievermogen voor
klanken die niet in moeder- of omgevingstaal
voorkomen.
Audiolinguale feedback Het gehoor begint de taal te sturen.
Auditieve deprivatie Verlies van gevoeligheid om auditief te
discrimineren.
Polyglot Persoon die meerdere talen vloeiend spreekt en
beheerst.
Monoglot Iemand die slechts 1 taal spreekt.
Vegetatieve geluiden Boeren, slikke, hikken, kwijlen
Babytalk = motherese, infant-directed speech, child-directed
speech.
Spontane aanpassing in de spraakinteractie met
baby’s (ritmisch, variatie, hoger stemgeluid,
gezichtsuitdrukking, herhalen, …)
Perlocutief Het kind is zich niet bewust van de communicatieve
waarde van zijn geluid.
Betekenis geven van de volwassene.
Illocutief Zelf intentioneel betekenis overbrengen
intentionele, maar onconventionele communicatie
geluiden.
Locutief Beschikken over echte taalkenns woorden met
referentiële waarde.
Reiken voor echt Ingespannen reiken om vw zelf te kunnen pakken
zonder te verwachten dat de volwassene het neemt.
Gestueel – deiktisch Aandacht toehoorder trekken en refereren naar
externe objecten of gebeurtenissen. Conventioneel?
Bog veel context nodig om kind te begrijpen.
Gestueel – referentieel Ze bedoelen een precies object of gebeurtenis aan
te geven.
Lichaamsgerelateerde (LGG) met eigen lichaam. Vb. brava, dada, nee,
geste dansen.
Object herkenning geste (OHG) vb eten, drinken, telefoneren, open doen.
Vocaal – deiktisch Aandacht toehoorders op iets richten zonder dat de
vocalisaties zelf betekenisdragend zijn.
Vocaal – referentieel Vocaal constante vormen die verwijzende betekenis
hebben naar object, maar niet het conventioneel
taalsymbool zijn.
Proto performatief Communicatieve intentie
Proto-imperatief Naar voorwerp reiken en naar volwassene kijken.
Kind wil iets van de volwassene gedaan krijgen.
Reiken als signaal.
KIND gebruikt VOLWASSENE om VOORWERP te
krijgen.
Proto-declaratief Naar voorwerp wijzen om er de aandacht van de
volwassene op te vestigen.
, KIND gebruikt VOORWERP om aandacht van
VOLWASSENE te trekken.
Visual cueing Pasgeborenen hebben een voorkeur voor het
menselijk gelaat.
Attentional and social Kijken van de volwassene als signaalwaarde
referencing gebruiken.
Deiktic gaze Wederzijds volgen van elkaars blikrichting =
gelijktijdige aandachtsoriëntatie.
Preferential looking ‘kiezend’ kijken.
Glottisslagen De stembanden worden tegen elkaar geslagen.
Vocaliseren: stemgeving kan onderbreken worden
zonder articulatiebeweging en binnen 1
ademhalingscyclus.
Cooing Vocalisaties gecombineerd met lachen.
Welbehagen of comfortgeluiden.
Prespeech bewegingen Imitatie van de lip-, kaak-, tongbeweging van de
mama.
Visuele fixatie Vanaf 2m: baby ‘kiest’ of ze naar iets willen kijken.
Dyadische Wederzijdse imitatie (vb. oogcontact, mimiek,
communicatie gebaren, aanraken, …)
Gibberisch Expressief jargon waarbij kind lijkt te communiceren
als een volwassene
F-component Fonologische ontwikkeling
C-component Controle, motorische ontwikkeling.
Pick and choose Kinderen kiezen woorden die vaak voorkomen.
strategie Eerste woorden in verlengde van
‘voorkeursbrabbels’.
Somato-sounds Geluiden in de baarmoeder
Referentiële kinderen Systematische opbouwers
Expressieve kinderen Snelle uitprobeerders
Holofrasen Éénwoordzinnen
Private speech Tot zichzelf praten
Onomatopee Een woord dat een geluid nabootst. Vb miauw, klik,
….
Pivots = spilwoorden. Functieachtige woorden die
gecombineerd worden met inhoudswoorden. Nog,
kijk,…
Om aandacht te trekken, benoemen, antwoorden,
het oneens zijn
Telegramstijl Meerwoordzinnen zonder onderwerp, ontbreken van
woordklassen en grammaticale morfologie
Build-ups Het na elkaar uitbreiden van een meerwoordzin.
(auto-auto in- auto in garage)
Break-downs Het na elkaar afbouwen van een zin (mama zeep
pakken- mama zeep -mama)
Frozen phrases Vaste formules als geheel geïmiteerd (vb. pazop,
noneens)
Kwalificatoren Aanwijzende woorden
Negatieve zinnen Vorm van topicalisatie= negatie voor of achteraan
de zin
Topicalisatie Object of subject voor of na de tweewoorduiting
herhalen of beklemtonen. Auto rijden- auto -autooo
Root infinitives Overheersend gebruik van de infinitiefvorm (vb.
papa heef)
Dummy elements Fonetische uitbreiding zonder betekenis (vb. bokke
spele, bokke = ?? blok, blokken, blokjes, …)
Overextensie Wanneer kinderen hun woorden breed gaan
gebruiken
