Basic Principles of Sustainable and Responsible Business and Economics
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
Ethics, Responsibility and Sustainability (ERS)
• What is ethics?
o Bedrijfsethiek is een multidisciplinair vakgebied met wortels in de morele filosofie,
gedragspsychologie, organisatietheorie en bedrijfskunde en economie. Het vakgebied
van bedrijfsethiek is geëvolueerd van het louter definiëren van wat goed of fout is —
bekend als normatieve ethiek — naar het beschrijven van waarom juiste of foute
beslissingen worden genomen, oftewel beschrijvende ethiek.
• What is responsibility?
o Verantwoordelijkheid in management, of verantwoordelijk management, verwijst
naar het overwegen, integreren en/of in balans brengen van economische/financiële,
ecologische en sociale beleidslijnen en praktijken binnen organisaties, met als doel
niet alleen de organisatiedoelen te bereiken, maar ook een positieve impact te
hebben op de bredere omgeving waarin de organisatie opereert.
• What is sustainability?
o Duurzaamheid verwijst naar toekomstgerichte benaderingen van complexe en
hardnekkige sociale, ecologische en economische uitdagingen. Volgens de
Brundtland-definitie — het vervullen van de behoeften van het heden zonder het
vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in
gevaar te brengen — richt duurzaamheid zich op menselijk welzijn binnen ecologisch
evenwicht, op maatschappelijk of systemisch niveau. De 17 Duurzame
Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) dienen vaak als kader voor het bereiken van duurzame
ontwikkeling.
Opmerking – Terminologie binnen ERS
o Economisch – financieel – winst
o Sociaal – maatschappij – mensen
o Milieu – ecologisch – planeet
Nieuwe uitdagingen voor bedrijven:
o De zakenwereld verandert razendsnel. Het draait niet langer alleen om de winst.
o Klanten, werknemers, investeerders en ngo’s verwachten verantwoord en duurzaam
handelen.
o Het regelgevend landschap verandert snel (CSRD, ESG, …).
o Er is potentieel om nieuwe kansen en langetermijnwaarde te creëren.
o Bedrijven hebben een enorme kracht om positieve verandering in de wereld te stimuleren
Future-Proof Your Career:
• Bedrijven, overheidsinstanties en ngo’s zijn actief op zoek naar afgestudeerden die inzicht
hebben in duurzaamheid, ethiek en maatschappelijke verantwoordelijkheid van
ondernemingen.
• Vaardigheden op het gebied van verantwoord ondernemen worden steeds waardevoller en
openen deuren naar nieuwe functies en kansen in alle sectoren.
• Van supply chain management tot marketing, financiën en HR – elke bedrijfsfunctie houdt
zich bezig met duurzaamheid.
Brief history of sustainable development
Early warning signs:
• 1798 Malthus: An Essay on the Principle of Population
• 1865 Jevons: The Coal Question
, • 1962 R. Carson: Silent Spring
• 1968 K.E. Boulding: The Economics of the Coming Spaceship Earth
• 1972 UN Conference on the Human Environment (Stockholm)
• 1972 D.K. Meadows et al.: The Limits to Growth
• In opdracht van de Club van Rome
• Computersimulaties van de interacties tussen natuurlijke en menselijke systemen
• Waarschuwing dat exponentiële economische en bevolkingsgroei onmogelijk is met
een eindige hoeveelheid hulpbronnen
Gro Harlem Brundtland’s definition of sustainable development (SD):
Brundtland report 1987 (WCED):
“Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de behoeften van het
heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun
eigen behoeften te voorzien. Ze omvat twee kernbegrippen:
het begrip ‘behoeften’, in het bijzonder de essentiële behoeften van de armen in de wereld,
waaraan voorrang moet worden gegeven;
en het idee van beperkingen die worden opgelegd door de stand van de technologie en de
sociale organisatie aan het vermogen van het milieu om te voldoen aan de huidige en
toekomstige behoeften.”
De definitie van Brundtland gaat ook over rechtvaardigheid (equity):
Duurzame ontwikkeling is veel meer dan alleen ecologische duurzaamheid.
Ze omvat ook herverdeling en armoedebestrijding.
De definitie bevat twee dimensies van rechtvaardigheid / billijkheid:
o Binnen de huidige generatie, tussen rijkere en armere mensen
Kan iedereen zijn behoeftes bevredigen met de zaken die verdeeld zijn?
= intragenerationele rechtvaardigheid
o Tussen generaties, tussen de huidige en toekomstige mensen
laten we qua bronnen genoeg over voor de toekomst?
= intergenerationele rechtvaardigheid
o Ontwikkeling kan niet duurzaam worden genoemd als deze principes worden
geschonden.
Brundtlands definitie en het begrip ‘behoeften’:
• De definitie spreekt over ‘behoeften’, maar verduidelijkt niet precies wat dat betekent.
• ‘Behoeften’ gaan duidelijk verder dan alleen voedsel, onderdak, geld of inkomen.
• Het begrip moet ruim worden geïnterpreteerd en omvat onder andere:
Fysiologische behoeften: water, lucht, slaap, kleding, voortplanting, enz.
Veiligheidsbehoeften: stabiliteit, voorspelbaarheid, vrijheid van angst, enz.
Sociale behoeften: genegenheid, intimiteit, vriendschap, tederheid, enz.
Erkenningsbehoeften: positieve zelfwaardering, waardigheid, enz.
Zelfactualisatiebehoeften: zelfvervulling, persoonlijke groei, eenheid, enz.
Brundtlands definitie en afwegingen (trade-offs):
Er is vaak een afweging tussen de behoeften van de huidige en toekomstige generaties.
Het vervullen van de behoeften van de huidige generatie kan het vermogen van toekomstige
generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar brengen.
o Niet-hernieuwbare hulpbronnen:
Elke ton lithium die we vandaag produceren en gebruiken, is één ton minder
voor toekomstige generaties (tenzij we correct recycleren binnen een
circulaire economie).
o Hernieuwbare hulpbronnen:
, Overbevissing kan leiden tot een onomkeerbare instorting van visbestanden.
Ontbossing voor palmolie- en sojaproductie veroorzaakt biodiversiteitsverlies
en koolstofuitstoot.
Brundtlands definitie en het begrip ‘ability’ (vermogen)
“… zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen …”
Het begrip ‘vermogen’ verwijst naar de toestand van het milieu, de technologie en de
sociale instellingen die de huidige generatie nalaat aan de toekomstige generatie.
Het koppelt duurzame ontwikkeling aan het idee van niet-afnemende kapitaalvoorraden:
o Fysiek kapitaal: transportinfrastructuur, datanetwerken, …
o Menselijk kapitaal: mensen, vaardigheden, kennis, …
o Institutioneel kapitaal: bestuur, democratie, rechtsstaat, …
o Natuurlijk kapitaal: hulpbronnen, biodiversiteit, atmosfeer, …
Duurzame ontwikkeling = niet-afnemende kapitaalvoorraden.
o Zwakke versus sterke duurzaamheid (zie sessie 2).
Voorbij Brundtland: de 3 P’s
Kritiek: bijna iedereen kan zich vinden in de definitie van Brundtland, maar de meningen
verschillen zodra men probeert het begrip concreet te maken of te meten.
o Hoe moeten we termen als ‘behoeften’, ‘vermogen’ of ‘zonder in gevaar te
brengen’ interpreteren?
o Er bestaan vele mogelijke interpretaties.
Verschillende pogingen om duurzame ontwikkeling operationeel te maken
o Voorbeeld: het triple bottom line- of 3 P’s-model: People – Planet – Profit.
Voorbij Brundtland: de 5 P’s
= Sustainability develepment is eigenlijk het nastrevenvan de 5P’s
Meer recent werd het 5 P’s-model ontwikkeld:
o People – Mensen
o Planet – Planeet
o Prosperity – Welvaart
o Partnership – Samenwerking
o Peace – Vrede
VN-doelen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s)
17 hoofddoelstellingen, zie figuur
Aangenomen door de VN in 2015.
o 169 subdoelstellingen en 242 indicatoren.
Populair raamwerk voor duurzaamheidsrapporten van bedrijven.
Idee van “embeddedness”
Economieën en samenlevingen zijn ingebed in de biosfeer, de natuurlijke wereld.
Voorbeeld: het SDG-wedding-cake-model van het Stockholm Resilience Center toont dat
economie en maatschappij rusten op ecologische fundamenten.
Basic Principles of Sustainable and Responsible Business and Economics
Vier ERS-competentiegebieden:
ERS-wereldbeeld
Focus op een omvattende, evenwichtige en wetenschappelijk onderbouwde
beoordeling van de planeet, haar bewoners en de manier waarop de economie en
organisaties (privé, publiek en niet-gouvernementeel) hiermee interageren.
, Er wordt gekeken naar de belangrijkste maatschappelijke uitdagingen, en gereflecteerd over
visies op (on)duurzaamheid.
De cursus identificeert en bevraagt aannames binnen verschillende wereldbeelden en
onderzoekt de onderliggende waarden die deze sturen.
Complexiteit binnen ERS
Grote uitdagingen worden gezien als “wicked problems”, omdat ze betrekking hebben op
onderling verbonden complexe systemen (natuurlijke, sociale, technologische, politieke en
economische).
De focus ligt op het herkennen van interacties, terugkoppelingen en kantelpunten binnen
systemen en het omgaan met systemische spanningen zoals kortetermijn vs. langetermijn,
terwijl men probeert voorbij dualistisch denken te gaan.
Toekomstgerichtheid binnen ERS
Richt zich op futures literacy: het vermogen om alternatieve toekomsten te verbeelden en te
verkennen.
Bevordert creatief en transdisciplinair denken over mogelijke werelden.
Stimuleert verbeeldingskracht om maatschappelijke transformatie te ondersteunen.
Handelen voor ERS
Richt zich op de manieren waarop individuen en (bedrijfs)organisaties actie ondernemen om
grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en zo duurzame toekomsten te helpen
vormgeven.
Onderzoekt nieuwe vormen van bestuur, leiderschap en samenwerking en hun potentieel
voor transformatieve verandering in onzekere tijden.
Reflecteert over de waarden, tegenstellingen en spanningen die bij deze vormen van actie
ontstaan.
ERS WORL VIEW
HOOFDSTUK 2: VISIES OP DUURZAAMHEID EN HUN AANNAMES
Vier visies in één overzicht:
1. Gescheiden (Disparate) visie: systemen staan los van elkaar.
2. Subsuming visie: maatschappij en milieu ondersteunen de economie.
3. Intertwined visie: alle systemen zijn gelijkwaardig en moeten worden afgewogen.
4. Embedded visie: de economie is ingebed in de maatschappij en deze in de natuur.
Belangrijke vraag: Wie moet ervan profiteren en welke hiërarchie bestaat tussen de systemen?
1. De gescheiden (Disparate) visie: => onafhankelijkheid
Hoofdthese:
Sociale en ecologische systemen staan los van de economie.
Bedrijven moeten zich beperken tot hun economische rol.
Aannames:
Begunstigde: de economie.
Hiërarchie: niet-gerelateerde systemen, economie dominant.
Marktregulering: de “onzichtbare hand” van de markt.
Businessmodel:
Winstmaximalisatie – “The only business of business is business” (Milton Friedman, 1970).
Implicaties voor duurzaamheid:
Doel: de sociale verantwoordelijkheid van een bedrijf is winst maken.
Focus: sociale en ecologische kosten = externaliteiten.
Evaluatie: financiële prestaties.
HOOFDSTUK 1: INTRODUCTIE
Ethics, Responsibility and Sustainability (ERS)
• What is ethics?
o Bedrijfsethiek is een multidisciplinair vakgebied met wortels in de morele filosofie,
gedragspsychologie, organisatietheorie en bedrijfskunde en economie. Het vakgebied
van bedrijfsethiek is geëvolueerd van het louter definiëren van wat goed of fout is —
bekend als normatieve ethiek — naar het beschrijven van waarom juiste of foute
beslissingen worden genomen, oftewel beschrijvende ethiek.
• What is responsibility?
o Verantwoordelijkheid in management, of verantwoordelijk management, verwijst
naar het overwegen, integreren en/of in balans brengen van economische/financiële,
ecologische en sociale beleidslijnen en praktijken binnen organisaties, met als doel
niet alleen de organisatiedoelen te bereiken, maar ook een positieve impact te
hebben op de bredere omgeving waarin de organisatie opereert.
• What is sustainability?
o Duurzaamheid verwijst naar toekomstgerichte benaderingen van complexe en
hardnekkige sociale, ecologische en economische uitdagingen. Volgens de
Brundtland-definitie — het vervullen van de behoeften van het heden zonder het
vermogen van toekomstige generaties om in hun eigen behoeften te voorzien in
gevaar te brengen — richt duurzaamheid zich op menselijk welzijn binnen ecologisch
evenwicht, op maatschappelijk of systemisch niveau. De 17 Duurzame
Ontwikkelingsdoelen (SDG’s) dienen vaak als kader voor het bereiken van duurzame
ontwikkeling.
Opmerking – Terminologie binnen ERS
o Economisch – financieel – winst
o Sociaal – maatschappij – mensen
o Milieu – ecologisch – planeet
Nieuwe uitdagingen voor bedrijven:
o De zakenwereld verandert razendsnel. Het draait niet langer alleen om de winst.
o Klanten, werknemers, investeerders en ngo’s verwachten verantwoord en duurzaam
handelen.
o Het regelgevend landschap verandert snel (CSRD, ESG, …).
o Er is potentieel om nieuwe kansen en langetermijnwaarde te creëren.
o Bedrijven hebben een enorme kracht om positieve verandering in de wereld te stimuleren
Future-Proof Your Career:
• Bedrijven, overheidsinstanties en ngo’s zijn actief op zoek naar afgestudeerden die inzicht
hebben in duurzaamheid, ethiek en maatschappelijke verantwoordelijkheid van
ondernemingen.
• Vaardigheden op het gebied van verantwoord ondernemen worden steeds waardevoller en
openen deuren naar nieuwe functies en kansen in alle sectoren.
• Van supply chain management tot marketing, financiën en HR – elke bedrijfsfunctie houdt
zich bezig met duurzaamheid.
Brief history of sustainable development
Early warning signs:
• 1798 Malthus: An Essay on the Principle of Population
• 1865 Jevons: The Coal Question
, • 1962 R. Carson: Silent Spring
• 1968 K.E. Boulding: The Economics of the Coming Spaceship Earth
• 1972 UN Conference on the Human Environment (Stockholm)
• 1972 D.K. Meadows et al.: The Limits to Growth
• In opdracht van de Club van Rome
• Computersimulaties van de interacties tussen natuurlijke en menselijke systemen
• Waarschuwing dat exponentiële economische en bevolkingsgroei onmogelijk is met
een eindige hoeveelheid hulpbronnen
Gro Harlem Brundtland’s definition of sustainable development (SD):
Brundtland report 1987 (WCED):
“Duurzame ontwikkeling is een ontwikkeling die tegemoetkomt aan de behoeften van het
heden zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen om in hun
eigen behoeften te voorzien. Ze omvat twee kernbegrippen:
het begrip ‘behoeften’, in het bijzonder de essentiële behoeften van de armen in de wereld,
waaraan voorrang moet worden gegeven;
en het idee van beperkingen die worden opgelegd door de stand van de technologie en de
sociale organisatie aan het vermogen van het milieu om te voldoen aan de huidige en
toekomstige behoeften.”
De definitie van Brundtland gaat ook over rechtvaardigheid (equity):
Duurzame ontwikkeling is veel meer dan alleen ecologische duurzaamheid.
Ze omvat ook herverdeling en armoedebestrijding.
De definitie bevat twee dimensies van rechtvaardigheid / billijkheid:
o Binnen de huidige generatie, tussen rijkere en armere mensen
Kan iedereen zijn behoeftes bevredigen met de zaken die verdeeld zijn?
= intragenerationele rechtvaardigheid
o Tussen generaties, tussen de huidige en toekomstige mensen
laten we qua bronnen genoeg over voor de toekomst?
= intergenerationele rechtvaardigheid
o Ontwikkeling kan niet duurzaam worden genoemd als deze principes worden
geschonden.
Brundtlands definitie en het begrip ‘behoeften’:
• De definitie spreekt over ‘behoeften’, maar verduidelijkt niet precies wat dat betekent.
• ‘Behoeften’ gaan duidelijk verder dan alleen voedsel, onderdak, geld of inkomen.
• Het begrip moet ruim worden geïnterpreteerd en omvat onder andere:
Fysiologische behoeften: water, lucht, slaap, kleding, voortplanting, enz.
Veiligheidsbehoeften: stabiliteit, voorspelbaarheid, vrijheid van angst, enz.
Sociale behoeften: genegenheid, intimiteit, vriendschap, tederheid, enz.
Erkenningsbehoeften: positieve zelfwaardering, waardigheid, enz.
Zelfactualisatiebehoeften: zelfvervulling, persoonlijke groei, eenheid, enz.
Brundtlands definitie en afwegingen (trade-offs):
Er is vaak een afweging tussen de behoeften van de huidige en toekomstige generaties.
Het vervullen van de behoeften van de huidige generatie kan het vermogen van toekomstige
generaties om in hun behoeften te voorzien in gevaar brengen.
o Niet-hernieuwbare hulpbronnen:
Elke ton lithium die we vandaag produceren en gebruiken, is één ton minder
voor toekomstige generaties (tenzij we correct recycleren binnen een
circulaire economie).
o Hernieuwbare hulpbronnen:
, Overbevissing kan leiden tot een onomkeerbare instorting van visbestanden.
Ontbossing voor palmolie- en sojaproductie veroorzaakt biodiversiteitsverlies
en koolstofuitstoot.
Brundtlands definitie en het begrip ‘ability’ (vermogen)
“… zonder het vermogen van toekomstige generaties in gevaar te brengen …”
Het begrip ‘vermogen’ verwijst naar de toestand van het milieu, de technologie en de
sociale instellingen die de huidige generatie nalaat aan de toekomstige generatie.
Het koppelt duurzame ontwikkeling aan het idee van niet-afnemende kapitaalvoorraden:
o Fysiek kapitaal: transportinfrastructuur, datanetwerken, …
o Menselijk kapitaal: mensen, vaardigheden, kennis, …
o Institutioneel kapitaal: bestuur, democratie, rechtsstaat, …
o Natuurlijk kapitaal: hulpbronnen, biodiversiteit, atmosfeer, …
Duurzame ontwikkeling = niet-afnemende kapitaalvoorraden.
o Zwakke versus sterke duurzaamheid (zie sessie 2).
Voorbij Brundtland: de 3 P’s
Kritiek: bijna iedereen kan zich vinden in de definitie van Brundtland, maar de meningen
verschillen zodra men probeert het begrip concreet te maken of te meten.
o Hoe moeten we termen als ‘behoeften’, ‘vermogen’ of ‘zonder in gevaar te
brengen’ interpreteren?
o Er bestaan vele mogelijke interpretaties.
Verschillende pogingen om duurzame ontwikkeling operationeel te maken
o Voorbeeld: het triple bottom line- of 3 P’s-model: People – Planet – Profit.
Voorbij Brundtland: de 5 P’s
= Sustainability develepment is eigenlijk het nastrevenvan de 5P’s
Meer recent werd het 5 P’s-model ontwikkeld:
o People – Mensen
o Planet – Planeet
o Prosperity – Welvaart
o Partnership – Samenwerking
o Peace – Vrede
VN-doelen voor duurzame ontwikkeling (SDG’s)
17 hoofddoelstellingen, zie figuur
Aangenomen door de VN in 2015.
o 169 subdoelstellingen en 242 indicatoren.
Populair raamwerk voor duurzaamheidsrapporten van bedrijven.
Idee van “embeddedness”
Economieën en samenlevingen zijn ingebed in de biosfeer, de natuurlijke wereld.
Voorbeeld: het SDG-wedding-cake-model van het Stockholm Resilience Center toont dat
economie en maatschappij rusten op ecologische fundamenten.
Basic Principles of Sustainable and Responsible Business and Economics
Vier ERS-competentiegebieden:
ERS-wereldbeeld
Focus op een omvattende, evenwichtige en wetenschappelijk onderbouwde
beoordeling van de planeet, haar bewoners en de manier waarop de economie en
organisaties (privé, publiek en niet-gouvernementeel) hiermee interageren.
, Er wordt gekeken naar de belangrijkste maatschappelijke uitdagingen, en gereflecteerd over
visies op (on)duurzaamheid.
De cursus identificeert en bevraagt aannames binnen verschillende wereldbeelden en
onderzoekt de onderliggende waarden die deze sturen.
Complexiteit binnen ERS
Grote uitdagingen worden gezien als “wicked problems”, omdat ze betrekking hebben op
onderling verbonden complexe systemen (natuurlijke, sociale, technologische, politieke en
economische).
De focus ligt op het herkennen van interacties, terugkoppelingen en kantelpunten binnen
systemen en het omgaan met systemische spanningen zoals kortetermijn vs. langetermijn,
terwijl men probeert voorbij dualistisch denken te gaan.
Toekomstgerichtheid binnen ERS
Richt zich op futures literacy: het vermogen om alternatieve toekomsten te verbeelden en te
verkennen.
Bevordert creatief en transdisciplinair denken over mogelijke werelden.
Stimuleert verbeeldingskracht om maatschappelijke transformatie te ondersteunen.
Handelen voor ERS
Richt zich op de manieren waarop individuen en (bedrijfs)organisaties actie ondernemen om
grote maatschappelijke uitdagingen aan te pakken en zo duurzame toekomsten te helpen
vormgeven.
Onderzoekt nieuwe vormen van bestuur, leiderschap en samenwerking en hun potentieel
voor transformatieve verandering in onzekere tijden.
Reflecteert over de waarden, tegenstellingen en spanningen die bij deze vormen van actie
ontstaan.
ERS WORL VIEW
HOOFDSTUK 2: VISIES OP DUURZAAMHEID EN HUN AANNAMES
Vier visies in één overzicht:
1. Gescheiden (Disparate) visie: systemen staan los van elkaar.
2. Subsuming visie: maatschappij en milieu ondersteunen de economie.
3. Intertwined visie: alle systemen zijn gelijkwaardig en moeten worden afgewogen.
4. Embedded visie: de economie is ingebed in de maatschappij en deze in de natuur.
Belangrijke vraag: Wie moet ervan profiteren en welke hiërarchie bestaat tussen de systemen?
1. De gescheiden (Disparate) visie: => onafhankelijkheid
Hoofdthese:
Sociale en ecologische systemen staan los van de economie.
Bedrijven moeten zich beperken tot hun economische rol.
Aannames:
Begunstigde: de economie.
Hiërarchie: niet-gerelateerde systemen, economie dominant.
Marktregulering: de “onzichtbare hand” van de markt.
Businessmodel:
Winstmaximalisatie – “The only business of business is business” (Milton Friedman, 1970).
Implicaties voor duurzaamheid:
Doel: de sociale verantwoordelijkheid van een bedrijf is winst maken.
Focus: sociale en ecologische kosten = externaliteiten.
Evaluatie: financiële prestaties.
