Orthopedagogische methoden
Inleiding.................................................................................................................................... 5
Wat zijn orthopedagogische methoden en waarom zijn ze belangrijk........................................ 5
Hoofdstuk 1: Begripsverheldering – methode en methodiek...................................................... 5
1. Inleiding.......................................................................................................................................5
2. Methode.......................................................................................................................................5
2.1 Wat is een methode............................................................................................................5
2.2 Kenmerken methodes........................................................................................................ 6
Kenmerk 1: Methoden hebben theoretische achtergrond............................................... 6
Kenmerk 2: Methoden zijn gericht op een doelgroep...................................................... 7
Kenmerk 3: Methoden zijn doelgericht............................................................................. 7
Kenmerk 4: Werken met methoden is doordacht, systematisch en procesmatig......... 7
Doordacht/weloverwogen........................................................................................... 7
Systematisch................................................................................................................8
Procesmatig................................................................................................................. 8
Kenmerk 5: methoden zijn persoonlijk gekleurd.............................................................. 8
2.3 Werkdefinitie van ‘methode’............................................................................................... 9
3. Methodiek.................................................................................................................................... 9
3.1 Wat is methodiek................................................................................................................ 9
3.2 Kenmerken methodiek..................................................................................................... 10
Kenmerk 1: Geheel of verzameling van methoden........................................................ 10
Kenmerk 2: helpt kiezen...................................................................................................10
Kenmerk 3: gebaseerd op theorie én praktijk................................................................. 10
Kenmerk 4: kent ethische en normatieve stellingnames/standpunten........................ 10
Kenmerk 5: helpt nadenken en ordenen......................................................................... 10
Kenmerk 6: is abstracter dan methode (is een kader)...................................................11
3.3 Voorbeeld methodiekboek............................................................................................... 11
4. Verwante begrippen.................................................................................................................. 11
4.1 Beroepsmethodiek........................................................................................................... 11
4.2 Instellingsmethodiek........................................................................................................ 11
4.3 Basismethodiek................................................................................................................ 12
4.4 Methodologie/leer van methoden................................................................................... 12
Hoofdstuk 2: Meer aandacht voor de persoon van de hulpverlener...........................................12
1. Inleiding..................................................................................................................................... 12
2. Hulpverlener op twee benen.....................................................................................................12
2.1 Doe-been........................................................................................................................... 12
2.2 Betekenisbeen.................................................................................................................. 13
2.3 Balans tussen afstand en nabijheid................................................................................ 13
Hoofdstuk 3: Methoden met meer aandacht voor persoon van hulpverlener.............................14
1. Presentie....................................................................................................................................14
1.1 Wat is presentie................................................................................................................ 14
1.2 Kenmerken van presentie.................................................................................................14
Kenmerk 1: ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
1
, theoretische inzichten/denkkaders................................................................................ 14
Kenmerk 2: Doelgroep......................................................................................................15
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten.................................................................. 15
Kenmerk 4: Concrete manier van werken (focus op de relatie).................................... 15
A: Beweging, plaats en tijd........................................................................................ 15
B: Ruimte en begrenzing........................................................................................... 16
C: Aansluiting............................................................................................................. 16
D: Afstemming en openheid......................................................................................16
E: Betekenis................................................................................................................16
Kenmerk 5: Kwaliteiten van de personen en de organisatie die de methode uitvoeren..
16
1.3 Misvattingen over presentie............................................................................................ 17
2. Genogram als instrument (contextueel werken).....................................................................17
2.1 Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond, en achterliggende theorieën...........17
2.2 Doelgroep..........................................................................................................................18
2.3 Doelen en verwachte resultaten - waarom handig?....................................................... 18
1: Instrument in het proces van hulpverlenen................................................................ 18
2: Communicatiemiddel tussen cliënt en hulpverlener..................................................19
3: Instrument van verslaggeving..................................................................................... 19
4: Instrument van communicatie tussen welzijnswerkers onderling............................19
5: Als beeldverhaal........................................................................................................... 19
6: Instrument van meerzijdige partijdigheid................................................................... 20
7: Als doel op zich............................................................................................................ 20
Doelen............................................................................................................................... 20
2.4 concrete manier van werken: het opstellen van een genogram.................................... 20
Vragen stellen...................................................................................................................21
2.5 Kwaliteiten van de organisatie en hulpverlener.............................................................. 21
2.5.1 Meerzijdige partijdigheid als grondhouding..........................................................22
2.5.2 Andere voorwaarden...............................................................................................22
2.5.3 Verbindend werken met het genogram................................................................. 22
1: Erkenning geven.....................................................................................................23
2: Hulpbronnen opsporen en inzetten...................................................................... 23
3: Ontschuldigen........................................................................................................ 23
4: Constructief recht opbouwen............................................................................... 24
5: Moratorium instellen/hanteren............................................................................. 24
2.6 Misvattingen .................................................................................................................... 24
3. Ervaringsgericht werken........................................................................................................... 25
3.1 Wat is ervaringsgericht werken....................................................................................... 25
3.2 Wat zijn de kenmerken (traditioneel)...............................................................................25
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten/denkkaders................................................................................ 25
Kenmerk 2: Doelgroep......................................................................................................26
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten.................................................................. 26
Kenmerk 4: Concrete manier van werken....................................................................... 27
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode uitvoeren........ 27
2
, begeleider...................................................................................................................27
Organisatie................................................................................................................. 28
3.3 Misvattingen (traditioneel)...............................................................................................28
3.4 Onthemende projecten: waarin zijn ze uniek (staptochten in de jeugdzorg)................28
1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en theoretische denkkaders....... 28
2: Doelgroep..................................................................................................................... 29
3: Doelen en verwachte resultaten..................................................................................29
4: Concrete manier van werken....................................................................................... 29
5: Kwaliteiten van de begeleider en organisatie............................................................. 30
Begeleider.................................................................................................................. 30
Organisatie................................................................................................................. 30
Vorm van ervaringsleren, maar toch verschillend.......................................................... 30
5. Belevingsgerichte methoden (in ouderenzorg)....................................................................... 30
5.1 Inleiding.............................................................................................................................30
wie zijn ouderen en wat zijn trends binnen ouderenzorg...............................................31
Dementie...........................................................................................................................31
5.2 Validation.......................................................................................................................... 32
5.2.1 Wat is validation......................................................................................................32
5.2.2 Kenmerken.............................................................................................................. 32
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 32
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 33
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 34
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 34
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die validation toepassen....34
5.2.3 Misvattingen............................................................................................................34
5.3 Realiteitsoriëntatie........................................................................................................... 34
5.3.1 Wat is realiteitsoriëntatie........................................................................................34
5.3.2 Kenmerken.............................................................................................................. 35
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 35
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 35
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 35
Kenmerk 4: Concrete manier van werken (huidige invulling)..................................36
Groepsgewijze benadering................................................................................. 36
24-uurs benadering............................................................................................. 36
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen36
5.3.3 Misvattingen............................................................................................................36
5.4 Warme zorg.......................................................................................................................36
5.4.1 Wat is warme zorg.................................................................................................. 37
5.4.2 Kenmerken.............................................................................................................. 37
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 37
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 37
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 37
3
, Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 37
1: Nabijheid (emotionele veiligheid)...................................................................37
2: Herkenbaarheid (houvast, structuur)............................................................. 38
3: Huiselijkheid (warme en vertrouwde sfeer, zoals thuis)............................... 38
4: Vrijheid (autonomie, waardigheid)................................................................. 38
5: Familie (continuïteit in de zorg, netwerk).......................................................38
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen38
5.4.3 Misvattingen............................................................................................................38
5.5 Reminiscentie................................................................................................................... 38
5.5.1 Wat is reminiscentie............................................................................................... 38
5.5.2 Kenmerken.............................................................................................................. 38
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 39
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 39
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 39
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 39
1: Reminiscentie als thema................................................................................ 40
2: Reminiscentie door activiteiten......................................................................40
3: Reminiscentie in groep................................................................................... 40
4: Reminiscentie voor individuen....................................................................... 40
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen40
5.5.3 Misvattingen............................................................................................................40
6. Werken met netwerken (lusgroep)........................................................................................... 41
6.1 Van PTP naar lusgroep.....................................................................................................41
6.2 Interview met Geertrui Vandelanotte.............................................................................. 41
6.3 Lusgroepen....................................................................................................................... 42
6.3.1 Wat is een lusgroep................................................................................................ 42
6.3.2 Kenmerken.............................................................................................................. 42
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 42
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 43
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 43
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 43
Kenmerk 5: Kwaliteiten van de personen en organisatie die met lusgroepen
werken........................................................................................................................ 44
vrijwilligers/professionals.................................................................................. 44
Organisatie.......................................................................................................... 44
6.3.3 Misvattingen............................................................................................................44
4
Inleiding.................................................................................................................................... 5
Wat zijn orthopedagogische methoden en waarom zijn ze belangrijk........................................ 5
Hoofdstuk 1: Begripsverheldering – methode en methodiek...................................................... 5
1. Inleiding.......................................................................................................................................5
2. Methode.......................................................................................................................................5
2.1 Wat is een methode............................................................................................................5
2.2 Kenmerken methodes........................................................................................................ 6
Kenmerk 1: Methoden hebben theoretische achtergrond............................................... 6
Kenmerk 2: Methoden zijn gericht op een doelgroep...................................................... 7
Kenmerk 3: Methoden zijn doelgericht............................................................................. 7
Kenmerk 4: Werken met methoden is doordacht, systematisch en procesmatig......... 7
Doordacht/weloverwogen........................................................................................... 7
Systematisch................................................................................................................8
Procesmatig................................................................................................................. 8
Kenmerk 5: methoden zijn persoonlijk gekleurd.............................................................. 8
2.3 Werkdefinitie van ‘methode’............................................................................................... 9
3. Methodiek.................................................................................................................................... 9
3.1 Wat is methodiek................................................................................................................ 9
3.2 Kenmerken methodiek..................................................................................................... 10
Kenmerk 1: Geheel of verzameling van methoden........................................................ 10
Kenmerk 2: helpt kiezen...................................................................................................10
Kenmerk 3: gebaseerd op theorie én praktijk................................................................. 10
Kenmerk 4: kent ethische en normatieve stellingnames/standpunten........................ 10
Kenmerk 5: helpt nadenken en ordenen......................................................................... 10
Kenmerk 6: is abstracter dan methode (is een kader)...................................................11
3.3 Voorbeeld methodiekboek............................................................................................... 11
4. Verwante begrippen.................................................................................................................. 11
4.1 Beroepsmethodiek........................................................................................................... 11
4.2 Instellingsmethodiek........................................................................................................ 11
4.3 Basismethodiek................................................................................................................ 12
4.4 Methodologie/leer van methoden................................................................................... 12
Hoofdstuk 2: Meer aandacht voor de persoon van de hulpverlener...........................................12
1. Inleiding..................................................................................................................................... 12
2. Hulpverlener op twee benen.....................................................................................................12
2.1 Doe-been........................................................................................................................... 12
2.2 Betekenisbeen.................................................................................................................. 13
2.3 Balans tussen afstand en nabijheid................................................................................ 13
Hoofdstuk 3: Methoden met meer aandacht voor persoon van hulpverlener.............................14
1. Presentie....................................................................................................................................14
1.1 Wat is presentie................................................................................................................ 14
1.2 Kenmerken van presentie.................................................................................................14
Kenmerk 1: ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
1
, theoretische inzichten/denkkaders................................................................................ 14
Kenmerk 2: Doelgroep......................................................................................................15
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten.................................................................. 15
Kenmerk 4: Concrete manier van werken (focus op de relatie).................................... 15
A: Beweging, plaats en tijd........................................................................................ 15
B: Ruimte en begrenzing........................................................................................... 16
C: Aansluiting............................................................................................................. 16
D: Afstemming en openheid......................................................................................16
E: Betekenis................................................................................................................16
Kenmerk 5: Kwaliteiten van de personen en de organisatie die de methode uitvoeren..
16
1.3 Misvattingen over presentie............................................................................................ 17
2. Genogram als instrument (contextueel werken).....................................................................17
2.1 Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond, en achterliggende theorieën...........17
2.2 Doelgroep..........................................................................................................................18
2.3 Doelen en verwachte resultaten - waarom handig?....................................................... 18
1: Instrument in het proces van hulpverlenen................................................................ 18
2: Communicatiemiddel tussen cliënt en hulpverlener..................................................19
3: Instrument van verslaggeving..................................................................................... 19
4: Instrument van communicatie tussen welzijnswerkers onderling............................19
5: Als beeldverhaal........................................................................................................... 19
6: Instrument van meerzijdige partijdigheid................................................................... 20
7: Als doel op zich............................................................................................................ 20
Doelen............................................................................................................................... 20
2.4 concrete manier van werken: het opstellen van een genogram.................................... 20
Vragen stellen...................................................................................................................21
2.5 Kwaliteiten van de organisatie en hulpverlener.............................................................. 21
2.5.1 Meerzijdige partijdigheid als grondhouding..........................................................22
2.5.2 Andere voorwaarden...............................................................................................22
2.5.3 Verbindend werken met het genogram................................................................. 22
1: Erkenning geven.....................................................................................................23
2: Hulpbronnen opsporen en inzetten...................................................................... 23
3: Ontschuldigen........................................................................................................ 23
4: Constructief recht opbouwen............................................................................... 24
5: Moratorium instellen/hanteren............................................................................. 24
2.6 Misvattingen .................................................................................................................... 24
3. Ervaringsgericht werken........................................................................................................... 25
3.1 Wat is ervaringsgericht werken....................................................................................... 25
3.2 Wat zijn de kenmerken (traditioneel)...............................................................................25
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten/denkkaders................................................................................ 25
Kenmerk 2: Doelgroep......................................................................................................26
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten.................................................................. 26
Kenmerk 4: Concrete manier van werken....................................................................... 27
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode uitvoeren........ 27
2
, begeleider...................................................................................................................27
Organisatie................................................................................................................. 28
3.3 Misvattingen (traditioneel)...............................................................................................28
3.4 Onthemende projecten: waarin zijn ze uniek (staptochten in de jeugdzorg)................28
1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en theoretische denkkaders....... 28
2: Doelgroep..................................................................................................................... 29
3: Doelen en verwachte resultaten..................................................................................29
4: Concrete manier van werken....................................................................................... 29
5: Kwaliteiten van de begeleider en organisatie............................................................. 30
Begeleider.................................................................................................................. 30
Organisatie................................................................................................................. 30
Vorm van ervaringsleren, maar toch verschillend.......................................................... 30
5. Belevingsgerichte methoden (in ouderenzorg)....................................................................... 30
5.1 Inleiding.............................................................................................................................30
wie zijn ouderen en wat zijn trends binnen ouderenzorg...............................................31
Dementie...........................................................................................................................31
5.2 Validation.......................................................................................................................... 32
5.2.1 Wat is validation......................................................................................................32
5.2.2 Kenmerken.............................................................................................................. 32
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 32
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 33
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 34
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 34
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die validation toepassen....34
5.2.3 Misvattingen............................................................................................................34
5.3 Realiteitsoriëntatie........................................................................................................... 34
5.3.1 Wat is realiteitsoriëntatie........................................................................................34
5.3.2 Kenmerken.............................................................................................................. 35
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 35
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 35
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 35
Kenmerk 4: Concrete manier van werken (huidige invulling)..................................36
Groepsgewijze benadering................................................................................. 36
24-uurs benadering............................................................................................. 36
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen36
5.3.3 Misvattingen............................................................................................................36
5.4 Warme zorg.......................................................................................................................36
5.4.1 Wat is warme zorg.................................................................................................. 37
5.4.2 Kenmerken.............................................................................................................. 37
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 37
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 37
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 37
3
, Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 37
1: Nabijheid (emotionele veiligheid)...................................................................37
2: Herkenbaarheid (houvast, structuur)............................................................. 38
3: Huiselijkheid (warme en vertrouwde sfeer, zoals thuis)............................... 38
4: Vrijheid (autonomie, waardigheid)................................................................. 38
5: Familie (continuïteit in de zorg, netwerk).......................................................38
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen38
5.4.3 Misvattingen............................................................................................................38
5.5 Reminiscentie................................................................................................................... 38
5.5.1 Wat is reminiscentie............................................................................................... 38
5.5.2 Kenmerken.............................................................................................................. 38
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 39
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 39
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 39
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 39
1: Reminiscentie als thema................................................................................ 40
2: Reminiscentie door activiteiten......................................................................40
3: Reminiscentie in groep................................................................................... 40
4: Reminiscentie voor individuen....................................................................... 40
Kenmerk 5: Kwaliteiten van personen en organisatie die de methode toepassen40
5.5.3 Misvattingen............................................................................................................40
6. Werken met netwerken (lusgroep)........................................................................................... 41
6.1 Van PTP naar lusgroep.....................................................................................................41
6.2 Interview met Geertrui Vandelanotte.............................................................................. 41
6.3 Lusgroepen....................................................................................................................... 42
6.3.1 Wat is een lusgroep................................................................................................ 42
6.3.2 Kenmerken.............................................................................................................. 42
Kenmerk 1: Ontstaansgrond, maatschappelijke achtergrond en gehanteerde
theoretische inzichten............................................................................................... 42
Kenmerk 2: Doelgroep............................................................................................... 43
Kenmerk 3: Doelen en verwachte resultaten........................................................... 43
Kenmerk 4: Concrete manier van werken................................................................ 43
Kenmerk 5: Kwaliteiten van de personen en organisatie die met lusgroepen
werken........................................................................................................................ 44
vrijwilligers/professionals.................................................................................. 44
Organisatie.......................................................................................................... 44
6.3.3 Misvattingen............................................................................................................44
4
