OMGEVINGSRECHT
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht
Leerstof: slides + les
+ wat betreft handboek:
- rechtenstudenten: enkel randnummers 8, 9, 10, 34, 36 uit handboek
Omgevingsrecht: situering in het recht
- vooral bestuursrecht maar niet alleen: dwarsdoorsnede van het recht
o vergunningsplicht om te bouwen enz., aansprakelijkheid voor
milieuschade, ecofiscaliteit, …
- toenemende invloed op het privaatrecht
o bv. bodemattest bij verkoop van een onroerend goed (uitgereikt door
OVAM)
o bv. asbestattest
Omgevingsrecht = milieurecht en ruimtelijk bestuursrecht: wetgeving wordt opgevat als
instrument dat de overheid kan gebruiken om een beleid te voeren
- milieubeleid: beleid gericht op de bescherming van de mens en het fysieke milieu
tegen milieuverontreiniging
o milieuhygiëne: bestrijding van verontreiniging
o milieubeheer: beheer natuurlijke rijkdommen (bodem, water, enz.)
o natuurbehoud: behoud natuurgebieden, wilde flora en fauna
- ruimtelijke ordening: bescherming van ruimtelijke kwaliteit (toekenning van
functies van gebieden, zoals wonen, landbouw, industrie)
- beleid inzake onroerend erfgoed (monumenten, archeologisch patrimonium enz.)
Energierecht (regulering m.b.t. productie, transport, verbruik van energie): gericht op
regulering van het menselijk handelen met betrekking tot de productie of ontginning,
transport en het verbruik van energie
Ruimtelijke ordening:
Gewestplan:
Geel: landbouwgebied
Rood: woongebied
Paars: industrie
= Menselijke activiteiten ordenen
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België
- ad hoc benadering in het ‘milieubeleid’: exploitatievergunning, …
1
, - sectorale benadering in milieubeleid vanaf 1970: aparte wetten voor
verschillende milieucompartimenten (oppervlaktewater, lucht, bodem,
grondwater, afval, natuur, …)
- ruimtelijke ordening ook apart: begin met Stedenbouwwet van 1962
(bouwvergunning, planning) -> totstandkoming gewestplannen
- staatshervorming: grotendeels gewestelijke bevoegdheid
- milieubeleid sterk internationaal en Europees beïnvloed (luchtkwaliteit, natuur,
klimaat, …) maar niet de ruimtelijke ordening (dat is geen EU bevoegdheid)
→ onderzoek wijst uit: 90 % van de milieumaatregelen wordt internationaal of door
de EU beïnvloed; 70 % van de milieumaatregelen wordt door EU beïnvloed
Bouwvoorschriften al vanaf grieken en romeinen
Er doet zich iets voor -> wetgeving gemaakt (ad hoc)
Vanaf jaren 70 aparte wetten voor milieu, geen samenhang
Milieu en ruimtelijke ordening is gewestelijke bevoegdheid
Richtlijnen op vlak van natuur, waterzuivering, luchtkwaliteit
tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht sinds eind jaren 1980, bv. in
Vlaanderen:
- integratie van exploitatie- en lozingsvergunning in milieuvergunning in 1985
- invloed werkstukken van professoren → Decreet algemene bepalingen
milieubeleid (DABM) in 1995 (systematisch opgebouwd)
tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht
sinds begin 21e eeuw, bv. in Vlaanderen
- integratie van stedenbouwkundige en milieuvergunning in omgevingsvergunning
in Omgevingsvergunningsdecreet van 25 april 2014 -> op die manier hoeven
bedrijven maar één vergunning meer aan te vragen
- nieuwe term overgewaaid uit Nederland: omgevingsrecht omvat milieurecht en
ruimtelijke ordeningsrecht
- in andere talen vaak maar één woord voor milieu en omgeving (bv. Engels:
‘environment’)
terugdringen van administratieve lasten staat ook centraal
- fancy termen: ‘smarter regulation’ , ‘better regulation’, ‘fitness check’
- gevaar: sommigen willen onder dit mom milieubeleid afzwakken
bij de vorige Europese Commissie (2019): groene ambities EU: Green Deal,
klimaatneutraal tegen 2050…
bij de nieuwe Europese Commissie (2025): nadruk op competitiviteit van de
ondernemingen, vereenvoudiging; mogelijke afzwakking
Milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht als vakgebied
2
, - Jonge rechtstakken waarbij instrumentele functie van het recht centraal staat
(recht als middel om een beleid te voeren)
- Eigen systematiek en instrumenten (beginselen, kwaliteitsnormen,
emissienormen, productnormen, afstandsregels, …)
- Belangrijk voor welzijn en voor economie
- Belangrijk deel van het bestuursrecht voor de rechtspraktijk, bv. in Vlaanderen
o Handboeken/Boeken
▪ o.m. jaarlijks Milieuzakboekje, Zakboekje Ruimtelijke ordening
o Tijdschriften: TMR, TROS, MER, TOO, STORM
- Bevoegdheidsverdeling: gewesten bevoegd behalve voor …
- Administratieve organisatie
Organisatie Beleidsdomein Omgeving
Officiele organen: adviesorganen (met ambtenaren), beleidsraad
Enkele dingen uit (algemeen) bestuursrecht om goed te onthouden
- Formele vs. materiële motivering bij individuele besluiten
o In de beslissing zelf – in het dossier volstaat, de juridische en feitelijke
overwegingen
▪ Formele motiveringswet van toepassing als een lex specialis geen
strengere uitdrukkelijke motiveringsplicht bevat
o Iedereen heeft het recht om een bestuursdocument te raadplegen en ter
plaatse in te zien, daarover uitleg te krijgen en ervan een mededeling in
afschrift te ontvangen (inzagerecht en kopierecht)
- Rechtsbescherming tegen besluiten
o Administratief beroep vs. jurisdictioneel beroep
▪ Bij overheid – bij rechter
▪ Legaliteits- en opportuniteitstoetsing – alleen legaliteitstoetsing
▪ Nieuwe beslissing door beroepsinstantie – in geval van vernietiging
moet de overheid een nieuwe beslissing nemen
3
, o Jurisdictioneel beroep
▪ Bij Raad van State
▪ Tenzij wet- of decreetgever ander rechtscollege bevoegd maakt
• vaak: de Raad voor Vergunningsbetwistingen: spreekt zich
uit over beroepen die worden ingesteld tegen beslissingen,
genomen in laatste administratieve aanleg, waarbij een
omgevingsvergunning wordt verleend of geweigerd,
registratiebeslissingen in het kader van het vermoeden van
een vergunning en (niet-)aktenames, en ook tegen
definitieve onteigeningsbesluiten
• in dat geval is de Raad van State cassatierechter
- Exceptie van onwettigheid (art. 159 Gw)
o rechter laat onwettige besluiten buiten toepassing
o Raad van State: enkel onwettige verordenende besluiten …
Hoofdstuk 2: milieu, ruimte, beleid en recht
Examen!!
Leerstof: slides + les + wat betreft handboek: alles
voor rechtenstudenten: zeer belangrijk hoofdstuk
Milieu, ruimte en (de nood aan) beleid
- Nood aan beleid
o Toenemende aantasting van het milieu
▪ Natuurlijke gebieden (= niet door de mens beïnvloed), treft men in Europa
bijna niet meer aan
• Nomadische samenleving: aanpassing van de mens aan de
natuur
• Landbouwsamenleving: onderwerping van de natuur aan de
mens
• Industriële revolutie: verstoring van het milieu of de leefomgeving
door de mens
o Nadelig juridisch statuut van het milieu
▪ Tragedy of the commons – illustratie art. 544 en 714 oud BW:
verantwoordelijkheid voor milieu uitsluitend bij overheid
• Herdersgemeenschap die haar schapen laat grazen op
gemeenschappelijke weidegronden, overbegrazing ontstaat
• Metafoor: weidegronden kunnen vervangen worden door de
ozonlaag, tropisch regenwoud, de kustduinen. De herders door
de bouwpromotoren, de automobilisten
➔ De vrijemarkteconomie concurrenten
weerhouden zich niet van de overexploitatie van
natuurlijke rijkdommen, integendeel: het systeem
4
Hoofdstuk 1: omgevingsrecht en het recht
Leerstof: slides + les
+ wat betreft handboek:
- rechtenstudenten: enkel randnummers 8, 9, 10, 34, 36 uit handboek
Omgevingsrecht: situering in het recht
- vooral bestuursrecht maar niet alleen: dwarsdoorsnede van het recht
o vergunningsplicht om te bouwen enz., aansprakelijkheid voor
milieuschade, ecofiscaliteit, …
- toenemende invloed op het privaatrecht
o bv. bodemattest bij verkoop van een onroerend goed (uitgereikt door
OVAM)
o bv. asbestattest
Omgevingsrecht = milieurecht en ruimtelijk bestuursrecht: wetgeving wordt opgevat als
instrument dat de overheid kan gebruiken om een beleid te voeren
- milieubeleid: beleid gericht op de bescherming van de mens en het fysieke milieu
tegen milieuverontreiniging
o milieuhygiëne: bestrijding van verontreiniging
o milieubeheer: beheer natuurlijke rijkdommen (bodem, water, enz.)
o natuurbehoud: behoud natuurgebieden, wilde flora en fauna
- ruimtelijke ordening: bescherming van ruimtelijke kwaliteit (toekenning van
functies van gebieden, zoals wonen, landbouw, industrie)
- beleid inzake onroerend erfgoed (monumenten, archeologisch patrimonium enz.)
Energierecht (regulering m.b.t. productie, transport, verbruik van energie): gericht op
regulering van het menselijk handelen met betrekking tot de productie of ontginning,
transport en het verbruik van energie
Ruimtelijke ordening:
Gewestplan:
Geel: landbouwgebied
Rood: woongebied
Paars: industrie
= Menselijke activiteiten ordenen
Ontwikkeling van het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht in België
- ad hoc benadering in het ‘milieubeleid’: exploitatievergunning, …
1
, - sectorale benadering in milieubeleid vanaf 1970: aparte wetten voor
verschillende milieucompartimenten (oppervlaktewater, lucht, bodem,
grondwater, afval, natuur, …)
- ruimtelijke ordening ook apart: begin met Stedenbouwwet van 1962
(bouwvergunning, planning) -> totstandkoming gewestplannen
- staatshervorming: grotendeels gewestelijke bevoegdheid
- milieubeleid sterk internationaal en Europees beïnvloed (luchtkwaliteit, natuur,
klimaat, …) maar niet de ruimtelijke ordening (dat is geen EU bevoegdheid)
→ onderzoek wijst uit: 90 % van de milieumaatregelen wordt internationaal of door
de EU beïnvloed; 70 % van de milieumaatregelen wordt door EU beïnvloed
Bouwvoorschriften al vanaf grieken en romeinen
Er doet zich iets voor -> wetgeving gemaakt (ad hoc)
Vanaf jaren 70 aparte wetten voor milieu, geen samenhang
Milieu en ruimtelijke ordening is gewestelijke bevoegdheid
Richtlijnen op vlak van natuur, waterzuivering, luchtkwaliteit
tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht sinds eind jaren 1980, bv. in
Vlaanderen:
- integratie van exploitatie- en lozingsvergunning in milieuvergunning in 1985
- invloed werkstukken van professoren → Decreet algemene bepalingen
milieubeleid (DABM) in 1995 (systematisch opgebouwd)
tendens naar integratie en codificatie in het milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht
sinds begin 21e eeuw, bv. in Vlaanderen
- integratie van stedenbouwkundige en milieuvergunning in omgevingsvergunning
in Omgevingsvergunningsdecreet van 25 april 2014 -> op die manier hoeven
bedrijven maar één vergunning meer aan te vragen
- nieuwe term overgewaaid uit Nederland: omgevingsrecht omvat milieurecht en
ruimtelijke ordeningsrecht
- in andere talen vaak maar één woord voor milieu en omgeving (bv. Engels:
‘environment’)
terugdringen van administratieve lasten staat ook centraal
- fancy termen: ‘smarter regulation’ , ‘better regulation’, ‘fitness check’
- gevaar: sommigen willen onder dit mom milieubeleid afzwakken
bij de vorige Europese Commissie (2019): groene ambities EU: Green Deal,
klimaatneutraal tegen 2050…
bij de nieuwe Europese Commissie (2025): nadruk op competitiviteit van de
ondernemingen, vereenvoudiging; mogelijke afzwakking
Milieurecht en ruimtelijke ordeningsrecht als vakgebied
2
, - Jonge rechtstakken waarbij instrumentele functie van het recht centraal staat
(recht als middel om een beleid te voeren)
- Eigen systematiek en instrumenten (beginselen, kwaliteitsnormen,
emissienormen, productnormen, afstandsregels, …)
- Belangrijk voor welzijn en voor economie
- Belangrijk deel van het bestuursrecht voor de rechtspraktijk, bv. in Vlaanderen
o Handboeken/Boeken
▪ o.m. jaarlijks Milieuzakboekje, Zakboekje Ruimtelijke ordening
o Tijdschriften: TMR, TROS, MER, TOO, STORM
- Bevoegdheidsverdeling: gewesten bevoegd behalve voor …
- Administratieve organisatie
Organisatie Beleidsdomein Omgeving
Officiele organen: adviesorganen (met ambtenaren), beleidsraad
Enkele dingen uit (algemeen) bestuursrecht om goed te onthouden
- Formele vs. materiële motivering bij individuele besluiten
o In de beslissing zelf – in het dossier volstaat, de juridische en feitelijke
overwegingen
▪ Formele motiveringswet van toepassing als een lex specialis geen
strengere uitdrukkelijke motiveringsplicht bevat
o Iedereen heeft het recht om een bestuursdocument te raadplegen en ter
plaatse in te zien, daarover uitleg te krijgen en ervan een mededeling in
afschrift te ontvangen (inzagerecht en kopierecht)
- Rechtsbescherming tegen besluiten
o Administratief beroep vs. jurisdictioneel beroep
▪ Bij overheid – bij rechter
▪ Legaliteits- en opportuniteitstoetsing – alleen legaliteitstoetsing
▪ Nieuwe beslissing door beroepsinstantie – in geval van vernietiging
moet de overheid een nieuwe beslissing nemen
3
, o Jurisdictioneel beroep
▪ Bij Raad van State
▪ Tenzij wet- of decreetgever ander rechtscollege bevoegd maakt
• vaak: de Raad voor Vergunningsbetwistingen: spreekt zich
uit over beroepen die worden ingesteld tegen beslissingen,
genomen in laatste administratieve aanleg, waarbij een
omgevingsvergunning wordt verleend of geweigerd,
registratiebeslissingen in het kader van het vermoeden van
een vergunning en (niet-)aktenames, en ook tegen
definitieve onteigeningsbesluiten
• in dat geval is de Raad van State cassatierechter
- Exceptie van onwettigheid (art. 159 Gw)
o rechter laat onwettige besluiten buiten toepassing
o Raad van State: enkel onwettige verordenende besluiten …
Hoofdstuk 2: milieu, ruimte, beleid en recht
Examen!!
Leerstof: slides + les + wat betreft handboek: alles
voor rechtenstudenten: zeer belangrijk hoofdstuk
Milieu, ruimte en (de nood aan) beleid
- Nood aan beleid
o Toenemende aantasting van het milieu
▪ Natuurlijke gebieden (= niet door de mens beïnvloed), treft men in Europa
bijna niet meer aan
• Nomadische samenleving: aanpassing van de mens aan de
natuur
• Landbouwsamenleving: onderwerping van de natuur aan de
mens
• Industriële revolutie: verstoring van het milieu of de leefomgeving
door de mens
o Nadelig juridisch statuut van het milieu
▪ Tragedy of the commons – illustratie art. 544 en 714 oud BW:
verantwoordelijkheid voor milieu uitsluitend bij overheid
• Herdersgemeenschap die haar schapen laat grazen op
gemeenschappelijke weidegronden, overbegrazing ontstaat
• Metafoor: weidegronden kunnen vervangen worden door de
ozonlaag, tropisch regenwoud, de kustduinen. De herders door
de bouwpromotoren, de automobilisten
➔ De vrijemarkteconomie concurrenten
weerhouden zich niet van de overexploitatie van
natuurlijke rijkdommen, integendeel: het systeem
4
