VRAGEN FILOSOFIE
HOOFDSTUK 1
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit adhv etymologie van het
begrip filosofie / wijsbegeerte.
‘filosofie’ uit Oudgrieks philo-sophia = ‘liefde tot de wijsheid’, in nederland ‘wijsbegeerte’;
volgens etymologische betekenis verwijst filosofie naar verlangen van mens om wijs te
worden en de werkelijkheid in haar diepste waarheid te begrijpen.
In Van Dale-woordenboek: filosofie als leer die zowel alomvattende wetenschap als
levensleer wil zijn = filosofie enerzijds streven is naar kennis die hele werkelijkheid wil
begrijpen (totaliteit van het zijn) en anderzijds ook vorm van levenskunst wil zijn, omdat die
kennis moet bijdragen aan inzicht in het juiste en goede leven.
Volgens Aristoteles, die westerse traditie van filosofie diep heeft beïnvloed, is filosofie in
eerste plaats zoektocht naar kennis van eerste beginselen en oorzaken van werkelijkheid.
Metafysica: “de mens die kennis omwille van haarzelf nastreeft, het meest verlangt naar
perfecte kennis, en dit is de kennis van wat het meest kenbaar is, namelijk de eerste
beginselen en oorzaken.” → de ware filosoof is niet op zoek naar kennis om praktische of
materiële redenen, maar omdat hij of zij uit liefde voor de waarheid wil begrijpen wat de
grond en oorsprong van al het bestaande is.
Deze kennis = metafysica = hoogste wetenschap. Filosofie is voor hem de meest verheven
vorm van weten, omdat zij niet afhankelijk is van nut of voordeel, maar omwille van zichzelf
wordt nagestreefd. Ook leidt filosofie volgens Aristoteles tot gelukzaligheid (Eudaimonia),
want het inzicht in waarheid en in orde van de werkelijkheid bevrijdt de geest en maakt de
mens werkelijk gelukkig.
Praktische betekenis: kennis van het ware en het goede helpt de mens om op een juiste
wijze te leven en om als burger een goed en rechtvaardig leven te leiden binnen de
gemeenschap → filo draagt bij aan zowel individuele geluk van mens als aan welzijn van
samenleving als geheel.
Aristoteles verstaat onder filosofie: de liefde voor wijsheid, het verlangen om dmv rede de
eerste beginselen en oorzaken van de werkelijkheid te kennen → kennis nagestreefd owv
zichzelf en vormt hoogste wetenschap; ook een levensleer, omdat de waarheid die filosofie
onthult de mens leidt naar inzicht, vrijheid en geluk.
Vraag 2: De Griekse filosofie wou in twee opzichten een levenskunst zijn. Leg uit.
Waarom betekende dit ook een breuk met het op mythe en verhaaltraditie gebaseerde
wereldbeeld van de archaïsche cultuur?
Griekse filosofie wilde in twee opzichten levenskunst zijn. Ten eerste beschouwden de
Griekse filosofen, Socrates, Plato en Aristoteles, het streven naar waarheid en kennis als
vorm van innerlijke vorming en geestelijke vervolmaking. Filosofie was voor hen niet enkel
een theoretische bezigheid, maar een manier van leven = weg naar wijsheid, zelfkennis en
,innerlijke vrijheid; doel was dus niet enkel het verwerven van informatie over de wereld,
maar het bereiken van een beter, zinvoller en gelukkiger leven.
Pierre Hadot: “filosofie als levenskunst”: verlangen naar wijsheid was in Oudheid al een
oefening in juiste manier van leven. Wanneer Aristoteles in zijn Metafysica zegt dat de mens
kennis omwille van zichzelf nastreeft, bedoelt hij daarmee dat de waarheid een bevrijdende
kracht heeft: zij verheft menselijke geest boven alledaagse en leidt tot Eudaimonia, het ware
geluk of de volheid van de ziel.
praktische dimensie: filosofische kennis moest niet alleen individuele ziel vervullen, maar
ook bijdragen tot goede leven in samenleving. Aristoteles benadrukt dat mens niet enkel
denkend wezen is, maar ook politiek wezen (zoon politikon). De waarheid die de filosofie
ontdekt, moest daarom ook richting geven aan ethiek (het juiste handelen) en aan politiek
(de juiste inrichting van de gemeenschap of polis) → filosofie = levenskunst in dubbele zin:
persoonlijke zoektocht naar wijsheid en gids voor juiste samenleven.
dubbele betekenis = radicale breuk met mythisch-religieuze wereldbeeld van archaïsche
Griekse cultuur. In die vroegere tijd werd wereld verklaard dmv mythos: verhalen over
goden, helden en bovennatuurlijke krachten; mythologische tradities boden zingeving, maar
berustten op geloof, overlevering en symbolische verbeelding, niet op rationeel onderzoek of
bewijs.
filosofie bracht fundamentele ommekeer teweeg: verving mythos door logos, de rede. Vanaf
6de eeuw voor Christus begonnen Griekse denkers zoals Thales, Anaximander en
Heraclitus de werkelijkheid niet langer te verklaren door wil van de goden, maar door
natuurlijke oorzaken en beginselen die met menselijk verstand konden worden begrepen. →
ontstond overtuiging dat mens zelf, door zijn rede, toegang heeft tot orde van werkelijkheid
en niet langer afhankelijk is van religieuze verhalen om zin te vinden.
overgang van mythos naar logos = echte begin van westerse filosofie, bracht dus niet alleen
nieuw soort kennis voort, maar ook nieuwe manier van leven: leven dat geleid wordt door
inzicht, rede en zelfreflectie ipv door mythe en traditie → filosofie = autonome vorm van
levenswijsheid en één van de fundamentele pijlers van westerse beschaving.
3. De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur. Leg uit.
omdat zij, samen met Romeinse recht en christelijke religie, basis heeft gelegd voor het
wereldbeeld, denken en waarden van westerse mens; ontstaan in oude Griekenland en
bepalende rol gespeeld in ontwikkeling van de westerse beschaving.
filosofie bracht ontdekking van de rede (logos) als grondprincipe van kennis, moraal en
samenleving. Daarmee onderscheidde zij zich van mythisch-religieuze denken dat
werkelijkheid verklaarde via de wil van goden. In plaats daarvan stelde de filosofie dat de
mens, door zijn verstand, in staat is de wereld rationeel te begrijpen en zijn leven zinvol in te
richten → rede = fundament van wetenschap, ethiek en politiek, en werd filosofie een
blijvende bron van kritisch denken en zingeving.
,filosofie heeft identiteit van westerse mens mee gevormd: bepaald hoe mens zichzelf, de
wereld en samenleving begrijpt. Zelfs vandaag ontlenen wij onze opvattingen over waarheid,
vrijheid, rechtvaardigheid en kennis grotendeels aan westerse filosofische traditie.
filosofie = pijler van Westerse cultuur omdat zij grondslag heeft gelegd van rationele en
zelfreflectieve denken,kenmerkend voor Westen → heeft mens geleerd om zelf na te
denken, waarheid te zoeken via rede, en morele en politieke orde te vinden obv inzicht ipv
traditie of geloof.
4. Wat zijn de 4 centrale doelstellingen van deze cursus? Verhelder het verband
tussen deze doelstellingen.
eerste doelstelling: geven van karakterschets van moderne filosofie = onderzocht hoe
moderne filosofie, vanaf zeventiende tot negentiende eeuw, werd gevormd door
belangrijkste denkers van die periode; cursus bespreekt hoe hun ideeën het gezicht van
Westerse filosofie hebben bepaald en hoe ze nieuwe vormen van rationaliteit en mensbeeld
introduceerden.
tweede doelstelling: aantonen hoe moderne filosofie mee bepalend is geweest voor
moderne cultuur. De moderne tijd, gekenmerkt door wetenschappelijke revolutie,
industrialisering en verstedelijking, kreeg haar identiteit mede door filosofische ideeën over
rede, vrijheid en vooruitgang → filosofie = niet louter theoretisch, maar ook constitutieve
kracht van moderne cultuur.
derde doelstelling: aanscherpen van inzicht in de crisis van verlichte rede = het geloof in
onbeperkte macht en vooruitgang van de rede, dat centraal stond in de Verlichting, in de
moderne tijd zelf onder druk komt te staan. Filosofen Rousseau, Hume, Schopenhauer en
Nietzsche toonden aan dat de rede niet enkel bevrijdt, maar ook vervreemdt, en dat het
moderne rationaliteitsideaal zijn eigen grenzen en spanningen kent.
vierde doelstelling: laten zien hoe verhaal van moderne filosofie kan bijdragen tot een beter
begrip van de uitdagingen van hedendaagse mens. Door inzicht te krijgen in de ontwikkeling
en crisis van de rede, kan moderne mens beter begrijpen hoe zijn eigen cultuur is ontstaan
en welke spirituele, morele en politieke problemen haar kenmerken.
verband: vormen samen één doorlopend verhaal: door eerst te begrijpen wat de moderne
filosofie is en hoe zij de moderne cultuur heeft gevormd, kan men vervolgens inzicht krijgen
in de crisis van het moderne denken en tenslotte proberen antwoorden te vinden op de
hedendaagse vragen waarmee de mens wordt geconfronteerd.
5. Er zijn 2 redenen om de geschiedenis van de moderne filosofie te bespreken
beginnend bij Plato en eindigend in de 20ste eeuw. Geef deze redenen en leg uit.
eerste reden: breuk die in de zeventiende eeuw het moderne denken deed ontstaan enkel te
begrijpen is als men de weg kent die daartoe heeft geleid = begint bij Griekse filosofie, met
Plato. De moderne filosofie presenteert zich als iets radicaal nieuws, maar zij is in vele
opzichten schatplichtig aan Griekse oorsprong van westerse denken. Begrippen waarheid,
kennis, rede en de zoektocht naar het goede leven werden voor eerst systematisch
,ontwikkeld door Plato en Aristoteles. Daarom kan men moderne filosofie enkel begrijpen als
men weet uit welke traditie zij voortkomt.
tweede reden: ondanks radicale vernieuwing in moderne tijd is er ook sprake van continuïteit
met premoderne denken. De moderne filosofen van Descartes en Spinoza tot Kant, Hegel
en Marx bleven in gewijzigde vorm dezelfde fundamentele vragen stellen die ook bij Plato en
Aristoteles centraal stonden: wat is de oorsprong van de werkelijkheid, hoe kan de mens
kennis verwerven, en hoe moet hij leven? Door geschiedenis van moderne filosofie te laten
beginnen bij Plato en te laten eindigen bij Simone Weil in de twintigste eeuw, toont de cursus
dat de oorspronkelijke ambitie van de filosofie als wijsbegeerte – de zoektocht naar een
omvattend weten dat tegelijk een levensleer is – in gewijzigde vorm blijft voortbestaan.
cursus begint bij Plato omdat wortels van het moderne denken in Griekse Oudheid liggen,
en hij eindigt in twintigste eeuw omdat daar duidelijk wordt hoe klassieke zoektocht naar
waarheid en wijsheid voortleeft in een nieuw, postmetafysisch tijdperk.
Vraag 6: Wat zijn de 3 ‘eeuwige’ vragen die de filosofie zich stelt en die in elke cultuur
terugkeren? In welke zin verschilt het antwoord van de filosofie op deze vragen van
dat van de religie?
drie ‘eeuwige’ vragen die filosofie zich stelt, keren in elke cultuur terug, ongeacht tijd of
plaats = fundamentele vragen die aan basis liggen van elk menselijk denken.
- Wat is de oorsprong en grond van de werkelijkheid? = metafysische vraag naar het
zijn zelf, naar de eerste beginselen en oorzaken van alles wat bestaat.
- Hoe kan de mens kennis verwerven en wat is waarheid? = behoort tot kennistheorie
en onderzoekt hoe onze geest in contact staat met de werkelijkheid en of kennis
betrouwbaar is.
- Hoe moet de mens leven om goed en gelukkig te zijn? = morele of ethische vraag,
die betrekking heeft op het juiste handelen en het doel van het menselijk leven.
verschil tussen filosofie en religie ligt in manier waarop deze vragen worden beantwoord. De
religie vertrekt van openbaring, geloof en traditie, biedt antwoorden die gebaseerd zijn op
gezag van goddelijke of heilige bronnen. De religieuze mens vertrouwt op woord van God of
op mythische verhalen om de zin van het bestaan te begrijpen.
filosofie zoekt naar antwoorden via de rede (logos) = wil de werkelijkheid begrijpen dmv
rationele argumentatie en kritisch onderzoek. De filosoof aanvaardt geen waarheid louter op
gezag, maar probeert via redenering, dialoog en reflectie tot inzicht te komen. Waar de
religie dus uitgaat van geloof, baseert de filosofie zich op kennis en redelijke
verantwoording.
filosofie universeel en autonoom: streeft naar waarheid die niet afhankelijk is van culturele of
religieuze overtuigingen, maar toegankelijk is voor iedereen die nadenkt; religie biedt
zingeving via geloof in transcendente; filosofie zoekt zingeving via verstand en vraag naar
rationele orde van het zijn.
Vraag 7: Wat verstaat Ernest Gellner onder de sferen van ploeg, zwaard, boek? In
welke van die sferen hoort de filosofie thuis en waarom?
, Britse filosoof en cultuurtheoreticus Ernest Gellner onderscheidt in zijn boek Plough, Sword,
Book. The Structure of Human History drie fundamentele sferen waarin de menselijke
cultuur zich ontwikkelt: de ploeg, het zwaard en het boek.
sfeer van de ploeg: verwijst naar materiële en biologische bestaansvoorwaarden van de
mens = omgang met natuur, voedselproductie, landbouw en zelfbehoud; mens probeert te
overleven als levend organisme en maakt hij gebruik van zijn kennis om de natuur te
bewerken en te benutten.
sfeer van het zwaard: betrekking op macht, orde en bescherming = omvat nood aan
samenwerking binnen gemeenschap, maar ook nood om zich te verdedigen tegen dreiging
of geweld van anderen; staat symbool voor politiek, sociale organisatie en recht.
sfeer van het boek: verwijst naar het verlangen naar kennis en betekenis = geestelijke en
cognitieve dimensie van de cultuur: de wereld van ideeën, wetenschap, religie en vooral van
taal en symbolische orde; de mens legt zijn kennis vast, geeft hij die door aan volgende
generaties en schept hij de concepten waarmee hij de werkelijkheid begrijpt.
filosofie hoort volgens Gellner thuis in sfeer van het boek, omdat zij uitdrukking is van
menselijk streven naar waarheid, inzicht en zingeving; filosofie = product van denken en
gebruikt taal, redenering en argumentatie om de werkelijkheid te begrijpen; behoort tot
domein van kennis, niet tot dat van biologische overleving (ploeg) of sociale macht (zwaard).
nauwe samenhang tussen drie sferen: kennis uit de sfeer van het boek beïnvloedt hoe de
mens de natuur (ploeg) en de samenleving (zwaard) organiseert. In de moderne tijd, waarin
de verlichte rede de dominante rol heeft gekregen, heeft juist de filosofie als deel van de
sfeer van het boek een beslissende invloed gehad op wetenschap, politiek en cultuur.
Daarom is zij niet enkel een afzonderlijke sfeer, maar ook factor die de andere twee
voortdurend herdefinieert en richting geeft.
8. Leg helder uit wat het cruciale verschil is tussen het ideaal van de klassieke rede en
dat van de verlichte rede.
klassieke rede: fundamenteel vertrouwen in harmonie tussen mens, kosmos en waarheid.
Volgens dit klassieke ideaal, ontwikkeld door Plato en Aristoteles, weerspiegelt de
menselijke rede de universele orde van de werkelijkheid. De mens kan ware kennis
verwerven omdat zijn denken van nature afgestemd is op die kosmische logos. Rede en
werkelijkheid vormen één geheel, en kennis leidt daarom ook tot moreel en spiritueel inzicht
→ visie bleef behouden in christelijk denken, waar rede en geloof elkaar versterkten.
verlichte rede: vanaf 17e eeuw, verbreekt dit vertrouwen in een hogere orde. De mens wordt
nu gezien als autonoom subject dat zelf de bron van kennis is. Rede wordt niet langer
opgevat als deelname aan kosmische harmonie, maar als kritisch instrument om
werkelijkheid te verklaren, te beheersen en te verbeteren. Waar klassieke rede gericht was
op wijsheid en zingeving, richt verlichte rede zich op zekerheid, vooruitgang en methodische
kennis.
HOOFDSTUK 1
1. Wat verstaat Aristoteles onder ‘filosofie’? Leg uit adhv etymologie van het
begrip filosofie / wijsbegeerte.
‘filosofie’ uit Oudgrieks philo-sophia = ‘liefde tot de wijsheid’, in nederland ‘wijsbegeerte’;
volgens etymologische betekenis verwijst filosofie naar verlangen van mens om wijs te
worden en de werkelijkheid in haar diepste waarheid te begrijpen.
In Van Dale-woordenboek: filosofie als leer die zowel alomvattende wetenschap als
levensleer wil zijn = filosofie enerzijds streven is naar kennis die hele werkelijkheid wil
begrijpen (totaliteit van het zijn) en anderzijds ook vorm van levenskunst wil zijn, omdat die
kennis moet bijdragen aan inzicht in het juiste en goede leven.
Volgens Aristoteles, die westerse traditie van filosofie diep heeft beïnvloed, is filosofie in
eerste plaats zoektocht naar kennis van eerste beginselen en oorzaken van werkelijkheid.
Metafysica: “de mens die kennis omwille van haarzelf nastreeft, het meest verlangt naar
perfecte kennis, en dit is de kennis van wat het meest kenbaar is, namelijk de eerste
beginselen en oorzaken.” → de ware filosoof is niet op zoek naar kennis om praktische of
materiële redenen, maar omdat hij of zij uit liefde voor de waarheid wil begrijpen wat de
grond en oorsprong van al het bestaande is.
Deze kennis = metafysica = hoogste wetenschap. Filosofie is voor hem de meest verheven
vorm van weten, omdat zij niet afhankelijk is van nut of voordeel, maar omwille van zichzelf
wordt nagestreefd. Ook leidt filosofie volgens Aristoteles tot gelukzaligheid (Eudaimonia),
want het inzicht in waarheid en in orde van de werkelijkheid bevrijdt de geest en maakt de
mens werkelijk gelukkig.
Praktische betekenis: kennis van het ware en het goede helpt de mens om op een juiste
wijze te leven en om als burger een goed en rechtvaardig leven te leiden binnen de
gemeenschap → filo draagt bij aan zowel individuele geluk van mens als aan welzijn van
samenleving als geheel.
Aristoteles verstaat onder filosofie: de liefde voor wijsheid, het verlangen om dmv rede de
eerste beginselen en oorzaken van de werkelijkheid te kennen → kennis nagestreefd owv
zichzelf en vormt hoogste wetenschap; ook een levensleer, omdat de waarheid die filosofie
onthult de mens leidt naar inzicht, vrijheid en geluk.
Vraag 2: De Griekse filosofie wou in twee opzichten een levenskunst zijn. Leg uit.
Waarom betekende dit ook een breuk met het op mythe en verhaaltraditie gebaseerde
wereldbeeld van de archaïsche cultuur?
Griekse filosofie wilde in twee opzichten levenskunst zijn. Ten eerste beschouwden de
Griekse filosofen, Socrates, Plato en Aristoteles, het streven naar waarheid en kennis als
vorm van innerlijke vorming en geestelijke vervolmaking. Filosofie was voor hen niet enkel
een theoretische bezigheid, maar een manier van leven = weg naar wijsheid, zelfkennis en
,innerlijke vrijheid; doel was dus niet enkel het verwerven van informatie over de wereld,
maar het bereiken van een beter, zinvoller en gelukkiger leven.
Pierre Hadot: “filosofie als levenskunst”: verlangen naar wijsheid was in Oudheid al een
oefening in juiste manier van leven. Wanneer Aristoteles in zijn Metafysica zegt dat de mens
kennis omwille van zichzelf nastreeft, bedoelt hij daarmee dat de waarheid een bevrijdende
kracht heeft: zij verheft menselijke geest boven alledaagse en leidt tot Eudaimonia, het ware
geluk of de volheid van de ziel.
praktische dimensie: filosofische kennis moest niet alleen individuele ziel vervullen, maar
ook bijdragen tot goede leven in samenleving. Aristoteles benadrukt dat mens niet enkel
denkend wezen is, maar ook politiek wezen (zoon politikon). De waarheid die de filosofie
ontdekt, moest daarom ook richting geven aan ethiek (het juiste handelen) en aan politiek
(de juiste inrichting van de gemeenschap of polis) → filosofie = levenskunst in dubbele zin:
persoonlijke zoektocht naar wijsheid en gids voor juiste samenleven.
dubbele betekenis = radicale breuk met mythisch-religieuze wereldbeeld van archaïsche
Griekse cultuur. In die vroegere tijd werd wereld verklaard dmv mythos: verhalen over
goden, helden en bovennatuurlijke krachten; mythologische tradities boden zingeving, maar
berustten op geloof, overlevering en symbolische verbeelding, niet op rationeel onderzoek of
bewijs.
filosofie bracht fundamentele ommekeer teweeg: verving mythos door logos, de rede. Vanaf
6de eeuw voor Christus begonnen Griekse denkers zoals Thales, Anaximander en
Heraclitus de werkelijkheid niet langer te verklaren door wil van de goden, maar door
natuurlijke oorzaken en beginselen die met menselijk verstand konden worden begrepen. →
ontstond overtuiging dat mens zelf, door zijn rede, toegang heeft tot orde van werkelijkheid
en niet langer afhankelijk is van religieuze verhalen om zin te vinden.
overgang van mythos naar logos = echte begin van westerse filosofie, bracht dus niet alleen
nieuw soort kennis voort, maar ook nieuwe manier van leven: leven dat geleid wordt door
inzicht, rede en zelfreflectie ipv door mythe en traditie → filosofie = autonome vorm van
levenswijsheid en één van de fundamentele pijlers van westerse beschaving.
3. De filosofie vormt één van de pijlers van de Westerse cultuur. Leg uit.
omdat zij, samen met Romeinse recht en christelijke religie, basis heeft gelegd voor het
wereldbeeld, denken en waarden van westerse mens; ontstaan in oude Griekenland en
bepalende rol gespeeld in ontwikkeling van de westerse beschaving.
filosofie bracht ontdekking van de rede (logos) als grondprincipe van kennis, moraal en
samenleving. Daarmee onderscheidde zij zich van mythisch-religieuze denken dat
werkelijkheid verklaarde via de wil van goden. In plaats daarvan stelde de filosofie dat de
mens, door zijn verstand, in staat is de wereld rationeel te begrijpen en zijn leven zinvol in te
richten → rede = fundament van wetenschap, ethiek en politiek, en werd filosofie een
blijvende bron van kritisch denken en zingeving.
,filosofie heeft identiteit van westerse mens mee gevormd: bepaald hoe mens zichzelf, de
wereld en samenleving begrijpt. Zelfs vandaag ontlenen wij onze opvattingen over waarheid,
vrijheid, rechtvaardigheid en kennis grotendeels aan westerse filosofische traditie.
filosofie = pijler van Westerse cultuur omdat zij grondslag heeft gelegd van rationele en
zelfreflectieve denken,kenmerkend voor Westen → heeft mens geleerd om zelf na te
denken, waarheid te zoeken via rede, en morele en politieke orde te vinden obv inzicht ipv
traditie of geloof.
4. Wat zijn de 4 centrale doelstellingen van deze cursus? Verhelder het verband
tussen deze doelstellingen.
eerste doelstelling: geven van karakterschets van moderne filosofie = onderzocht hoe
moderne filosofie, vanaf zeventiende tot negentiende eeuw, werd gevormd door
belangrijkste denkers van die periode; cursus bespreekt hoe hun ideeën het gezicht van
Westerse filosofie hebben bepaald en hoe ze nieuwe vormen van rationaliteit en mensbeeld
introduceerden.
tweede doelstelling: aantonen hoe moderne filosofie mee bepalend is geweest voor
moderne cultuur. De moderne tijd, gekenmerkt door wetenschappelijke revolutie,
industrialisering en verstedelijking, kreeg haar identiteit mede door filosofische ideeën over
rede, vrijheid en vooruitgang → filosofie = niet louter theoretisch, maar ook constitutieve
kracht van moderne cultuur.
derde doelstelling: aanscherpen van inzicht in de crisis van verlichte rede = het geloof in
onbeperkte macht en vooruitgang van de rede, dat centraal stond in de Verlichting, in de
moderne tijd zelf onder druk komt te staan. Filosofen Rousseau, Hume, Schopenhauer en
Nietzsche toonden aan dat de rede niet enkel bevrijdt, maar ook vervreemdt, en dat het
moderne rationaliteitsideaal zijn eigen grenzen en spanningen kent.
vierde doelstelling: laten zien hoe verhaal van moderne filosofie kan bijdragen tot een beter
begrip van de uitdagingen van hedendaagse mens. Door inzicht te krijgen in de ontwikkeling
en crisis van de rede, kan moderne mens beter begrijpen hoe zijn eigen cultuur is ontstaan
en welke spirituele, morele en politieke problemen haar kenmerken.
verband: vormen samen één doorlopend verhaal: door eerst te begrijpen wat de moderne
filosofie is en hoe zij de moderne cultuur heeft gevormd, kan men vervolgens inzicht krijgen
in de crisis van het moderne denken en tenslotte proberen antwoorden te vinden op de
hedendaagse vragen waarmee de mens wordt geconfronteerd.
5. Er zijn 2 redenen om de geschiedenis van de moderne filosofie te bespreken
beginnend bij Plato en eindigend in de 20ste eeuw. Geef deze redenen en leg uit.
eerste reden: breuk die in de zeventiende eeuw het moderne denken deed ontstaan enkel te
begrijpen is als men de weg kent die daartoe heeft geleid = begint bij Griekse filosofie, met
Plato. De moderne filosofie presenteert zich als iets radicaal nieuws, maar zij is in vele
opzichten schatplichtig aan Griekse oorsprong van westerse denken. Begrippen waarheid,
kennis, rede en de zoektocht naar het goede leven werden voor eerst systematisch
,ontwikkeld door Plato en Aristoteles. Daarom kan men moderne filosofie enkel begrijpen als
men weet uit welke traditie zij voortkomt.
tweede reden: ondanks radicale vernieuwing in moderne tijd is er ook sprake van continuïteit
met premoderne denken. De moderne filosofen van Descartes en Spinoza tot Kant, Hegel
en Marx bleven in gewijzigde vorm dezelfde fundamentele vragen stellen die ook bij Plato en
Aristoteles centraal stonden: wat is de oorsprong van de werkelijkheid, hoe kan de mens
kennis verwerven, en hoe moet hij leven? Door geschiedenis van moderne filosofie te laten
beginnen bij Plato en te laten eindigen bij Simone Weil in de twintigste eeuw, toont de cursus
dat de oorspronkelijke ambitie van de filosofie als wijsbegeerte – de zoektocht naar een
omvattend weten dat tegelijk een levensleer is – in gewijzigde vorm blijft voortbestaan.
cursus begint bij Plato omdat wortels van het moderne denken in Griekse Oudheid liggen,
en hij eindigt in twintigste eeuw omdat daar duidelijk wordt hoe klassieke zoektocht naar
waarheid en wijsheid voortleeft in een nieuw, postmetafysisch tijdperk.
Vraag 6: Wat zijn de 3 ‘eeuwige’ vragen die de filosofie zich stelt en die in elke cultuur
terugkeren? In welke zin verschilt het antwoord van de filosofie op deze vragen van
dat van de religie?
drie ‘eeuwige’ vragen die filosofie zich stelt, keren in elke cultuur terug, ongeacht tijd of
plaats = fundamentele vragen die aan basis liggen van elk menselijk denken.
- Wat is de oorsprong en grond van de werkelijkheid? = metafysische vraag naar het
zijn zelf, naar de eerste beginselen en oorzaken van alles wat bestaat.
- Hoe kan de mens kennis verwerven en wat is waarheid? = behoort tot kennistheorie
en onderzoekt hoe onze geest in contact staat met de werkelijkheid en of kennis
betrouwbaar is.
- Hoe moet de mens leven om goed en gelukkig te zijn? = morele of ethische vraag,
die betrekking heeft op het juiste handelen en het doel van het menselijk leven.
verschil tussen filosofie en religie ligt in manier waarop deze vragen worden beantwoord. De
religie vertrekt van openbaring, geloof en traditie, biedt antwoorden die gebaseerd zijn op
gezag van goddelijke of heilige bronnen. De religieuze mens vertrouwt op woord van God of
op mythische verhalen om de zin van het bestaan te begrijpen.
filosofie zoekt naar antwoorden via de rede (logos) = wil de werkelijkheid begrijpen dmv
rationele argumentatie en kritisch onderzoek. De filosoof aanvaardt geen waarheid louter op
gezag, maar probeert via redenering, dialoog en reflectie tot inzicht te komen. Waar de
religie dus uitgaat van geloof, baseert de filosofie zich op kennis en redelijke
verantwoording.
filosofie universeel en autonoom: streeft naar waarheid die niet afhankelijk is van culturele of
religieuze overtuigingen, maar toegankelijk is voor iedereen die nadenkt; religie biedt
zingeving via geloof in transcendente; filosofie zoekt zingeving via verstand en vraag naar
rationele orde van het zijn.
Vraag 7: Wat verstaat Ernest Gellner onder de sferen van ploeg, zwaard, boek? In
welke van die sferen hoort de filosofie thuis en waarom?
, Britse filosoof en cultuurtheoreticus Ernest Gellner onderscheidt in zijn boek Plough, Sword,
Book. The Structure of Human History drie fundamentele sferen waarin de menselijke
cultuur zich ontwikkelt: de ploeg, het zwaard en het boek.
sfeer van de ploeg: verwijst naar materiële en biologische bestaansvoorwaarden van de
mens = omgang met natuur, voedselproductie, landbouw en zelfbehoud; mens probeert te
overleven als levend organisme en maakt hij gebruik van zijn kennis om de natuur te
bewerken en te benutten.
sfeer van het zwaard: betrekking op macht, orde en bescherming = omvat nood aan
samenwerking binnen gemeenschap, maar ook nood om zich te verdedigen tegen dreiging
of geweld van anderen; staat symbool voor politiek, sociale organisatie en recht.
sfeer van het boek: verwijst naar het verlangen naar kennis en betekenis = geestelijke en
cognitieve dimensie van de cultuur: de wereld van ideeën, wetenschap, religie en vooral van
taal en symbolische orde; de mens legt zijn kennis vast, geeft hij die door aan volgende
generaties en schept hij de concepten waarmee hij de werkelijkheid begrijpt.
filosofie hoort volgens Gellner thuis in sfeer van het boek, omdat zij uitdrukking is van
menselijk streven naar waarheid, inzicht en zingeving; filosofie = product van denken en
gebruikt taal, redenering en argumentatie om de werkelijkheid te begrijpen; behoort tot
domein van kennis, niet tot dat van biologische overleving (ploeg) of sociale macht (zwaard).
nauwe samenhang tussen drie sferen: kennis uit de sfeer van het boek beïnvloedt hoe de
mens de natuur (ploeg) en de samenleving (zwaard) organiseert. In de moderne tijd, waarin
de verlichte rede de dominante rol heeft gekregen, heeft juist de filosofie als deel van de
sfeer van het boek een beslissende invloed gehad op wetenschap, politiek en cultuur.
Daarom is zij niet enkel een afzonderlijke sfeer, maar ook factor die de andere twee
voortdurend herdefinieert en richting geeft.
8. Leg helder uit wat het cruciale verschil is tussen het ideaal van de klassieke rede en
dat van de verlichte rede.
klassieke rede: fundamenteel vertrouwen in harmonie tussen mens, kosmos en waarheid.
Volgens dit klassieke ideaal, ontwikkeld door Plato en Aristoteles, weerspiegelt de
menselijke rede de universele orde van de werkelijkheid. De mens kan ware kennis
verwerven omdat zijn denken van nature afgestemd is op die kosmische logos. Rede en
werkelijkheid vormen één geheel, en kennis leidt daarom ook tot moreel en spiritueel inzicht
→ visie bleef behouden in christelijk denken, waar rede en geloof elkaar versterkten.
verlichte rede: vanaf 17e eeuw, verbreekt dit vertrouwen in een hogere orde. De mens wordt
nu gezien als autonoom subject dat zelf de bron van kennis is. Rede wordt niet langer
opgevat als deelname aan kosmische harmonie, maar als kritisch instrument om
werkelijkheid te verklaren, te beheersen en te verbeteren. Waar klassieke rede gericht was
op wijsheid en zingeving, richt verlichte rede zich op zekerheid, vooruitgang en methodische
kennis.
