Samenvatting Strafrecht

STRAFRECHT
Voorbeeld examenvragen:
 Motivering van rechterlijke uitspraak en zeggen wat hier fout aan is,
kan ook zijn dat die volledig juist is
 5-tal begrippen geven voor een definitie of invullen in een zin
 Casus met reeks vragen

Wat is (het nut van) strafrecht?
 Iedereen heeft een mening over strafrecht, ook al weet je niet
waarvoor het staat of wat het inhoudt, met consequenties dat
mensen hierover op straat gaan protesteren of in de media zich
laten horen
 Ook politici die hun mening uiten over strafrecht  scheiding
rechterlijke en wetgevende macht (of uitvoerende indien ministers)
Strenge straffen voorstellen als dé oplossing zonder hierbij rekening te
houden met de werkelijke effecten of mensenrechten  burgers hebben
vaak een meer repressieve houding op vlak van straffen, maar we merken
dat wanneer ze meer inzicht krijgen in het strafrecht, het dossier of de
zitting meevolgen, ze vaak meer op dezelfde lijn als de strafrechter zitten
en minder repressief zijn
 Onder invloed van de media, politiek en gebrek aan informatie van
justitie worden we geconfronteerd met een informatiekloof tussen
burgers en juristen.
 Dit vormt de “voedingsbodem” voor de punitiviteitskloof/ punitief
populisme (hoe minder informatie je krijgt, hoe meer repressief je
zou optreden)
Punitief populisme staat haaks op () evidence based vaststellingen 
politici weten vaak dat bv. gevangenisstraffen niet effectief zijn (hoge
recidivecijfers), maar dit gaan ze niet verkopen want zij willen hun
achterban versterken
 Benader met kritische geest wanneer je persartikels leest
 Nooit veralgemenen
o Bv. seksuele delinquenten worden het gruwelijkst
afgeschilderd door de maatschappij, dit geldt voor
verkrachters, het ergste seksuele misdrijf, maar evengoed
voor een 14- en 18-jarige die seks hebben)
o Bv. moord: iemand onschuldig neersteken in de bus zonder
reden vs. suicide-pact of het vermoorden van iemand die je al
jarenlang misbruikt




1

,  Vermoeden van onschuld: iedereen wordt geacht onschuldig te zijn
tot het tegendeel is bewezen, en ook wanneer al zijn rechtsmiddelen
zijn uitgeput

Wat is Belgisch strafrecht?
In België worden andere waarden beschermd dan in andere landen, bv.
aantasting van fysieke integriteit, vrijheid van meningsuiting, …
 Aan deze beschermde waarden hangen ook soms beperkingen, bv.
vrije meningsuiting maar geen seksisme, racisme, …
In elk land gelden andere strafrechtelijke regels, voorbeelden:
 Het is strafbaar voor vrouwen om te praten, zingen of voordragen in
Afghanistan
 In de VS is president Trump voor de doodstraf
 In Indonesië is het illegaal om homoseksueel te zijn, en kan je
veroordeeld worden tot fysieke straffen zoals stokslagen

Wat is het actuele Belgisch strafrecht?
Wat voorafging… privaatrecht  publiekrecht, evolutie:
 Familiale solidariteit: wanneer iemand iets fout deed, was het de
bedoeling dat de familie van die persoon hem/ haar daarop wees en
strafte
 Collectieve weerwraak: oog om oog, tand om tand
 Zoengeld/ bloedgeld: geld betalen wanneer iemand iets fout deed,
maar nog steeds binnen familiale sfeer
 Tariferen zoengeld + fredum/ vredesgeld: voorganger van de
geldboete, lag meer in handen van overheid
 Meer overheidsgezag maar met willekeur en vergelding: het wrede
karakter van straffen stond centraal
Kentering vond plaats in 18e eeuw
 Franse filosofen (bv. Montesquieu, Rousseau, …)
 Beccaria: noodzakelijk om alles in wetten onder te brengen
 Von Feuerbach: legaliteitsbeginsel
 Rode draad: in strijd tegen willekeur wil men meer en meer inzetten
op wetgeving
Strafwetboek 1867 (Sw. 1867)  geldt nu, er bestaan ook (recentere)
bijzondere strafwetten
 Vóór 1867: Code Napoléon, ook toen we onder Nederlands bewind
waren
 Strafwetboek is er gekomen onder leiding van Haus (U Gent) en
Nypels (U Luik), maar is grotendeels nog gebaseerd op Code
Napoléon

2

,  Klassieke leer
o Schuldbegrip staat centraal. Elkeen heeft keuze tussen het
goede en het kwade, iedereen had vrije wil, wie ervoor koos
om een misdrijf te plegen moest bestraft worden
o Doelstelling van de bestraffing = vergelding, intimidatie en
preventie
 Intussen worden bepalingen regelmatig gewijzigd, aangevuld 
onleesbaar kluwen geworden
 Veel rechtsfiguren hebben geen wettelijke basis (bv. wet
noodtoestand), veel straffen zijn artificieel (bv. door
correctionalisering), archaïsch taalgebruik, geen voeling met
wetenschappelijk onderzoek, …
Eindelijk een nieuw wetboek!
 Commissie tot hervorming van het strafrecht
o Vierde poging sinds 1979 (Châtel & D’Haenens; Legros;
Holsters)
o Damien Vandermeersch, Joëlle Rozie en Jeroen De Herdt  de
Commissie die erin geslaagd is om Sw. te vernieuwen
 Publicatie: Belgisch Staatsblad 8 april 2024
 In werking: 2 jaar na publicatie: 8 april 2026
 Intussen reparatie- en harmonisatiewetgeving én nieuwe wetgeving
(bv. ontvluchting uit gevangenis is op dit moment geen misdrijf,
maar wilt men invoeren)
 Nog wachten op Strafuitvoeringswetboek
Een eigentijds nieuw Strafwetboek
 Accuraat = garantie voor rechtszekerheid (impliceert dat aan alle
rechtsfiguren een wettelijke grondslag moet worden gegeven)
 Coherent = vlotte toepassing op concrete situaties (bv. een definitie
geven aan veelgebruikte begrippen)
 Eenvoudig = iedereen wordt geacht de strafwet te kennen
De pijlers van hervorming
 Subsidiariteit van het strafrecht: pas wanneer andere
handhavingsmechanismen ontoereikend zijn, dan pas strafrecht
inzetten
 Duidelijke visie over de doelstellingen van de straf
 Gevangenisstraf als ultimum remedium/ laatste redmiddel
 Gelijkwaardige straffen (in verhouding bv. rechts- en natuurlijk
persoon), maar oog voor proportionaliteit en individualisering van de
bestraffing (bv. moord is misdrijf van niveau 8, maar er bestaat nog
steeds een spanne tussen min. 3 jaar gevangenisstraf en
levenslange gevangenisstraf)
 Gediversifieerd straffenpalet met strafniveaus (veel meer niveaus en
nieuwe vormen van bestraffing dan Sw. 1867)
3

,  Strafuitvoeringsrechtbank (SURB) als centrale uitvoeringsinstantie
Politieke besluitvorming (Commissie heeft voorbereidend werk geleverd,
maar het blijft een politieke beslissing)
 Verhoging bepaalde strafmaten
 Behoud bepaalde misdrijven  Taxatie-instrument
strafwaardigheid
 Nieuwe strafbaarstellingen
 Strenge recidiveregeling (als het aan Commissie had gelegen geen
speciale recidiveregeling)
 TBS (terbeschikkingstelling van de strafuitvoeringsrechtbank = kan
een gevangenisstraf artificieel opdrijven, verlengen)
 …

Definitie en kenmerken van het Belgisch
strafrecht
Begripsbepaling strafrecht
Niet gemakkelijk, strafrecht plaats- en tijdgebonden
 Strafrecht beoogt de handhaving van een aantal waarden in een
bepaald land op een gegeven ogenblik
Werkdefinitie:
 Het strafrecht is het geheel van rechtsregels die bepaalde
gedragingen strafbaar stellen en sancties bepalen die op de daders
toepasselijk zijn
3 sleutelbegrippen:
1. Misdrijf
2. Dader
3. Strafrechtelijke sanctie (sanctie is veel ruimer dan “straf”)
Misdrijf:
 Misdrijf = algemene term
 Niet langer drieledig: misdaad, wanbedrijf, overtreding  alles is een
misdrijf, enige onderscheidingscriterium = toepasselijke strafniveau
 = een gedraging waarop de wet een sanctie stelt
 Niet alles wat moreel verwerpelijk is, is een misdrijf
Sanctie:
 Een straf = strafrechtelijke sanctie (elke straf is een strafrechtelijke
sanctie)
 Strafrechtelijke sanctie ≠ straf (niet elke strafrechtelijke sanctie is
een straf)
o Ook maatregelen (bv. internering)

4