Module 1: Inleiding in de forensische psychologie, de rol van de
PC in het rechtssysteem
1. Forensische psychologie?
= De toepassing van psychologische kennis binnen juridische contexten en gerechtelijke procedures.
Het is een toepassing van de psychologie en is een van de oudste takken van de psychologie.
-> De term 'forensisch' stamt van het Latijnse forensis ('met betrekking tot het forum’,
‘gerechtelijk’). Met het forum wordt een plein bedoelt, op dit plein werden de uitspraken gedaan
over mensen die iets fout hadden gedaan.
-> Anders dan klinische psychologie, die zich richt op behandeling van psychische problemen, focust
forensische psychologie op de interactie tussen individu en rechtssysteem.
-> Forensische takken bestaande overheen quasi alle disciplines.
-> Noodzaak voor de forensische psychologie komt voort uit de erkenning dat het rechtssysteem
niet uitsluitend kan functioneren op basis van feiten en bewijs. Voorbeeld: Mens Rea (schuldige geest) en
actus reus (schuldige foute daad) waarbij beide elementen nodig zijn om te kunnen spreken van een misdaad.
Het beeld van forensische zorg (belangrijkste uit de tekst)
-> Doel van het artikel: De auteurs willen inzicht geven in de beeldvorming van forensische zorg in
Nederlandse fictie, en wat dit betekent voor het draagvlak in de samenleving. Ze vermoeden dat
fictie, meer dan nieuws, de publieke perceptie beïnvloedt.
-> Methode:
- Er werden 16 Nederlandse fictieve producties (2003–2023) geanalyseerd, waaronder:
- Films: TBS (2008), Daglicht, Instinct, Of ik gek ben, Muidhond
- Series: Flikken Maastricht, Flikken Rotterdam, Hollands Hoop, Seinpost Den Haag
- Sketches: Nieuw Zeer, Judeska in de tbs-kliniek
-> Elke productie werd bekeken op hoe patiënten, professionals en de zorginstelling worden
neergezet
-> Beeld van patiënten:
- Patiënten worden meestal negatief neergezet, vaak als:
- “Wild beest”: onberekenbaar, gevaarlijk, dierlijk gedrag
- “Meestermanipulator”: charmant maar berekenend en manipulatief
- Positievere frames komen minder vaak voor:
- “Meegekregen ellende”: dader met tragische achtergrond
, - “De andere kant”: laat ook de menselijke kant zien
-> De meeste fictieve patiënten zijn mannen met zedendelicten die onder tbs vallen
-> Beeld van professionals:
- Professionals in de forensische zorg (therapeuten, sociotherapeuten, psychologen) worden
vaak stereotiep weergegeven:
- “Knuffelaar”: te goedgelovig, soft, vergoelijkt gedrag van patiënten
- “De professor”: theoretisch, afstandelijk
- “De verleidbare”: gaat een (seksuele) relatie aan met een patiënt
- Zeldzamer maar aanwezig zijn:
- “Dr. Evil”: kwaadaardig, misbruik van macht
- “De activist”: wil het systeem veranderen, maar overschrijdt grenzen
-> Beeld van de forensische zorg als systeem:
- De zorginstelling zelf wordt meestal negatief neergezet:
- “Knuffelaars”: systeem is te soft
- “Gatenkaas”: onveilig, vol fouten en ontsnappingen
- “Ivoren toren”: te ver van de samenleving, negeert slachtoffers
- “Farce/Lucratieve zaak”: tbs als nepbehandeling of geldmachine
-> Positieve frames (“nuttig en noodzakelijk”) zijn zeer schaars
-> Conclusies:
- Het beeld van de forensische zorg in fictie is overwegend negatief
- Films en series tonen extreme gevallen en versterken vooroordelen: tbs’ers zijn monsters,
therapeuten zijn naïef, en het systeem faalt
- In werkelijkheid zijn recidives zeldzaam en tbs-behandelingen effectief (recidive ± 10%,
tegenover 30% bij gevangenisstraf)
- De auteurs pleiten voor meer realistische fictie en mogelijk beleid om positieve of
waarheidsgetrouwe beeldvorming te stimuleren
Forensische psychologie (voor de PC) is
= de toepassing van psychologische kennis en principes binnen de context van het rechtssysteem.
-> Bijdragen aan:
- Waarheidsvinding; wij zijn niet degene die moeten onderzoeken wat waar is en wat niet.
We moeten indicaties vinden tot. (in samenwerking met andere professionals)
- Risicobeoordeling; risico factoren die cruciaal zijn in ontwikkeling van deviant gedrag zoals
(bv. slechte hechting, gewelddadig gedrag in kindertijd, …) Ook beschermende factoren zoals (bv. hogere
intelligentie, …)
- Behandeling van daders en slachtoffers
2
, - Wetenschappelijk onderzoek; veel misvattingen binnen de forensische psychologie dus
wetenschappelijk onderzoek nodig om deze misvattingen tegen te spreken
! Forensische psychologie (voor de PC) is niet het onrealistisch en geromantiseerd beeld dat wordt
afgeschetst in de media, films en series:
- Profiler zijn (= een deskundige die op basis van gedrags- en misdaadanalyse een
psychologisch daderprofiel opstelt om opsporingsdiensten te helpen bij het vinden van een
verdachte)
- Finale beoordelingen van toerekeningsvatbaarheid (is voor gerechtspsychiater)
- Therapie aan seriemoordenaars (PC wel betrokken bij zware misdrijven, maar voornamelijk
lichtere vergrijperen en geweldsdelicten)
- Geen onderdeel van opsporingsonderzoek
2. Rol van de media
-> Misvattingen over tewerkstelling: Rol van forensisch hulpverlener/PC vaak overschat of
misbegrepen ten gevolge van focus media op geniale- en gewelddadige dader.
-> Vertekening van behandelingen: Media legt focus op zeldzame gevallen met als gevolg creatie
van negatief en onveilig beeld bij het publiek. (wat, afh. van de context, zeker aan de orde kan zijn)
-> Stereotypering en stigma: Media representeert personen met psychische aandoeningen
frequent als gevaarlijk, onvoorspelbaar en gewelddadig en occasioneel ongenuanceerd over
behandelaars/begeleiders/beleid. (Soms wat eenzijdig of kritisch ten opzichte van behandelaars,
begeleiders of beleid)
-> Trial by media: Media aandacht i.k.v. (grote) strafzaken (iedereen, wij de gewone burger speelt
rechter en proberen te bepalen wie welke straf zou moeten krijgen, het volk beslist al wat de straf
moet zijn)
-> Dualiteit: Vergroten van de bekendheid van forensische psychologie en beleidshiaten duiden
<-> Tegelijk risico op creatie van misvattingen, beoordelingen en stigma’s.
Wat kan de PC betekenen hierin?
-> Praktische en uitvoerende aspecten van de zorg voor cliënten in forensische settings, zoals
gevangenissen, psychiatrische afdelingen en forensisch-psychiatrische klinieken:
- Ondersteuning/begeleiding
- Observatie/rapportage
- Afname van psychologische test
- Crisisinterventie
- Administratieve taken
3
, 3. Historische ontwikkeling
-> Gedreven door de groeiende behoefte om menselijk gedrag te begrijpen binnen de context van
criminaliteit en rechtspraak, ontstond de vraag hoe men kan onderscheiden of iemand ‘gek’ of
‘slecht’ is. Tegelijkertijd speelde ook onverwachte geschiedkundige motieven een rol, zoals de
gedachte om gedetineerden te beschermen tegen het gevaar van de ‘beestelijken’.
M. Foucault
-> Franse filosoof en sociaal theoreticus. Hij was geen forensisch psycholoog, maar zijn ideeën zijn
invloedrijk binnen de forensische psychologie en criminologie. Foucault wordt in de forensische
psychologie vooral gebruikt om kritisch te kijken naar hoe psychologische en psychiatrische kennis
ingezet wordt in het strafrecht, en hoe dit bijdraagt aan stigmatisering, disciplinering en sociale
controle.
-> waanzin = historisch construct dat wij als maatschappij creëren
-> Waanzin, psychische stoornissen, gekte… = geen universeel, medisch gegeven, maar een sociaal
en cultureel construct.
-> De manier waarop samenlevingen waanzin definiëren, heeft zich door de geschiedenis heen
radicaal veranderd:
- Klassieke Romeinse recht mogelijkheid ernstig verwarde personen in mindere mate
verantwoordelijk te houden voor een misdrijf
- Late middeleeuwen krankzinnigen demonisch/hekserij waarbij waanzinnige mannen als
demonisch werden gezien en vrouwen als heksen. Deze mensen werden op gruwelijke
manieren bestraft. Bv. Ship of fools, exclusie en verwijdering van de gekken. Alle ‘gekken’ werden op een
schip geplaatst en het schip ging ervan door. In plaats van verbanning, strafte men met een vorm van isolatie
- Van artistieke inspiratie tot een psychiatrische ziekte. (Vroeger werd ‘waanzin’ dus op
artistieke manieren gezien maar is daarna tot een psychiatrische ziekte gedefinieerd)
- Van lepra naar waanzin. Sociale uitsluiting verschoven naar andere groepen. (de gekken,
de armen, de werklozen, de criminelen)
- 1377 Bedlam Londen, 1e psychiatrisch ziekenhuis voor de ‘krankzinnigen’:
- Gesticht voor paupers (de armen) en andere ongewensten
- Vanaf 14e eeuw als krankzinnigenhospitaal
- Gruweloord
- Geen begeleiding, arbeidstherapie, nietsdoen, vastketenen…
! ander bekent psychiatrisch ziekenhuis was het Nederlands Spinhuis en Rasphuis:
- Verbeterinstituut voor geprivilegieerde misdader (in die tijd) Revolutionair
- Goedkope arbeidskrachten (vrouwen moesten spinnen en mannen hout
raspen)
- Museum (vroeger konden ouders hun kind meenemen en erdoor wandelen
en zeggen ‘als je stout bent, beland je ook hier’)
- Gevangenis
4
PC in het rechtssysteem
1. Forensische psychologie?
= De toepassing van psychologische kennis binnen juridische contexten en gerechtelijke procedures.
Het is een toepassing van de psychologie en is een van de oudste takken van de psychologie.
-> De term 'forensisch' stamt van het Latijnse forensis ('met betrekking tot het forum’,
‘gerechtelijk’). Met het forum wordt een plein bedoelt, op dit plein werden de uitspraken gedaan
over mensen die iets fout hadden gedaan.
-> Anders dan klinische psychologie, die zich richt op behandeling van psychische problemen, focust
forensische psychologie op de interactie tussen individu en rechtssysteem.
-> Forensische takken bestaande overheen quasi alle disciplines.
-> Noodzaak voor de forensische psychologie komt voort uit de erkenning dat het rechtssysteem
niet uitsluitend kan functioneren op basis van feiten en bewijs. Voorbeeld: Mens Rea (schuldige geest) en
actus reus (schuldige foute daad) waarbij beide elementen nodig zijn om te kunnen spreken van een misdaad.
Het beeld van forensische zorg (belangrijkste uit de tekst)
-> Doel van het artikel: De auteurs willen inzicht geven in de beeldvorming van forensische zorg in
Nederlandse fictie, en wat dit betekent voor het draagvlak in de samenleving. Ze vermoeden dat
fictie, meer dan nieuws, de publieke perceptie beïnvloedt.
-> Methode:
- Er werden 16 Nederlandse fictieve producties (2003–2023) geanalyseerd, waaronder:
- Films: TBS (2008), Daglicht, Instinct, Of ik gek ben, Muidhond
- Series: Flikken Maastricht, Flikken Rotterdam, Hollands Hoop, Seinpost Den Haag
- Sketches: Nieuw Zeer, Judeska in de tbs-kliniek
-> Elke productie werd bekeken op hoe patiënten, professionals en de zorginstelling worden
neergezet
-> Beeld van patiënten:
- Patiënten worden meestal negatief neergezet, vaak als:
- “Wild beest”: onberekenbaar, gevaarlijk, dierlijk gedrag
- “Meestermanipulator”: charmant maar berekenend en manipulatief
- Positievere frames komen minder vaak voor:
- “Meegekregen ellende”: dader met tragische achtergrond
, - “De andere kant”: laat ook de menselijke kant zien
-> De meeste fictieve patiënten zijn mannen met zedendelicten die onder tbs vallen
-> Beeld van professionals:
- Professionals in de forensische zorg (therapeuten, sociotherapeuten, psychologen) worden
vaak stereotiep weergegeven:
- “Knuffelaar”: te goedgelovig, soft, vergoelijkt gedrag van patiënten
- “De professor”: theoretisch, afstandelijk
- “De verleidbare”: gaat een (seksuele) relatie aan met een patiënt
- Zeldzamer maar aanwezig zijn:
- “Dr. Evil”: kwaadaardig, misbruik van macht
- “De activist”: wil het systeem veranderen, maar overschrijdt grenzen
-> Beeld van de forensische zorg als systeem:
- De zorginstelling zelf wordt meestal negatief neergezet:
- “Knuffelaars”: systeem is te soft
- “Gatenkaas”: onveilig, vol fouten en ontsnappingen
- “Ivoren toren”: te ver van de samenleving, negeert slachtoffers
- “Farce/Lucratieve zaak”: tbs als nepbehandeling of geldmachine
-> Positieve frames (“nuttig en noodzakelijk”) zijn zeer schaars
-> Conclusies:
- Het beeld van de forensische zorg in fictie is overwegend negatief
- Films en series tonen extreme gevallen en versterken vooroordelen: tbs’ers zijn monsters,
therapeuten zijn naïef, en het systeem faalt
- In werkelijkheid zijn recidives zeldzaam en tbs-behandelingen effectief (recidive ± 10%,
tegenover 30% bij gevangenisstraf)
- De auteurs pleiten voor meer realistische fictie en mogelijk beleid om positieve of
waarheidsgetrouwe beeldvorming te stimuleren
Forensische psychologie (voor de PC) is
= de toepassing van psychologische kennis en principes binnen de context van het rechtssysteem.
-> Bijdragen aan:
- Waarheidsvinding; wij zijn niet degene die moeten onderzoeken wat waar is en wat niet.
We moeten indicaties vinden tot. (in samenwerking met andere professionals)
- Risicobeoordeling; risico factoren die cruciaal zijn in ontwikkeling van deviant gedrag zoals
(bv. slechte hechting, gewelddadig gedrag in kindertijd, …) Ook beschermende factoren zoals (bv. hogere
intelligentie, …)
- Behandeling van daders en slachtoffers
2
, - Wetenschappelijk onderzoek; veel misvattingen binnen de forensische psychologie dus
wetenschappelijk onderzoek nodig om deze misvattingen tegen te spreken
! Forensische psychologie (voor de PC) is niet het onrealistisch en geromantiseerd beeld dat wordt
afgeschetst in de media, films en series:
- Profiler zijn (= een deskundige die op basis van gedrags- en misdaadanalyse een
psychologisch daderprofiel opstelt om opsporingsdiensten te helpen bij het vinden van een
verdachte)
- Finale beoordelingen van toerekeningsvatbaarheid (is voor gerechtspsychiater)
- Therapie aan seriemoordenaars (PC wel betrokken bij zware misdrijven, maar voornamelijk
lichtere vergrijperen en geweldsdelicten)
- Geen onderdeel van opsporingsonderzoek
2. Rol van de media
-> Misvattingen over tewerkstelling: Rol van forensisch hulpverlener/PC vaak overschat of
misbegrepen ten gevolge van focus media op geniale- en gewelddadige dader.
-> Vertekening van behandelingen: Media legt focus op zeldzame gevallen met als gevolg creatie
van negatief en onveilig beeld bij het publiek. (wat, afh. van de context, zeker aan de orde kan zijn)
-> Stereotypering en stigma: Media representeert personen met psychische aandoeningen
frequent als gevaarlijk, onvoorspelbaar en gewelddadig en occasioneel ongenuanceerd over
behandelaars/begeleiders/beleid. (Soms wat eenzijdig of kritisch ten opzichte van behandelaars,
begeleiders of beleid)
-> Trial by media: Media aandacht i.k.v. (grote) strafzaken (iedereen, wij de gewone burger speelt
rechter en proberen te bepalen wie welke straf zou moeten krijgen, het volk beslist al wat de straf
moet zijn)
-> Dualiteit: Vergroten van de bekendheid van forensische psychologie en beleidshiaten duiden
<-> Tegelijk risico op creatie van misvattingen, beoordelingen en stigma’s.
Wat kan de PC betekenen hierin?
-> Praktische en uitvoerende aspecten van de zorg voor cliënten in forensische settings, zoals
gevangenissen, psychiatrische afdelingen en forensisch-psychiatrische klinieken:
- Ondersteuning/begeleiding
- Observatie/rapportage
- Afname van psychologische test
- Crisisinterventie
- Administratieve taken
3
, 3. Historische ontwikkeling
-> Gedreven door de groeiende behoefte om menselijk gedrag te begrijpen binnen de context van
criminaliteit en rechtspraak, ontstond de vraag hoe men kan onderscheiden of iemand ‘gek’ of
‘slecht’ is. Tegelijkertijd speelde ook onverwachte geschiedkundige motieven een rol, zoals de
gedachte om gedetineerden te beschermen tegen het gevaar van de ‘beestelijken’.
M. Foucault
-> Franse filosoof en sociaal theoreticus. Hij was geen forensisch psycholoog, maar zijn ideeën zijn
invloedrijk binnen de forensische psychologie en criminologie. Foucault wordt in de forensische
psychologie vooral gebruikt om kritisch te kijken naar hoe psychologische en psychiatrische kennis
ingezet wordt in het strafrecht, en hoe dit bijdraagt aan stigmatisering, disciplinering en sociale
controle.
-> waanzin = historisch construct dat wij als maatschappij creëren
-> Waanzin, psychische stoornissen, gekte… = geen universeel, medisch gegeven, maar een sociaal
en cultureel construct.
-> De manier waarop samenlevingen waanzin definiëren, heeft zich door de geschiedenis heen
radicaal veranderd:
- Klassieke Romeinse recht mogelijkheid ernstig verwarde personen in mindere mate
verantwoordelijk te houden voor een misdrijf
- Late middeleeuwen krankzinnigen demonisch/hekserij waarbij waanzinnige mannen als
demonisch werden gezien en vrouwen als heksen. Deze mensen werden op gruwelijke
manieren bestraft. Bv. Ship of fools, exclusie en verwijdering van de gekken. Alle ‘gekken’ werden op een
schip geplaatst en het schip ging ervan door. In plaats van verbanning, strafte men met een vorm van isolatie
- Van artistieke inspiratie tot een psychiatrische ziekte. (Vroeger werd ‘waanzin’ dus op
artistieke manieren gezien maar is daarna tot een psychiatrische ziekte gedefinieerd)
- Van lepra naar waanzin. Sociale uitsluiting verschoven naar andere groepen. (de gekken,
de armen, de werklozen, de criminelen)
- 1377 Bedlam Londen, 1e psychiatrisch ziekenhuis voor de ‘krankzinnigen’:
- Gesticht voor paupers (de armen) en andere ongewensten
- Vanaf 14e eeuw als krankzinnigenhospitaal
- Gruweloord
- Geen begeleiding, arbeidstherapie, nietsdoen, vastketenen…
! ander bekent psychiatrisch ziekenhuis was het Nederlands Spinhuis en Rasphuis:
- Verbeterinstituut voor geprivilegieerde misdader (in die tijd) Revolutionair
- Goedkope arbeidskrachten (vrouwen moesten spinnen en mannen hout
raspen)
- Museum (vroeger konden ouders hun kind meenemen en erdoor wandelen
en zeggen ‘als je stout bent, beland je ook hier’)
- Gevangenis
4
