2025-
2026
Inleiding tot de
wijsgerige pedagogiek
EEN HISTORISCH OVERZICHT VAN HET DENKEN OVER OPVOEDING
,Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
1
, Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Thema 1 – wijsgerige pedagogiek als de zoektocht n/d essentie van opvoeding
1. Pedagogiek
Pedagogiek = de academische studie van het fenomeen opvoeden
• De pedagogische werkelijkheid o/e wetenschappelijke manier gaan bestuderen
Academisch = universitaire discipline → op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd onderwijs
• Pedagogiek ≠ pedagogie
o Pedagogie betreft alle vormen van opvoedend handelen, binnen het gezin, op school,
in de context van volwassenvorming, …
▪ Gaat hier enkel om het professioneel handelen
o Pedagogiek is de wetenschappelijke studie van pedagogie
▪ Niet enkel professioneel kunnen handelen maar ook in staat zijn om zelfstandig
wetschappelijk onderzoek te doen
Opvoeden = zeer moeilijk te definiëren, de vraag naar deze definitie staat centraal in de cursus
• Wat is eigenlijk opvoeding?
Mogelijk antwoord → Hannah Arendt: opvoeden is “het kind beschermen tegen de wereld”, maar
evenzeer “de wereld beschermen tegen het kind”
• Het voornaamste voorwerp v/d pedagogiek volgens Arendt = de wereld en nt de kinderen. De
oude generatie geeft iets dat ze belangrijk vinden door aan de nieuwe generatie
• “kind” heeft een specifieke betekenis = de representatie v/d nieuwe generatie, maar ook een
bron van geweld
o De nieuwe generatie kan alles wat de vorige generaties hebben opgebouwd
kapotmaken. Maar! Opvoeden is wel een intergenerationeel begrip, het speelt zich af
tussen verschillende generaties
Pedagogiek ≠ voor kindjes zorgen
2. Wijsgerige pedagogiek
Oorspronkelijk was de ‘pedagogiek’ zo goed als identiek met wat we vandaag ‘wijsgerige pedagogiek’
noemen. Er was dus ook geen reden om het adjectief ‘wijsgerig’ toe te voegen
Van in het begin van de westerse cultuurgeschiedenis bestaat er een zeer nauwe band tussen
pedagogiek en wijsbegeerte. Het was moeilijk om hier een onderscheidt tussen te maken.
• Socrates is even goed een leraar als een filosoof
2
, Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Vandaag is het zeer belangrijk om de kwalificatie ‘wijsgerig’ toe te voegen aan pedagogiek: de meeste
subdisciplines binnen de pedagogiek zijn gebaseerd op empirisch onderzoek, maar de wijsgerige
pedagogiek is een speculatieve wetenschap
Speculatieve wetenschap zijn wetenschappelijke ideeën, theorieën of veronderstellingen die
nog niet (volledig) empirisch zijn onderbouwd, maar die voortkomen uit logisch redeneren,
verbeelding of extrapolatie van bestaande kennis.
Wijsgerige pedagogiek maakt deel uit van een brede discipline met nadruk op empirisch onderzoek,
en biedt een fundamentele, kritische reflectie op opvoeding, onderwijs en vorming via filosofische
concepten en denkers
Maar! Is wel meer dan filosoferen over opvoeding, pedagogische en filosofische vragen zijn nauw
verband met elkaar
• In de Engelstalige wereld → ‘philosophy of education’ ≠ wijsgerige pedagogiek
• In het Engels betekent ‘pedagogy’ iets helemaal anders dan pedagogiek
o “Pedagogy” = de kunst van het onderwijzen, onderwijskunde
• In de Anglo-Amerikaanse context heb je enkel ‘education studies departments’
o Er bestaat geen autonome, op zichzelf staande discipline “pedagogiek” in VK
o Zij maken gebruikt van andere disciplines om het over opvoeding te hebben
3. Wijsbegeerte en pedagogiek
Wijsbegeerte en pedagogiek zijn gelijk oorspronkelijk
• Beide disciplines vinden hun oorsprong in de Griekse stadstaat, 6de en 5de Eeuw voor Christus.
Niet toevallig ook het ogenblik waarop de school, de democratie en het theater zijn ontstaan
Twee centrale kwesties die tegelijk wijsgerig én pedagogisch zijn:
• Wat is een gepaste manier om vorm te geven aan het individuele en collectieve leven (ervan
uitgaande dat niets ‘van nature’ gegeven is, dat er geen noodzaak zit in de manier waarop we tot nu toe geleefd hebben en dat een verandering ten goede altijd
?
mogelijk is)
o Historische context → de Grieken koloniseerde de wereld om te zien hoe die mensen
leefde, met andere gewoontes, overtuigingen, … De 1e filosofen waren die dat zagen
dat er geen noodzaak was in de manier waarop wij leven
• Hoe kunnen we een juiste verhouding vinden tussen zelfvorming en vorming door anderen
(vormgeven aan het leven en opnieuw beginnen met het leven zal altijd meegestuurd worden door anderen die ons trachten iets bij te brengen, maar tegelijk is
?
échte opvoeding ook altijd een zelfgestuurd proces – zo niet is er eerder sprake van indoctrinatie)
o Hoe ga je nieuwkomers opleiden, begeleiden zodat die ook een goed leven kunnen
hebben in de huidige samenleving?
o Hoe gaan we ons verhouden tot die nieuwe generatie als we die inleiden in de al
bestaande leven
3
2026
Inleiding tot de
wijsgerige pedagogiek
EEN HISTORISCH OVERZICHT VAN HET DENKEN OVER OPVOEDING
,Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
1
, Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Thema 1 – wijsgerige pedagogiek als de zoektocht n/d essentie van opvoeding
1. Pedagogiek
Pedagogiek = de academische studie van het fenomeen opvoeden
• De pedagogische werkelijkheid o/e wetenschappelijke manier gaan bestuderen
Academisch = universitaire discipline → op wetenschappelijk onderzoek gebaseerd onderwijs
• Pedagogiek ≠ pedagogie
o Pedagogie betreft alle vormen van opvoedend handelen, binnen het gezin, op school,
in de context van volwassenvorming, …
▪ Gaat hier enkel om het professioneel handelen
o Pedagogiek is de wetenschappelijke studie van pedagogie
▪ Niet enkel professioneel kunnen handelen maar ook in staat zijn om zelfstandig
wetschappelijk onderzoek te doen
Opvoeden = zeer moeilijk te definiëren, de vraag naar deze definitie staat centraal in de cursus
• Wat is eigenlijk opvoeding?
Mogelijk antwoord → Hannah Arendt: opvoeden is “het kind beschermen tegen de wereld”, maar
evenzeer “de wereld beschermen tegen het kind”
• Het voornaamste voorwerp v/d pedagogiek volgens Arendt = de wereld en nt de kinderen. De
oude generatie geeft iets dat ze belangrijk vinden door aan de nieuwe generatie
• “kind” heeft een specifieke betekenis = de representatie v/d nieuwe generatie, maar ook een
bron van geweld
o De nieuwe generatie kan alles wat de vorige generaties hebben opgebouwd
kapotmaken. Maar! Opvoeden is wel een intergenerationeel begrip, het speelt zich af
tussen verschillende generaties
Pedagogiek ≠ voor kindjes zorgen
2. Wijsgerige pedagogiek
Oorspronkelijk was de ‘pedagogiek’ zo goed als identiek met wat we vandaag ‘wijsgerige pedagogiek’
noemen. Er was dus ook geen reden om het adjectief ‘wijsgerig’ toe te voegen
Van in het begin van de westerse cultuurgeschiedenis bestaat er een zeer nauwe band tussen
pedagogiek en wijsbegeerte. Het was moeilijk om hier een onderscheidt tussen te maken.
• Socrates is even goed een leraar als een filosoof
2
, Inleiding tot de wijsgerige pedagogiek
Vandaag is het zeer belangrijk om de kwalificatie ‘wijsgerig’ toe te voegen aan pedagogiek: de meeste
subdisciplines binnen de pedagogiek zijn gebaseerd op empirisch onderzoek, maar de wijsgerige
pedagogiek is een speculatieve wetenschap
Speculatieve wetenschap zijn wetenschappelijke ideeën, theorieën of veronderstellingen die
nog niet (volledig) empirisch zijn onderbouwd, maar die voortkomen uit logisch redeneren,
verbeelding of extrapolatie van bestaande kennis.
Wijsgerige pedagogiek maakt deel uit van een brede discipline met nadruk op empirisch onderzoek,
en biedt een fundamentele, kritische reflectie op opvoeding, onderwijs en vorming via filosofische
concepten en denkers
Maar! Is wel meer dan filosoferen over opvoeding, pedagogische en filosofische vragen zijn nauw
verband met elkaar
• In de Engelstalige wereld → ‘philosophy of education’ ≠ wijsgerige pedagogiek
• In het Engels betekent ‘pedagogy’ iets helemaal anders dan pedagogiek
o “Pedagogy” = de kunst van het onderwijzen, onderwijskunde
• In de Anglo-Amerikaanse context heb je enkel ‘education studies departments’
o Er bestaat geen autonome, op zichzelf staande discipline “pedagogiek” in VK
o Zij maken gebruikt van andere disciplines om het over opvoeding te hebben
3. Wijsbegeerte en pedagogiek
Wijsbegeerte en pedagogiek zijn gelijk oorspronkelijk
• Beide disciplines vinden hun oorsprong in de Griekse stadstaat, 6de en 5de Eeuw voor Christus.
Niet toevallig ook het ogenblik waarop de school, de democratie en het theater zijn ontstaan
Twee centrale kwesties die tegelijk wijsgerig én pedagogisch zijn:
• Wat is een gepaste manier om vorm te geven aan het individuele en collectieve leven (ervan
uitgaande dat niets ‘van nature’ gegeven is, dat er geen noodzaak zit in de manier waarop we tot nu toe geleefd hebben en dat een verandering ten goede altijd
?
mogelijk is)
o Historische context → de Grieken koloniseerde de wereld om te zien hoe die mensen
leefde, met andere gewoontes, overtuigingen, … De 1e filosofen waren die dat zagen
dat er geen noodzaak was in de manier waarop wij leven
• Hoe kunnen we een juiste verhouding vinden tussen zelfvorming en vorming door anderen
(vormgeven aan het leven en opnieuw beginnen met het leven zal altijd meegestuurd worden door anderen die ons trachten iets bij te brengen, maar tegelijk is
?
échte opvoeding ook altijd een zelfgestuurd proces – zo niet is er eerder sprake van indoctrinatie)
o Hoe ga je nieuwkomers opleiden, begeleiden zodat die ook een goed leven kunnen
hebben in de huidige samenleving?
o Hoe gaan we ons verhouden tot die nieuwe generatie als we die inleiden in de al
bestaande leven
3
