THEMA’S UIT DE ORTHOPEDAGOGIEK:
GEDRAGS-EN OPVOEDINGSPROBLEMEN
INHOUDSTABEL
INLEIDING .........................................................................................................................................................
1. Kapstok ter verdieping: gedrags- en opvoedingsproblemen in onze opleiding ................................ 12
1.1 Van normatieve ontwikkeling tot G&OP ................................................................................. 12
1.1.1 Gedragsproblemen ................................................................................................................... 12
1.1.2 Prevalentie van gedragsproblemen .......................................................................................... 13
1.1.3 Opvoedingsproblemen ............................................................................................................. 13
1.2 Theorieën en kaders om te denken over G&OP ...................................................................... 14
1.2.1 Model van Hellinckx ................................................................................................................. 15
1.2.2. Ecologische model van Bronfenbrenner .................................................................................. 15
1.3 Kind en gezin in context ......................................................................................................... 15
1.3.1 Risico en protectieve factoren in G&OP ................................................................................... 15
Niveau van het kind .................................................................................................................. 15
Niveau van het gezin ................................................................................................................. 16
Niveau van de school ................................................................................................................ 16
Niveau van de omgeving .......................................................................................................... 16
1.4 Diagnostiek bij G&OP ............................................................................................................. 17
1.5 Interventie bij G&OP .............................................................................................................. 17
1.6 Ethische vraagstukken ............................................................................................................ 17
ARMOEDE IN RELATIE TOT KIND-GEZINSONTWIKKELING IN DE JEUGDHULP.................................................. 18
2. Armoede en haar rol in gedrags- en opvoedingsproblemen ............................................................ 18
2.1 Een herrinnering aan armoede ............................................................................................... 18
2.2 Wat is armoede? ................................................................................................................... 18
2.2.1 Verschillende definities en maten ........................................................................................... 18
Absolute en relatieve monetaire definities (e.g., Fernandez, 2015) ......................................... 18
Armoede in belgië in 2023..................................................................................................... 19
Risicofactoren ........................................................................................................................ 19
Multidimensionale definities ..................................................................................................... 20
2.2.2 Armoede in gezinnen ........................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Kansarmoede-index (Kind&Gezin) ............................................................................................ 20
Kinderen in kansarmoede...................................................................................................... 20
Armoedeweb (Klasse) ................................................................................................................ 21
Pagina 1 van 140
, 9 dimensies O.B.V participatory research (Bray et al., 2020) .................................................... 21
Armoede als scheinding van de mensenrechten....................................................................... 22
2.3 Armoede in haar rol in gedrags – en opvoedingsproblemen ................................................... 22
2.3.1. De gevolgen van armoede voor kinderen ................................................................................. 22
Conceptual Framework (Yoshikawa et al., 2012)...................................................................... 23
2.3.2 De gevolgen van armoede voor gezinnen................................................................................. 23
Family investement model (Mayer, 2002) ................................................................................ 23
Family stress model (Conger & Conger, 2002) .......................................................................... 23
Opvoeding ................................................................................................................................. 24
Armoede en opvoeding (Taraban & Shaw, 2018).................................................................. 24
Transactionele associaties (Kochanova, 2022) .......................................................................... 25
2.3.3 Naar een diepgaande, gecontextualiseerd begrip van armoede in gezinnen .......................... 25
3. Perspectieven om naar armoede te kijken ....................................................................................... 26
3.1 Inleiding ................................................................................................................................. 26
3.1.1 UN Speech prof. Dr. Katriona o’sULLIVAN ................................................................................ 26
3.1.2 People, policies, practices ........................................................................................................ 27
3.2 Armoede: verschillende verklaringen, paradigma’s en modellen ............................................ 28
3.2.1 Verschillende verklaringen voor armoede ............................................................................... 28
Twee dimensies en vier verklaringen voor armoede (Van oorschot&Halman, 2000) .............. 28
Sociale schuld als meest voorkomende verklaring (Hermans, 2019; van Oorschot & Halman
(2000)) ....................................................................................................................................... 29
3.2.2 Armoedeparadigma’s en -modellen ......................................................................................... 29
Een vergelijking (Krumer-Nevo, 2020) ...................................................................................... 29
Drie armoede “paradigma’s” ................................................................................................... 30
1. Het conservatieve paradigma ............................................................................................ 30
2. Het structurele paragdigma............................................................................................... 31
3. Het poverty – aware paradigma (Krumer-Nevo, 2016; 2020) ........................................... 31
Relationship- based knowledge ................................................................................................ 32
Terugblik: 9 dimensies OBV participatory research .......................................................... 33
Kritische bedenkingen ....................................................................................................... 33
Andere relevante stemmen, modellen en praktijken ............................................................... 33
3.3 Casusoefening ........................................................................................................................ 34
3.3.1 Casus ......................................................................................................................................... 34
Meningen .................................................................................................................................. 34
3.3.2 Anders kijken naar armoede ..................................................................................................... 34
Centrale vragen ......................................................................................................................... 34
Semadar’s case study ................................................................................................................ 34
Pagina 2 van 140
, 4. Armoede en jeugdhulpverlening ..................................................................................................... 36
4.1 Gezinnen in situaties van armoede ......................................................................................... 36
4.1.1 Gezinnen met meervoudige en complexe problemen ............................................................. 36
Een complex geheel van problemen ......................................................................................... 36
Gezinnen met meervoudige en complexe problemen .............................................................. 36
Andere termen voor deze gezinnen .......................................................................................... 37
Maar: geen eenduidige begrippen ............................................................................................ 37
4.2 De jeugdhulp aan gezinnen in armoede .................................................................................. 38
4.2.1 Korte geschiedenis (Baartman, 2019; Smeyers, 2016) ............................................................. 38
Vergelijking NL – BE................................................................................................................... 38
Jaren 60 tot vandaag de dag ..................................................................................................... 39
Brede waaier aan nieuwe interventies en methodieken .......................................................... 40
4.2.2 De complexe relatie tussen gezinnen in armoede en de jeugdhulpverlening .......................... 41
Link boek ‘Katriona O’sullivan: poor’ ........................................................................................ 41
Multi-institutional involvement: the ‘maze’ ............................................................................. 42
Een vicieuze cirkel ..................................................................................................................... 42
4.3 Naar een armoedebewuste jeugdhulpverlening ..................................................................... 43
4.3.1 Oog voor armoede in de jeugdhulpverlening ........................................................................... 43
4.3.2. Werken met armoede in de jeugdhulpverlening ...................................................................... 44
4.4 Voorbeeldvraag examen ........................................................................................................ 44
EXECUTIEVE FUNCTIES & CONTEXT .............................................................................................................. 45
5. De rol van context in de cognitieve ontwikkeling van kinderen ..... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
5.1 Conceptualisatie EF ................................................................................................................ 45
5.1.1 Werkgeheugen.......................................................................................................................... 45
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 45
Model (Baddeley) ...................................................................................................................... 45
Tip: dual coding ......................................................................................................................... 46
Tip: visualiseren......................................................................................................................... 46
5.1.2 Inhibitie ..................................................................................................................................... 47
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 47
Model (Diamong, Barl & Robbins)............................................................................................. 47
Testen ................................................................................................................................... 48
Tip: context aankleden .............................................................................................................. 48
5.1.3 Flexibiliteit ................................................................................................................................ 49
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 49
Model (Diamond & Garon)........................................................................................................ 49
Testen ................................................................................................................................... 50
Pagina 3 van 140
, Tip: als dan & daglijnen ............................................................................................................. 50
5.1.4 Hogere orde EF .......................................................................................................................... 51
Testen hogere orde EF .............................................................................................................. 51
Koud en warm EF ...................................................................................................................... 51
Deley Aversion ................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Delay discounting .................................................................................................................. 52
5.1.5 Definitie EF ................................................................................................................................ 53
5.2 Meten van EF ......................................................................................................................... 53
5.2.1 Vragenlijst VS performantietaken ............................................................................................ 53
5.2.2 Uitdagingen bij het meten van EF ............................................................................................ 54
Onderzoek (Michel & Bimmüller, 2022).................................................................................... 54
Zuivere metingen ...................................................................................................................... 54
Alternatief ................................................................................................................................. 55
ABC-schema: werking ............................................................................................................ 55
Stap 1 ................................................................................................................................ 55
Stap 2 ................................................................................................................................ 56
Stap 3 ................................................................................................................................ 57
A-B-C schema: ook voor EF .................................................................................................... 58
5.3 Belang van EF ......................................................................................................................... 59
5.3.1 Korte en middellange termijn (Vandenbroucke et al, 2017) .................................................... 59
Werkgeheugen .......................................................................................................................... 59
Inhibitie ..................................................................................................................................... 59
Grenzen van EF: niet alles is EF! ................................................................................................ 60
5.3.2 Lange termijn ............................................................................................................................ 60
5.3.3 Grenzen van EF: de kip of het ei ............................................................................................... 61
Negatief effect op EF ................................................................................................................. 61
Positief effect op EF .................................................................................................................. 61
5.4 EF & ontwikkeling................................................................................................................... 62
5.4.1 Versnelling ................................................................................................................................ 62
5.4.2 Cruciale periodes ...................................................................................................................... 62
Samenhang met myelinisatie en synaptische pruning .............................................................. 63
Hersenmaturatie en omgevingsinvloeden ................................................................................ 63
5.5 Leerkracht – leerlinginteractie beïnvloedt EF .......................................................................... 64
5.5.1 EF interventies: in de klinische setting....................................................................................... 64
Model (diamond) ....................................................................................................................... 64
5.5.2 Teaching through interactions framework ................................................................................ 65
Emotionele steun ...................................................................................................................... 65
Organisationele steun ............................................................................................................... 66
Pagina 4 van 140
GEDRAGS-EN OPVOEDINGSPROBLEMEN
INHOUDSTABEL
INLEIDING .........................................................................................................................................................
1. Kapstok ter verdieping: gedrags- en opvoedingsproblemen in onze opleiding ................................ 12
1.1 Van normatieve ontwikkeling tot G&OP ................................................................................. 12
1.1.1 Gedragsproblemen ................................................................................................................... 12
1.1.2 Prevalentie van gedragsproblemen .......................................................................................... 13
1.1.3 Opvoedingsproblemen ............................................................................................................. 13
1.2 Theorieën en kaders om te denken over G&OP ...................................................................... 14
1.2.1 Model van Hellinckx ................................................................................................................. 15
1.2.2. Ecologische model van Bronfenbrenner .................................................................................. 15
1.3 Kind en gezin in context ......................................................................................................... 15
1.3.1 Risico en protectieve factoren in G&OP ................................................................................... 15
Niveau van het kind .................................................................................................................. 15
Niveau van het gezin ................................................................................................................. 16
Niveau van de school ................................................................................................................ 16
Niveau van de omgeving .......................................................................................................... 16
1.4 Diagnostiek bij G&OP ............................................................................................................. 17
1.5 Interventie bij G&OP .............................................................................................................. 17
1.6 Ethische vraagstukken ............................................................................................................ 17
ARMOEDE IN RELATIE TOT KIND-GEZINSONTWIKKELING IN DE JEUGDHULP.................................................. 18
2. Armoede en haar rol in gedrags- en opvoedingsproblemen ............................................................ 18
2.1 Een herrinnering aan armoede ............................................................................................... 18
2.2 Wat is armoede? ................................................................................................................... 18
2.2.1 Verschillende definities en maten ........................................................................................... 18
Absolute en relatieve monetaire definities (e.g., Fernandez, 2015) ......................................... 18
Armoede in belgië in 2023..................................................................................................... 19
Risicofactoren ........................................................................................................................ 19
Multidimensionale definities ..................................................................................................... 20
2.2.2 Armoede in gezinnen ........................................................... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Kansarmoede-index (Kind&Gezin) ............................................................................................ 20
Kinderen in kansarmoede...................................................................................................... 20
Armoedeweb (Klasse) ................................................................................................................ 21
Pagina 1 van 140
, 9 dimensies O.B.V participatory research (Bray et al., 2020) .................................................... 21
Armoede als scheinding van de mensenrechten....................................................................... 22
2.3 Armoede in haar rol in gedrags – en opvoedingsproblemen ................................................... 22
2.3.1. De gevolgen van armoede voor kinderen ................................................................................. 22
Conceptual Framework (Yoshikawa et al., 2012)...................................................................... 23
2.3.2 De gevolgen van armoede voor gezinnen................................................................................. 23
Family investement model (Mayer, 2002) ................................................................................ 23
Family stress model (Conger & Conger, 2002) .......................................................................... 23
Opvoeding ................................................................................................................................. 24
Armoede en opvoeding (Taraban & Shaw, 2018).................................................................. 24
Transactionele associaties (Kochanova, 2022) .......................................................................... 25
2.3.3 Naar een diepgaande, gecontextualiseerd begrip van armoede in gezinnen .......................... 25
3. Perspectieven om naar armoede te kijken ....................................................................................... 26
3.1 Inleiding ................................................................................................................................. 26
3.1.1 UN Speech prof. Dr. Katriona o’sULLIVAN ................................................................................ 26
3.1.2 People, policies, practices ........................................................................................................ 27
3.2 Armoede: verschillende verklaringen, paradigma’s en modellen ............................................ 28
3.2.1 Verschillende verklaringen voor armoede ............................................................................... 28
Twee dimensies en vier verklaringen voor armoede (Van oorschot&Halman, 2000) .............. 28
Sociale schuld als meest voorkomende verklaring (Hermans, 2019; van Oorschot & Halman
(2000)) ....................................................................................................................................... 29
3.2.2 Armoedeparadigma’s en -modellen ......................................................................................... 29
Een vergelijking (Krumer-Nevo, 2020) ...................................................................................... 29
Drie armoede “paradigma’s” ................................................................................................... 30
1. Het conservatieve paradigma ............................................................................................ 30
2. Het structurele paragdigma............................................................................................... 31
3. Het poverty – aware paradigma (Krumer-Nevo, 2016; 2020) ........................................... 31
Relationship- based knowledge ................................................................................................ 32
Terugblik: 9 dimensies OBV participatory research .......................................................... 33
Kritische bedenkingen ....................................................................................................... 33
Andere relevante stemmen, modellen en praktijken ............................................................... 33
3.3 Casusoefening ........................................................................................................................ 34
3.3.1 Casus ......................................................................................................................................... 34
Meningen .................................................................................................................................. 34
3.3.2 Anders kijken naar armoede ..................................................................................................... 34
Centrale vragen ......................................................................................................................... 34
Semadar’s case study ................................................................................................................ 34
Pagina 2 van 140
, 4. Armoede en jeugdhulpverlening ..................................................................................................... 36
4.1 Gezinnen in situaties van armoede ......................................................................................... 36
4.1.1 Gezinnen met meervoudige en complexe problemen ............................................................. 36
Een complex geheel van problemen ......................................................................................... 36
Gezinnen met meervoudige en complexe problemen .............................................................. 36
Andere termen voor deze gezinnen .......................................................................................... 37
Maar: geen eenduidige begrippen ............................................................................................ 37
4.2 De jeugdhulp aan gezinnen in armoede .................................................................................. 38
4.2.1 Korte geschiedenis (Baartman, 2019; Smeyers, 2016) ............................................................. 38
Vergelijking NL – BE................................................................................................................... 38
Jaren 60 tot vandaag de dag ..................................................................................................... 39
Brede waaier aan nieuwe interventies en methodieken .......................................................... 40
4.2.2 De complexe relatie tussen gezinnen in armoede en de jeugdhulpverlening .......................... 41
Link boek ‘Katriona O’sullivan: poor’ ........................................................................................ 41
Multi-institutional involvement: the ‘maze’ ............................................................................. 42
Een vicieuze cirkel ..................................................................................................................... 42
4.3 Naar een armoedebewuste jeugdhulpverlening ..................................................................... 43
4.3.1 Oog voor armoede in de jeugdhulpverlening ........................................................................... 43
4.3.2. Werken met armoede in de jeugdhulpverlening ...................................................................... 44
4.4 Voorbeeldvraag examen ........................................................................................................ 44
EXECUTIEVE FUNCTIES & CONTEXT .............................................................................................................. 45
5. De rol van context in de cognitieve ontwikkeling van kinderen ..... Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
5.1 Conceptualisatie EF ................................................................................................................ 45
5.1.1 Werkgeheugen.......................................................................................................................... 45
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 45
Model (Baddeley) ...................................................................................................................... 45
Tip: dual coding ......................................................................................................................... 46
Tip: visualiseren......................................................................................................................... 46
5.1.2 Inhibitie ..................................................................................................................................... 47
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 47
Model (Diamong, Barl & Robbins)............................................................................................. 47
Testen ................................................................................................................................... 48
Tip: context aankleden .............................................................................................................. 48
5.1.3 Flexibiliteit ................................................................................................................................ 49
Gerelateerde gedragingen ........................................................................................................ 49
Model (Diamond & Garon)........................................................................................................ 49
Testen ................................................................................................................................... 50
Pagina 3 van 140
, Tip: als dan & daglijnen ............................................................................................................. 50
5.1.4 Hogere orde EF .......................................................................................................................... 51
Testen hogere orde EF .............................................................................................................. 51
Koud en warm EF ...................................................................................................................... 51
Deley Aversion ................................................................. Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.
Delay discounting .................................................................................................................. 52
5.1.5 Definitie EF ................................................................................................................................ 53
5.2 Meten van EF ......................................................................................................................... 53
5.2.1 Vragenlijst VS performantietaken ............................................................................................ 53
5.2.2 Uitdagingen bij het meten van EF ............................................................................................ 54
Onderzoek (Michel & Bimmüller, 2022).................................................................................... 54
Zuivere metingen ...................................................................................................................... 54
Alternatief ................................................................................................................................. 55
ABC-schema: werking ............................................................................................................ 55
Stap 1 ................................................................................................................................ 55
Stap 2 ................................................................................................................................ 56
Stap 3 ................................................................................................................................ 57
A-B-C schema: ook voor EF .................................................................................................... 58
5.3 Belang van EF ......................................................................................................................... 59
5.3.1 Korte en middellange termijn (Vandenbroucke et al, 2017) .................................................... 59
Werkgeheugen .......................................................................................................................... 59
Inhibitie ..................................................................................................................................... 59
Grenzen van EF: niet alles is EF! ................................................................................................ 60
5.3.2 Lange termijn ............................................................................................................................ 60
5.3.3 Grenzen van EF: de kip of het ei ............................................................................................... 61
Negatief effect op EF ................................................................................................................. 61
Positief effect op EF .................................................................................................................. 61
5.4 EF & ontwikkeling................................................................................................................... 62
5.4.1 Versnelling ................................................................................................................................ 62
5.4.2 Cruciale periodes ...................................................................................................................... 62
Samenhang met myelinisatie en synaptische pruning .............................................................. 63
Hersenmaturatie en omgevingsinvloeden ................................................................................ 63
5.5 Leerkracht – leerlinginteractie beïnvloedt EF .......................................................................... 64
5.5.1 EF interventies: in de klinische setting....................................................................................... 64
Model (diamond) ....................................................................................................................... 64
5.5.2 Teaching through interactions framework ................................................................................ 65
Emotionele steun ...................................................................................................................... 65
Organisationele steun ............................................................................................................... 66
Pagina 4 van 140