Samenvatting neuropsychologie
Toegepaste Psychologie 2025-2026
Inhoudsopgave
Samenvatting neuropsychologie ................................................................................................... 1
H1 Omschrijving en beknopte historiek van neuropsychologie ........................................................ 4
Omschrijving ...................................................................................................................................4
Beknopte historiek van de neuropsychologie .....................................................................................6
De oudheid: hart- vs. hersenhypothese .........................................................................................6
18e-20e eeuw: Lokalisationisme vs. holisme ..................................................................................6
Nieuwe evidentie voor lokalisationisme vs. holisme .......................................................................6
H2 Enkele basisprincipes van de werking van het brein .................................................................. 8
Het proces van bedraden… Breinarchitectuur ...................................................................................8
Herbedraden… Neuroplasticiteit ......................................................................................................8
Neuroplasticiteit: inzetten of niet: growth of fixed mindset .............................................................9
Het brein is een sociaal orgaan: spiegelneuronen ..............................................................................9
Circuits in het brein: willekeurig of georganiseerd? Neurale netwerken .............................................. 10
Van neuron naar neurale circuits ................................................................................................ 10
Hiërarchische organisatie van de hersenen ................................................................................. 11
Neurale netwerken en cognitieve functies ....................................................................................... 12
H3 De hersenen in beeld ..............................................................................................................13
De gelaagdheid van de hersenen .................................................................................................... 13
Niveau 1: de hersenstam ................................................................................................................ 14
ARAS ........................................................................................................................................ 15
DRAS ........................................................................................................................................ 15
Niveau 2: de thalamus, basale ganglia en het limbisch systeem ........................................................ 16
De thalamus ............................................................................................................................. 16
De basale ganglia ...................................................................................................................... 17
Het limbisch systeem ................................................................................................................ 17
Samenvatting: ........................................................................................................................... 20
Niveau 3: De neocortex .................................................................................................................. 20
Projectiegebieden: sensorisch en motorisch .............................................................................. 21
Associatiegebieden: sensorisch en motorisch ............................................................................ 23
Sensorisch integratiegebied ...................................................................................................... 24
Het prefrontaal integratiegebied ................................................................................................ 26
De interactie tussen en binnen de 3 niveaus ................................................................................ 28
De hemisfeerspecialisatie .............................................................................................................. 28
Van symmetrie naar complementaire specialisatie ...................................................................... 28
Enkele voorbeelden van hemisfeerlateralisatie ............................................................................ 29
H4 Het beschadigde brein – NAH ..................................................................................................30
Niet aangeboren hersenletsel – NAH ............................................................................................... 30
1
, Oorzaken van NAH ..................................................................................................................... 30
Gevolgen van NAH: zichtbaar maar vooral onzichtbaar ................................................................ 30
Impact van NAH op cliënt en omgeving ....................................................................................... 31
Neurodegeneratieve aandoeningen ................................................................................................ 31
Jongdementie ............................................................................................................................ 31
H5 Het stressnetwerk ..................................................................................................................33
Inleiding ........................................................................................................................................ 33
Arousal – neuroceptie – perceptie ................................................................................................... 34
Arousal ..................................................................................................................................... 34
Neuroceptie .............................................................................................................................. 34
Perceptie of sensatie of gnosis ................................................................................................... 34
Het stressnetwerk .......................................................................................................................... 34
Subcorticale hersenstructuren – directe thalamo-amygdalaire weg ............................................. 36
Corticale hersenstructuren – indirecte thalamo-cortico-amygdalaire weg .................................... 38
Schematische voorstelling van het stressnetwerk ........................................................................ 38
Veerkrachtig stressnetwerk ........................................................................................................ 38
Stress, allostatische impact op het brein ......................................................................................... 39
Allostatische belasting en stress ................................................................................................ 39
Invloed van overbelast stressysteem op het brein ........................................................................ 39
Toepassing in een arbeids- en organisatiecontext ........................................................................ 40
Gevoelige periodes .................................................................................................................... 40
H6 Het aandachtsnetwerk............................................................................................................41
Begrippen...................................................................................................................................... 41
Arousal ..................................................................................................................................... 41
Aandachtssturing ...................................................................................................................... 41
Soorten (vrijwillig aangestuurde) aandacht .................................................................................. 41
Neurale netwerken rond aandacht .................................................................................................. 42
Multitasken – fabel of feit? .............................................................................................................. 44
................................................................................................................................................. 45
Waarom doen we het dan nog? ................................................................................................... 45
Gevolgen van multitasking ......................................................................................................... 45
Aandachtsstoornissen ................................................................................................................... 45
Mentale traagheid en vermoeidheid ............................................................................................ 46
Verhoogde afleidbaarheid .......................................................................................................... 46
Neglect ..................................................................................................................................... 46
H7 Het geheugennetwerk .............................................................................................................48
Begrippen...................................................................................................................................... 48
Neurale netwerken ........................................................................................................................ 48
1. Neuraal netwerk zintuigelijk geheugen ................................................................................ 49
2. Neuraal netwerk voor KTG/ werkgeheugen .......................................................................... 50
3. Neuraal netwerk LTG ......................................................................................................... 50
Problemen en stoornissen .............................................................................................................. 52
Vergeten ................................................................................................................................... 52
Psychogene amnesie ................................................................................................................. 52
Retrograde en anterograde amnesie ........................................................................................... 53
H8 Executieve functies ................................................................................................................54
Omschrijving EF ............................................................................................................................. 54
2
, De verschillende EF’s onder een vergrootglas .................................................................................. 55
Lagere orde: impulscontrole....................................................................................................... 55
Lagere orde: cognitieve flexibiliteit .............................................................................................. 56
Lagere orde: werkgeheugen ........................................................................................................ 56
Hogere orde: plannen en organiseren.......................................................................................... 56
Hogere orde: gedragsevaluatie ................................................................................................... 56
Hogere orde: probleemoplossend denken ................................................................................... 56
Emotieregulatie ......................................................................................................................... 56
Neuroanatomie van executieve functies .......................................................................................... 57
De ontwikkeling van executieve functies .......................................................................................... 57
Nature (ontwikkeling van de hersenen) ........................................................................................ 57
Nurture (omgevingsfactoren) ...................................................................................................... 58
Verminderd executief functioneren ................................................................................................. 58
Normale moeilijkheden: puberbrein of EF bij pubers .................................................................... 58
Ten gevolge van omgevingsinvloeden of hersenletsels ................................................................. 58
Voorbeeld vragen examen: ............................................................................................................. 60
H9 Het seniorenbrein ...................................................................................................................61
Anatomie van het ouder wordende brein ......................................................................................... 61
Verandering in cognitieve functies bij ouderen ................................................................................. 61
Verandering in de mentale vermogens ........................................................................................ 61
‘Zitten is het nieuwe roken’: Erik Scherder ................................................................................... 62
Geheugenproblemen en -stoornissen bij ouderen ............................................................................ 63
Van mild cognitive impairment naar beperkte neurocognitieve stoornis (DSM-V) ........................... 63
Dementie/ Major Neurocognitive Disorder (MaND) ...................................................................... 64
3
, H1 Omschrijving en beknopte historiek
van neuropsychologie
Omschrijving
Neuropsychologie= bestudeert de relatie tussen het functioneren van het brein en het
menselijke gedacht, emotie en cognitie. Zowel bij gezonde personen als bij personen met
een hersenletsel.
- Is ook onderdeel van grotere geheel van neurowetenschappen (vb. neuroanatomie, -
fysiologie, -pathologie, -chirurgie,..)
Het onderzoeksobject is het ontwikkelen van wetenschappelijke kennis over het menselijk
gedrag (psychologie) op basis van het functioneren van het menselijke brein (neuro).
We onderscheiden 2 takken die onderling veel met elkaar verweven zijn:
Experimentele/cognitieve neuropsychologie: gaat eerst gezonde brein bestuderen, is meer
theoretisch. Hoe het brein die cognitieve functies (vb. aandacht, geheugen,..) doet. Hoe
worden die aangestuurd? We onderscheiden hierin ook nog eens 2 niveaus;
1. Structureel niveau: door deelcomponenten van die functies te bepalen. Vb. zoeken
hoe je herinneringen kan opslaan van vakanties, wat zijn de deelcomponenten en
sturen die het brein aan?
2. Of op dynamisch/temporeel niveau; hoe verlopen die processen in de tijd? Serieel
proces = stapsgewijs (of na elkaar) of juist parallel (simultaan, in een keer
opgeroepen?)
Voorbeeld voor experimentele of cognitieve psychologie; taal
4
Toegepaste Psychologie 2025-2026
Inhoudsopgave
Samenvatting neuropsychologie ................................................................................................... 1
H1 Omschrijving en beknopte historiek van neuropsychologie ........................................................ 4
Omschrijving ...................................................................................................................................4
Beknopte historiek van de neuropsychologie .....................................................................................6
De oudheid: hart- vs. hersenhypothese .........................................................................................6
18e-20e eeuw: Lokalisationisme vs. holisme ..................................................................................6
Nieuwe evidentie voor lokalisationisme vs. holisme .......................................................................6
H2 Enkele basisprincipes van de werking van het brein .................................................................. 8
Het proces van bedraden… Breinarchitectuur ...................................................................................8
Herbedraden… Neuroplasticiteit ......................................................................................................8
Neuroplasticiteit: inzetten of niet: growth of fixed mindset .............................................................9
Het brein is een sociaal orgaan: spiegelneuronen ..............................................................................9
Circuits in het brein: willekeurig of georganiseerd? Neurale netwerken .............................................. 10
Van neuron naar neurale circuits ................................................................................................ 10
Hiërarchische organisatie van de hersenen ................................................................................. 11
Neurale netwerken en cognitieve functies ....................................................................................... 12
H3 De hersenen in beeld ..............................................................................................................13
De gelaagdheid van de hersenen .................................................................................................... 13
Niveau 1: de hersenstam ................................................................................................................ 14
ARAS ........................................................................................................................................ 15
DRAS ........................................................................................................................................ 15
Niveau 2: de thalamus, basale ganglia en het limbisch systeem ........................................................ 16
De thalamus ............................................................................................................................. 16
De basale ganglia ...................................................................................................................... 17
Het limbisch systeem ................................................................................................................ 17
Samenvatting: ........................................................................................................................... 20
Niveau 3: De neocortex .................................................................................................................. 20
Projectiegebieden: sensorisch en motorisch .............................................................................. 21
Associatiegebieden: sensorisch en motorisch ............................................................................ 23
Sensorisch integratiegebied ...................................................................................................... 24
Het prefrontaal integratiegebied ................................................................................................ 26
De interactie tussen en binnen de 3 niveaus ................................................................................ 28
De hemisfeerspecialisatie .............................................................................................................. 28
Van symmetrie naar complementaire specialisatie ...................................................................... 28
Enkele voorbeelden van hemisfeerlateralisatie ............................................................................ 29
H4 Het beschadigde brein – NAH ..................................................................................................30
Niet aangeboren hersenletsel – NAH ............................................................................................... 30
1
, Oorzaken van NAH ..................................................................................................................... 30
Gevolgen van NAH: zichtbaar maar vooral onzichtbaar ................................................................ 30
Impact van NAH op cliënt en omgeving ....................................................................................... 31
Neurodegeneratieve aandoeningen ................................................................................................ 31
Jongdementie ............................................................................................................................ 31
H5 Het stressnetwerk ..................................................................................................................33
Inleiding ........................................................................................................................................ 33
Arousal – neuroceptie – perceptie ................................................................................................... 34
Arousal ..................................................................................................................................... 34
Neuroceptie .............................................................................................................................. 34
Perceptie of sensatie of gnosis ................................................................................................... 34
Het stressnetwerk .......................................................................................................................... 34
Subcorticale hersenstructuren – directe thalamo-amygdalaire weg ............................................. 36
Corticale hersenstructuren – indirecte thalamo-cortico-amygdalaire weg .................................... 38
Schematische voorstelling van het stressnetwerk ........................................................................ 38
Veerkrachtig stressnetwerk ........................................................................................................ 38
Stress, allostatische impact op het brein ......................................................................................... 39
Allostatische belasting en stress ................................................................................................ 39
Invloed van overbelast stressysteem op het brein ........................................................................ 39
Toepassing in een arbeids- en organisatiecontext ........................................................................ 40
Gevoelige periodes .................................................................................................................... 40
H6 Het aandachtsnetwerk............................................................................................................41
Begrippen...................................................................................................................................... 41
Arousal ..................................................................................................................................... 41
Aandachtssturing ...................................................................................................................... 41
Soorten (vrijwillig aangestuurde) aandacht .................................................................................. 41
Neurale netwerken rond aandacht .................................................................................................. 42
Multitasken – fabel of feit? .............................................................................................................. 44
................................................................................................................................................. 45
Waarom doen we het dan nog? ................................................................................................... 45
Gevolgen van multitasking ......................................................................................................... 45
Aandachtsstoornissen ................................................................................................................... 45
Mentale traagheid en vermoeidheid ............................................................................................ 46
Verhoogde afleidbaarheid .......................................................................................................... 46
Neglect ..................................................................................................................................... 46
H7 Het geheugennetwerk .............................................................................................................48
Begrippen...................................................................................................................................... 48
Neurale netwerken ........................................................................................................................ 48
1. Neuraal netwerk zintuigelijk geheugen ................................................................................ 49
2. Neuraal netwerk voor KTG/ werkgeheugen .......................................................................... 50
3. Neuraal netwerk LTG ......................................................................................................... 50
Problemen en stoornissen .............................................................................................................. 52
Vergeten ................................................................................................................................... 52
Psychogene amnesie ................................................................................................................. 52
Retrograde en anterograde amnesie ........................................................................................... 53
H8 Executieve functies ................................................................................................................54
Omschrijving EF ............................................................................................................................. 54
2
, De verschillende EF’s onder een vergrootglas .................................................................................. 55
Lagere orde: impulscontrole....................................................................................................... 55
Lagere orde: cognitieve flexibiliteit .............................................................................................. 56
Lagere orde: werkgeheugen ........................................................................................................ 56
Hogere orde: plannen en organiseren.......................................................................................... 56
Hogere orde: gedragsevaluatie ................................................................................................... 56
Hogere orde: probleemoplossend denken ................................................................................... 56
Emotieregulatie ......................................................................................................................... 56
Neuroanatomie van executieve functies .......................................................................................... 57
De ontwikkeling van executieve functies .......................................................................................... 57
Nature (ontwikkeling van de hersenen) ........................................................................................ 57
Nurture (omgevingsfactoren) ...................................................................................................... 58
Verminderd executief functioneren ................................................................................................. 58
Normale moeilijkheden: puberbrein of EF bij pubers .................................................................... 58
Ten gevolge van omgevingsinvloeden of hersenletsels ................................................................. 58
Voorbeeld vragen examen: ............................................................................................................. 60
H9 Het seniorenbrein ...................................................................................................................61
Anatomie van het ouder wordende brein ......................................................................................... 61
Verandering in cognitieve functies bij ouderen ................................................................................. 61
Verandering in de mentale vermogens ........................................................................................ 61
‘Zitten is het nieuwe roken’: Erik Scherder ................................................................................... 62
Geheugenproblemen en -stoornissen bij ouderen ............................................................................ 63
Van mild cognitive impairment naar beperkte neurocognitieve stoornis (DSM-V) ........................... 63
Dementie/ Major Neurocognitive Disorder (MaND) ...................................................................... 64
3
, H1 Omschrijving en beknopte historiek
van neuropsychologie
Omschrijving
Neuropsychologie= bestudeert de relatie tussen het functioneren van het brein en het
menselijke gedacht, emotie en cognitie. Zowel bij gezonde personen als bij personen met
een hersenletsel.
- Is ook onderdeel van grotere geheel van neurowetenschappen (vb. neuroanatomie, -
fysiologie, -pathologie, -chirurgie,..)
Het onderzoeksobject is het ontwikkelen van wetenschappelijke kennis over het menselijk
gedrag (psychologie) op basis van het functioneren van het menselijke brein (neuro).
We onderscheiden 2 takken die onderling veel met elkaar verweven zijn:
Experimentele/cognitieve neuropsychologie: gaat eerst gezonde brein bestuderen, is meer
theoretisch. Hoe het brein die cognitieve functies (vb. aandacht, geheugen,..) doet. Hoe
worden die aangestuurd? We onderscheiden hierin ook nog eens 2 niveaus;
1. Structureel niveau: door deelcomponenten van die functies te bepalen. Vb. zoeken
hoe je herinneringen kan opslaan van vakanties, wat zijn de deelcomponenten en
sturen die het brein aan?
2. Of op dynamisch/temporeel niveau; hoe verlopen die processen in de tijd? Serieel
proces = stapsgewijs (of na elkaar) of juist parallel (simultaan, in een keer
opgeroepen?)
Voorbeeld voor experimentele of cognitieve psychologie; taal
4
