THEORETISCHE EN HISTORISCHE GRONDSLAGEN VAN DE PSYCHOLOGIE
H1: KENMERKEN VAN DE MODERNE WETENSCHAP
“Wat is de wetenschap?”
“Wat is het bewustzijn?”
- Er kwam in de loop van de geschiedenis veel discipline en de 2 vragen hangen niet echt los
van elkaar; er is dus een samenhang.
1. WAT IS DE WETENSCHAP?
Achtergronden van de psychologie
Verwondering als basis van filosofie (Plato) en wetenschap
De wetenschap vertrekt vanuit de verwondering. De psychologie behoort tot de filosofie. Psychologie
komt als 1 van de laatste wetenschappen los van de filosofie in de 19de eeuw
- Filosofie en wetenschap begonnen uit verwondering, zoals de Griekse filosoof Plato zei
- Bijvoorbeeld: Een mensenkind ziet eerst graag de wereld en dan pas de moeder
Psychologie: Psyché-logos: studie van de ziel (geest)
Er stonden een aantal vragen centraal:
- Wat is de aard van de ziel?
- Wat zijn de functies? ; de vraag van waar iets voor dient in de zin van mentale processen.
- Wat is de relatie met lichaam ? ; lichaam-geest probleem.
Hoe kennen we de wereld?
Epistemologie = kennisleer (tak filosofie)
Hoe kunnnen we de wereld kennen was de belangrijkste vraag van Griekse filosofen
- Vraag die te maken heeft met gewaarwording, perceptie, geheugen, denken
= huidige domein van de cognitieve psychologie
- Hoe weten we wat we weten?" "Wat is betrouwbare kennis?"
Ethiek
Psychologie omvat ook de studie van ethiek; hoe mensen zich zouden moeten gedragen.
De ethiek is een belangrijke tak in de filosofie
hoe moeten we ons gedragen? = hangt af van visie op menselijke aard
- Zijn mensen goed van nature uit?
- Wat zijn de menselijke motieven: welke heilzaam, welke te onderdrukken?
- Zijn mensen van nature sociaal?
- Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
= allemaal vragen die verschillen op vlak van de menselijke aard
Ethische vraag: Hoe gaan we het best om met de werkelijkheid ?
Wetenschappelijke vraag: Hoe is de werkelijkheid ?
Ethiek in psychologie
Ethische bekommernissen komen voor in verschillende domeinen van de psychologie
Allemaal domeinen die verschillende motieven hebben met elk hun specifieke belang.
- Wetenschappelijke psychologie: onderzoeksgebieden zoals motivatie, emotie, sociaal en
seksueel gedrag, leerprocessen
- Toegepaste psychologie: psychologische kennis in de praktijk in verschillende contexten:
overheid, bedrijven, klinisch
Een psycholoog hanteert ethische principes; die zal niet gewoon doen wat de cliënt vraagt (bv. help
me mijn partner te controleren)
1
,Wetenschap is op zich waarde-neutraal, maar omdat kennis macht is, moet die kennis worden
ingezet voor de ‘juiste’ of ‘goede’ doelen - Francis Bacon
Biologie
De biologie werd gebruikt als inspiratie voor het ontstaan van psychologie als onafhankelijke
wetenschap
Waarbij de functies van de geest werd gekoppeld aan de hersenen
- Geest -> hersenen
- Evolutieleer: wat is aanpassingswaarde (nut) van de geest?
= grondslag van de wetenschappelijke psychologie
Vooral in Engeland en Amerika: filosofen en psychologen vragen zich af wat de functie van de
geest was in de strijd voor het bestaan door natuurlijke selectie
- Cognitieve neurowetenschappen = brein bestuderen nu
1.1 HET BEELD VAN DE MODERNE WETENSCHAP
De Newtoniaanse stijl
Isaac Newton
• Droeg bij aan de moderne stijl van wetenschappelijke verklaring
• ziet wetmatigheden als een “korte samenvatting” van de werkelijkheid.
• Wetenschappelijke benadering:
- Onderzoek naar een beperkt aantal wetten waarvan geobserveerde regelmatigheden in
natuur kunnen afgeleid worden
- Een wet is een intrument om de werkelijkheid te begrijpen
• Newtoniaanse wetenschap probeerde de natuurwetten te verklaren maar…
- Newton weigert een verklaring (mechanisme) te verzinnen voor wet van de zwaartekracht
- “Stick to the facts”; verzin geen hypotheses, speculaties en geen waarom vragen
Positivisme
= alleen wat we kunnen waarnemen is belangrijk
- Wetenschap als enige bron van geldige kennis
• Auguste Comte: observeerbare feiten (descriptie), geen hypothetische verklaringen.
- ENKEL descriptie, GEEN verklaring
• Wetten zijn samenvattingen van observaties, geen achterliggende essenties van de natuur
- Dus men verkrijgt wetten NA observatie
• Predictie en controle
- Adhv van kennis van wetmatigheden kunnen wetenschappers toekomstige gebeurtenissen
voorspellen & controle van de natuur mogelijk
- Comte: ook toepassen op samenleving (sociologie)
voorspellingen doen en controle uitoefenen over fenomenen, wat leidt tot het vormen van
social-engineering (psychologie toepassen op maatschappij)
• Er is een afwijzing van alle kennis die zintuigelijk niet controleerbaar is
Behaviorisme
Skinner zegt dat we mentale processen niet objectief kunnen bestuderen.
- Beschreef een ideale wereld (utopie) die volledig gestuurd wordt door de wetten van
conditionering “beyond freedom and dignity”, heeft een ethisch concept.
2
,1.2 VERKLARINGEN
Soorten verklaringen
Je hebt 4 soorten verklaringen:
• Deductief-nomologische verklaring
• Hermeneutisch begrijpen
• Functionele en teleologische verklaringen
• Causale benadering: achterliggende mechanismen
1) DEDUCTIEF-NOMOLOGISCHE VERKLARING
= afleiding uit wetmatigheden (nomos = een wet)
• Deductief : afleiden (tegengestelde van inductie)
• Nomologisch : Grieks voor wetten, wetmatigheden.
• Dit type verklaring probeert verschijnselen onder algemene wetten te brengen.
Nomologische benadering:
• Wiener Kreis (groep wetenschapsfilosofen) legden de basis voor het Logisch Positivisme
- Nauw verbonden met behaviorisme
• Demarcatie van de wetenschap versus de non-wetenschap:
wat zijn de strikte voorwaarden van wetenschappelijke theorieën en verklaringen?
= Context of justification
• Hempel-Oppenheim Model (1948) opvolging Wiener Kreis model
- Wetenschappelijke verklaringen gezien worden als logische argumenten
- Gebeurtenis verklaren = onderbrengen onder een algemene wet
- Explanans (is hetgeen dat verklaart, wetmatigheid zelf) ® Explanandum (hetgeen wat moet
verklaard worden)
- Een syllogisme = is een redenering in stapjes
Voorbeeld
W1: metaal zet uit
W2: koper is metaal
S1: Dat is een stuk koper
S2: dit stuk koper wordt verwarmd
C: Dit stuk koper zet uit
- Explanandum mag niet geïmpliceerd zijn in explanans: anders circulariteit (cirkelredenering)
Voorbeeld 1
Waarom is hij dyslectisch? - Omdat hij slecht leest
We zeggen 2x hetzelfde: Hij leest slecht omdat hij
slecht leest
Voorbeeld 2
Een verlegen type dat niet veel vrienden heeft: verklaren door introversie (cirkelredenering)
- Voor het D-N model is: Verklaren = voorspellen (correlatie = oorzaak)
! vandaag denken we dit niet meer (correlatie oorzaak) !
3
, - Theoretische termen (vb. intelligentie) volledig vertalen in operationele definities (meetbare
variabelen) (vb. IQ-score)
Instrumentalisme/ Operationalisme
- Verificatieprincipe (alles verifiëren met data) ® confirmatieprincipe
Alles wat je beweert moet met data controleerbaar zijn à theorieën kunnen bevestigd
maar niet absoluut bewezen worden
Besluit
Als besluit kan je stellen dat de nomologische benadering van de verklaring alleen een beschrijving
geeft van de werkelijkheid. Het D-N model sluit ook aan bij het instrumentalisme in de wetenschap
dus dat elke theorie moet kunnen aangegeven worden hoe het gemeten is.
Problemen met D-N model:
• Inductie: hoe worden algemene wetten gevonden?
- Er wordt niet gekeken naar HOE de wetmatigheden er komen
- Inductieprobleem niet opgelost
- Voorbeeld: alle kraaien zijn zwart
Op grond van verschillende geobserveerde zwarte kraaien wordt afgeleid dat alle kraaien
zwart zijn (wetmatigheid), maar één falsificatie (witte kraai) is voldoende om de theorie te
verwerpen
• Geen onderscheid tussen echte wetmatigheden en accidentele veralgemeningen
- Voorbeeld: alle munten in mijn zak zijn van koper
Dit kan toeval zijn. We missen noodzakkelijkheid, veroorzaking
• Observaties zijn niet theorie-neutraal
- Observaties staan nooit los van een theorie
- Feiten bestaan nooit alleen op zichzelf
- Theorie creëert eigen fenomenen
- Altijd een wisselwerking tussen theorie en observaties.
• Eis verifieerbaarheid: dispositionele termen?
- Alles moet geverifieerd kunnen worden -> men kwam in de problemen met dispositionele
termen
- Vb. breekbaar, oplosbaar, brandbaar, intelligent
Hoe kan je weten dat iets breekbaar is? Iets kan breekbaar zijn voordat het getest is.
- Vandaar eis confirmatie: uitspraken moeten empirische consequenties hebben
Confirmatieprincipe = uitspraken zijn enkel zinvol als ze in principe toetsbaar zijn
• Deductie is een puur formele relatie
- niet elke soort deductie is een verklaring
- Vb. stand van de zon verklaard grootte schaduw. Grootte van de schaduw bepaalt niet de
stand van de zon
- In D-N model is verklaren hetzelfde als voorspellen
è Causale modale termen zijn vereist
Soms kan een verklaring dmv kans (probabiliteit) gedaan worden -> probabilistische termen (Wiener
Kreis had daar wel al idee van) Statistische wetmatigheden, geen deterministische
Verklaren is meer dan voorspellen.
4
H1: KENMERKEN VAN DE MODERNE WETENSCHAP
“Wat is de wetenschap?”
“Wat is het bewustzijn?”
- Er kwam in de loop van de geschiedenis veel discipline en de 2 vragen hangen niet echt los
van elkaar; er is dus een samenhang.
1. WAT IS DE WETENSCHAP?
Achtergronden van de psychologie
Verwondering als basis van filosofie (Plato) en wetenschap
De wetenschap vertrekt vanuit de verwondering. De psychologie behoort tot de filosofie. Psychologie
komt als 1 van de laatste wetenschappen los van de filosofie in de 19de eeuw
- Filosofie en wetenschap begonnen uit verwondering, zoals de Griekse filosoof Plato zei
- Bijvoorbeeld: Een mensenkind ziet eerst graag de wereld en dan pas de moeder
Psychologie: Psyché-logos: studie van de ziel (geest)
Er stonden een aantal vragen centraal:
- Wat is de aard van de ziel?
- Wat zijn de functies? ; de vraag van waar iets voor dient in de zin van mentale processen.
- Wat is de relatie met lichaam ? ; lichaam-geest probleem.
Hoe kennen we de wereld?
Epistemologie = kennisleer (tak filosofie)
Hoe kunnnen we de wereld kennen was de belangrijkste vraag van Griekse filosofen
- Vraag die te maken heeft met gewaarwording, perceptie, geheugen, denken
= huidige domein van de cognitieve psychologie
- Hoe weten we wat we weten?" "Wat is betrouwbare kennis?"
Ethiek
Psychologie omvat ook de studie van ethiek; hoe mensen zich zouden moeten gedragen.
De ethiek is een belangrijke tak in de filosofie
hoe moeten we ons gedragen? = hangt af van visie op menselijke aard
- Zijn mensen goed van nature uit?
- Wat zijn de menselijke motieven: welke heilzaam, welke te onderdrukken?
- Zijn mensen van nature sociaal?
- Hoe leiden we een ‘goed’ leven?
= allemaal vragen die verschillen op vlak van de menselijke aard
Ethische vraag: Hoe gaan we het best om met de werkelijkheid ?
Wetenschappelijke vraag: Hoe is de werkelijkheid ?
Ethiek in psychologie
Ethische bekommernissen komen voor in verschillende domeinen van de psychologie
Allemaal domeinen die verschillende motieven hebben met elk hun specifieke belang.
- Wetenschappelijke psychologie: onderzoeksgebieden zoals motivatie, emotie, sociaal en
seksueel gedrag, leerprocessen
- Toegepaste psychologie: psychologische kennis in de praktijk in verschillende contexten:
overheid, bedrijven, klinisch
Een psycholoog hanteert ethische principes; die zal niet gewoon doen wat de cliënt vraagt (bv. help
me mijn partner te controleren)
1
,Wetenschap is op zich waarde-neutraal, maar omdat kennis macht is, moet die kennis worden
ingezet voor de ‘juiste’ of ‘goede’ doelen - Francis Bacon
Biologie
De biologie werd gebruikt als inspiratie voor het ontstaan van psychologie als onafhankelijke
wetenschap
Waarbij de functies van de geest werd gekoppeld aan de hersenen
- Geest -> hersenen
- Evolutieleer: wat is aanpassingswaarde (nut) van de geest?
= grondslag van de wetenschappelijke psychologie
Vooral in Engeland en Amerika: filosofen en psychologen vragen zich af wat de functie van de
geest was in de strijd voor het bestaan door natuurlijke selectie
- Cognitieve neurowetenschappen = brein bestuderen nu
1.1 HET BEELD VAN DE MODERNE WETENSCHAP
De Newtoniaanse stijl
Isaac Newton
• Droeg bij aan de moderne stijl van wetenschappelijke verklaring
• ziet wetmatigheden als een “korte samenvatting” van de werkelijkheid.
• Wetenschappelijke benadering:
- Onderzoek naar een beperkt aantal wetten waarvan geobserveerde regelmatigheden in
natuur kunnen afgeleid worden
- Een wet is een intrument om de werkelijkheid te begrijpen
• Newtoniaanse wetenschap probeerde de natuurwetten te verklaren maar…
- Newton weigert een verklaring (mechanisme) te verzinnen voor wet van de zwaartekracht
- “Stick to the facts”; verzin geen hypotheses, speculaties en geen waarom vragen
Positivisme
= alleen wat we kunnen waarnemen is belangrijk
- Wetenschap als enige bron van geldige kennis
• Auguste Comte: observeerbare feiten (descriptie), geen hypothetische verklaringen.
- ENKEL descriptie, GEEN verklaring
• Wetten zijn samenvattingen van observaties, geen achterliggende essenties van de natuur
- Dus men verkrijgt wetten NA observatie
• Predictie en controle
- Adhv van kennis van wetmatigheden kunnen wetenschappers toekomstige gebeurtenissen
voorspellen & controle van de natuur mogelijk
- Comte: ook toepassen op samenleving (sociologie)
voorspellingen doen en controle uitoefenen over fenomenen, wat leidt tot het vormen van
social-engineering (psychologie toepassen op maatschappij)
• Er is een afwijzing van alle kennis die zintuigelijk niet controleerbaar is
Behaviorisme
Skinner zegt dat we mentale processen niet objectief kunnen bestuderen.
- Beschreef een ideale wereld (utopie) die volledig gestuurd wordt door de wetten van
conditionering “beyond freedom and dignity”, heeft een ethisch concept.
2
,1.2 VERKLARINGEN
Soorten verklaringen
Je hebt 4 soorten verklaringen:
• Deductief-nomologische verklaring
• Hermeneutisch begrijpen
• Functionele en teleologische verklaringen
• Causale benadering: achterliggende mechanismen
1) DEDUCTIEF-NOMOLOGISCHE VERKLARING
= afleiding uit wetmatigheden (nomos = een wet)
• Deductief : afleiden (tegengestelde van inductie)
• Nomologisch : Grieks voor wetten, wetmatigheden.
• Dit type verklaring probeert verschijnselen onder algemene wetten te brengen.
Nomologische benadering:
• Wiener Kreis (groep wetenschapsfilosofen) legden de basis voor het Logisch Positivisme
- Nauw verbonden met behaviorisme
• Demarcatie van de wetenschap versus de non-wetenschap:
wat zijn de strikte voorwaarden van wetenschappelijke theorieën en verklaringen?
= Context of justification
• Hempel-Oppenheim Model (1948) opvolging Wiener Kreis model
- Wetenschappelijke verklaringen gezien worden als logische argumenten
- Gebeurtenis verklaren = onderbrengen onder een algemene wet
- Explanans (is hetgeen dat verklaart, wetmatigheid zelf) ® Explanandum (hetgeen wat moet
verklaard worden)
- Een syllogisme = is een redenering in stapjes
Voorbeeld
W1: metaal zet uit
W2: koper is metaal
S1: Dat is een stuk koper
S2: dit stuk koper wordt verwarmd
C: Dit stuk koper zet uit
- Explanandum mag niet geïmpliceerd zijn in explanans: anders circulariteit (cirkelredenering)
Voorbeeld 1
Waarom is hij dyslectisch? - Omdat hij slecht leest
We zeggen 2x hetzelfde: Hij leest slecht omdat hij
slecht leest
Voorbeeld 2
Een verlegen type dat niet veel vrienden heeft: verklaren door introversie (cirkelredenering)
- Voor het D-N model is: Verklaren = voorspellen (correlatie = oorzaak)
! vandaag denken we dit niet meer (correlatie oorzaak) !
3
, - Theoretische termen (vb. intelligentie) volledig vertalen in operationele definities (meetbare
variabelen) (vb. IQ-score)
Instrumentalisme/ Operationalisme
- Verificatieprincipe (alles verifiëren met data) ® confirmatieprincipe
Alles wat je beweert moet met data controleerbaar zijn à theorieën kunnen bevestigd
maar niet absoluut bewezen worden
Besluit
Als besluit kan je stellen dat de nomologische benadering van de verklaring alleen een beschrijving
geeft van de werkelijkheid. Het D-N model sluit ook aan bij het instrumentalisme in de wetenschap
dus dat elke theorie moet kunnen aangegeven worden hoe het gemeten is.
Problemen met D-N model:
• Inductie: hoe worden algemene wetten gevonden?
- Er wordt niet gekeken naar HOE de wetmatigheden er komen
- Inductieprobleem niet opgelost
- Voorbeeld: alle kraaien zijn zwart
Op grond van verschillende geobserveerde zwarte kraaien wordt afgeleid dat alle kraaien
zwart zijn (wetmatigheid), maar één falsificatie (witte kraai) is voldoende om de theorie te
verwerpen
• Geen onderscheid tussen echte wetmatigheden en accidentele veralgemeningen
- Voorbeeld: alle munten in mijn zak zijn van koper
Dit kan toeval zijn. We missen noodzakkelijkheid, veroorzaking
• Observaties zijn niet theorie-neutraal
- Observaties staan nooit los van een theorie
- Feiten bestaan nooit alleen op zichzelf
- Theorie creëert eigen fenomenen
- Altijd een wisselwerking tussen theorie en observaties.
• Eis verifieerbaarheid: dispositionele termen?
- Alles moet geverifieerd kunnen worden -> men kwam in de problemen met dispositionele
termen
- Vb. breekbaar, oplosbaar, brandbaar, intelligent
Hoe kan je weten dat iets breekbaar is? Iets kan breekbaar zijn voordat het getest is.
- Vandaar eis confirmatie: uitspraken moeten empirische consequenties hebben
Confirmatieprincipe = uitspraken zijn enkel zinvol als ze in principe toetsbaar zijn
• Deductie is een puur formele relatie
- niet elke soort deductie is een verklaring
- Vb. stand van de zon verklaard grootte schaduw. Grootte van de schaduw bepaalt niet de
stand van de zon
- In D-N model is verklaren hetzelfde als voorspellen
è Causale modale termen zijn vereist
Soms kan een verklaring dmv kans (probabiliteit) gedaan worden -> probabilistische termen (Wiener
Kreis had daar wel al idee van) Statistische wetmatigheden, geen deterministische
Verklaren is meer dan voorspellen.
4
