Zorgtraject stem: logopedisch deel
Hoofdstuk 1: De stem in de logopedische praktijk
1.1 Stemgebruikers
● Koufmann en Isaacson (1991): gericht op beroepen
○ Groep 1: elite vocal performers
■ stem moet presteren, stem is heel belangrijk
■ kleinste stemprobleem heeft extreme gevolgen
■ bv. zangers, artiesten
○ Groep 2: professional voice users (occupational)
■ stemprobleem zal uitoefening beïnvloeden
■ geen stemtopateleten
■ bv. leerkracht, receptioniste
○ Groep 3: Non vocal professionals
■ werk zal eronder lijden, maar minder belangrijk
■ hebben hun stem wel nodig
■ bv. juristen, dokters, zakenmannen, …
○ Groep 4: non vocal non professionals
■ job zal niet gehinderd worden
■ bv. mensen in fabriek, administratief werk
● Ormezzano (2000)
○ Professionele stemgebruikers
○ Zij die niet weten dat ze professionele stemgebruikers zijn
■ bv. sommige leerkrachten die dit niet beseffen
○ De amateurs: stem gebruiken niet voor beroep, maar wel voor hobby’s
!! belangrijk om een brede visie te behouden op de context -> niet alleen beroep
1.2 Beroepssprekers
Luid Veel Voorbeeld
+ + Leerkrachten, docenten, toneelsprekers
- + Telefonisten, verkopers
+ - Bevelvoerenden (zoals officieren)
- - Radio- en televisiepresentatoren
1.3 Aspecten van de stem
● Zie anatomie & fysiologie van de spraak (2de bachelor) & medisch deel van zorgtraject stem
● Stemgebruik:
○ Supraglottaal
○ Glotaal
○ Infraglottaal
● Stemklank: "Hoe klinkt een stem?”
○ Toonhoogte = kwantificeerbaar
○ Luidheid = kwantificeerbaar
○ Kwaliteit
■ Hees
■ Schor
■ Krakerig
■ Stabiliteit
○ Timbre = stemkleur
■ Warm
■ Kelig
, ■ Nasaliteit
○ Draagkracht: hoe ver kan de stem rijken?
■ Draagkrachtig
■ Ijl
● Stem en spraak hangen nauw samen
○ Lichaam (houding)
○ Ademhaling (zie ESS)
○ Fonatie
○ Toonhoogte
○ Luidheid
○ Resonantie
○ Kanaal
○ Articulatie -> intonatie, klemtoon, ritme, open mechanismen
=> in therapie aan verschillende aspecten uit dit model werken
1.4 Wat is stemkwaliteit?
Het is gemakkelijk een goede stem te herkennen,
Het is moeilijk die stem te kwantificeren,
Het is bijna onmogelijk die stem te beschrijven.
(Kooijman, 2008, P. 172)
Stemkwaliteit:
● Niet vast te pinnen op één aspect zoals luidheid of toonhoogte
● Multidimensioneel: aspecten die samenkomen (stem,spraak,…)
○ Tijdens de therapie naar alle aspecten kijken
● Samenwerking fysiologische componenten?
○ ademhaling, stemplooien, kanaal
● Perceptie door de luisteraar: perceptueel construct
○ In welke mate mogen/moeten we ons laten leiden door het menselijk
gehoor/perceptie
1.5 De normale optimale stem
-> door individuele factoren
1.5.1 Wat is de normale stem?
● Stem ≠ goed of slecht
○ Stem = geschikt/ongeschikt
○ Akoestisch, fysiologisch, expressief, inhoudelijk
● Optimale stem = doel
○ Belasting en belastbaarheid in balans
■ Wat kan de specifieke stem dragen en in welke mate worden er eisen
gesteld? (vb. beroep)
○ Stem moet geschikt zijn in een bepaalde context
■ MAAR individuele context
■ Bv. vrouwen hebben vaker dorsaal een glottisopening -> zal sneller hees
klinken
1.5.2 Fonatie efficiëntie
-> zie anatomie & fysiologie van de spraak (bachelor 2) voor glottisrendement
● Luchtdebiet = subglottische druk / glottisweerstand
● Efficiënte stemgeving = zo min mogelijk spierspanning op verschillende niveaus
○ Infraglottaal: spieractiviteit 65-55% VC
, ○ Glottaal: minder spanning = soepelere mucosa = boventonen = draagkracht
○ Supraglottaal: beïnvloedt spierspanning op glottaal niveau (zie infrahyoïdale
spieren)
● Efficiëntie = in plaats van ‘normale’ stem:
○ Geadapteerde stem, optimale stem, eufone stem
■ rekening houdende met eigen ‘biomechanische’ mogelijkheden
○ Fonatie-efficiëntie: streven naar optimale efficiëntie gegeven de eigen
mogelijkheden en noden/eisen
1.5.3 Stembelasting & -belastbaarheid
= balans!
Stembelasting Stembelastbaarheid
Akoestiek Larynx: anatomie, fysiologie
Stemtechniek en verzorging Stemtechniek en verzorging
Beroepsvereisten Irritantia: roken, GERD
Omgeving: lawaai, schadelijke stoffen Gedragspsychologisch (zie RAA, later)
Stem: duur, intensiteit, toonhoogte Stressgevoeligheid (vaak persoonskenmerk)
-> Interactief proces: overbelasting -> inflammatie -> lagere belastbaarheid
● Belastbaarheid: grotendeels congenitaal
○ Optimale stemtechniek/verzorging, rust & recuperatie
○ Evt. Organisch letsel chirurgie, psychologisch
● Belasting: iets gemakkelijker te controleren, maar ook niet altijd
○ Inwerken op omgeving: training aanbieden via werk of opleiding, akoestiek,
aanpassingen
○ Vb. beroep niet altijd aanpassen, maar omgeving soms wel
● Balans: leren kennen van de eigen stem
○ Zelf-monitoring via luisteren en voelen
○ Vermoeidheid? Globusgevoel? Heesheid?
vb. heesheid behandelen -> steeds oorzaak behandelen!
● = onvolledige dorsale sluiting (constitutie)
● = pathologie
● = stemtechniek (te hoge spanning)
○ Afhankelijk van biomechanica (dorsaal
onvolledige glottissluiting, spanning)
○ Afhankelijk van impact op persoon zoals
beleving of sociaal functioneren (zie ICF,
BPS model)
=> ‘elite vocal performer’ > stemproblemen sneller grote impact (balans belasting –
belastbaarheid)
=> Heeft de persoon er last van? Behandeling echt nodig?
1.6 Impact van stemproblemen
1.6.1 Biopsychosociaal model
= hoe ontstaat een stemklacht en hoe wordt dit in stand gehouden
-> Biologische, psychologische en sociale factoren gaan samenwerken en interageren
, 1.6.2 Stemklachten
● Abuse = misbruik: vb. te hard roepen bij jeugdbeweging
● Misuse = verkeerd gebruik: vb. verkeerd roepen
● Overuse = overbelasting: vb. Te veel en lang roepen
● Intern
○ Gewoonten: vb. te weinig water drinken,
○ Organische: vb. larynx, luchtwegen, …
○ Persoonskenmerken: vb. meer stressgevoelig zijn
● Extern
○ Beroepseisen
○ Omgevingsfactoren
1.6.3 Prevalentie stemstoornis
!! wisselende cijfers
● Algemene bevolking
○ 3-9% afhankelijk van leeftijd en geslacht
○ Obv verzekeringsgegevens rond 1%
Hoofdstuk 1: De stem in de logopedische praktijk
1.1 Stemgebruikers
● Koufmann en Isaacson (1991): gericht op beroepen
○ Groep 1: elite vocal performers
■ stem moet presteren, stem is heel belangrijk
■ kleinste stemprobleem heeft extreme gevolgen
■ bv. zangers, artiesten
○ Groep 2: professional voice users (occupational)
■ stemprobleem zal uitoefening beïnvloeden
■ geen stemtopateleten
■ bv. leerkracht, receptioniste
○ Groep 3: Non vocal professionals
■ werk zal eronder lijden, maar minder belangrijk
■ hebben hun stem wel nodig
■ bv. juristen, dokters, zakenmannen, …
○ Groep 4: non vocal non professionals
■ job zal niet gehinderd worden
■ bv. mensen in fabriek, administratief werk
● Ormezzano (2000)
○ Professionele stemgebruikers
○ Zij die niet weten dat ze professionele stemgebruikers zijn
■ bv. sommige leerkrachten die dit niet beseffen
○ De amateurs: stem gebruiken niet voor beroep, maar wel voor hobby’s
!! belangrijk om een brede visie te behouden op de context -> niet alleen beroep
1.2 Beroepssprekers
Luid Veel Voorbeeld
+ + Leerkrachten, docenten, toneelsprekers
- + Telefonisten, verkopers
+ - Bevelvoerenden (zoals officieren)
- - Radio- en televisiepresentatoren
1.3 Aspecten van de stem
● Zie anatomie & fysiologie van de spraak (2de bachelor) & medisch deel van zorgtraject stem
● Stemgebruik:
○ Supraglottaal
○ Glotaal
○ Infraglottaal
● Stemklank: "Hoe klinkt een stem?”
○ Toonhoogte = kwantificeerbaar
○ Luidheid = kwantificeerbaar
○ Kwaliteit
■ Hees
■ Schor
■ Krakerig
■ Stabiliteit
○ Timbre = stemkleur
■ Warm
■ Kelig
, ■ Nasaliteit
○ Draagkracht: hoe ver kan de stem rijken?
■ Draagkrachtig
■ Ijl
● Stem en spraak hangen nauw samen
○ Lichaam (houding)
○ Ademhaling (zie ESS)
○ Fonatie
○ Toonhoogte
○ Luidheid
○ Resonantie
○ Kanaal
○ Articulatie -> intonatie, klemtoon, ritme, open mechanismen
=> in therapie aan verschillende aspecten uit dit model werken
1.4 Wat is stemkwaliteit?
Het is gemakkelijk een goede stem te herkennen,
Het is moeilijk die stem te kwantificeren,
Het is bijna onmogelijk die stem te beschrijven.
(Kooijman, 2008, P. 172)
Stemkwaliteit:
● Niet vast te pinnen op één aspect zoals luidheid of toonhoogte
● Multidimensioneel: aspecten die samenkomen (stem,spraak,…)
○ Tijdens de therapie naar alle aspecten kijken
● Samenwerking fysiologische componenten?
○ ademhaling, stemplooien, kanaal
● Perceptie door de luisteraar: perceptueel construct
○ In welke mate mogen/moeten we ons laten leiden door het menselijk
gehoor/perceptie
1.5 De normale optimale stem
-> door individuele factoren
1.5.1 Wat is de normale stem?
● Stem ≠ goed of slecht
○ Stem = geschikt/ongeschikt
○ Akoestisch, fysiologisch, expressief, inhoudelijk
● Optimale stem = doel
○ Belasting en belastbaarheid in balans
■ Wat kan de specifieke stem dragen en in welke mate worden er eisen
gesteld? (vb. beroep)
○ Stem moet geschikt zijn in een bepaalde context
■ MAAR individuele context
■ Bv. vrouwen hebben vaker dorsaal een glottisopening -> zal sneller hees
klinken
1.5.2 Fonatie efficiëntie
-> zie anatomie & fysiologie van de spraak (bachelor 2) voor glottisrendement
● Luchtdebiet = subglottische druk / glottisweerstand
● Efficiënte stemgeving = zo min mogelijk spierspanning op verschillende niveaus
○ Infraglottaal: spieractiviteit 65-55% VC
, ○ Glottaal: minder spanning = soepelere mucosa = boventonen = draagkracht
○ Supraglottaal: beïnvloedt spierspanning op glottaal niveau (zie infrahyoïdale
spieren)
● Efficiëntie = in plaats van ‘normale’ stem:
○ Geadapteerde stem, optimale stem, eufone stem
■ rekening houdende met eigen ‘biomechanische’ mogelijkheden
○ Fonatie-efficiëntie: streven naar optimale efficiëntie gegeven de eigen
mogelijkheden en noden/eisen
1.5.3 Stembelasting & -belastbaarheid
= balans!
Stembelasting Stembelastbaarheid
Akoestiek Larynx: anatomie, fysiologie
Stemtechniek en verzorging Stemtechniek en verzorging
Beroepsvereisten Irritantia: roken, GERD
Omgeving: lawaai, schadelijke stoffen Gedragspsychologisch (zie RAA, later)
Stem: duur, intensiteit, toonhoogte Stressgevoeligheid (vaak persoonskenmerk)
-> Interactief proces: overbelasting -> inflammatie -> lagere belastbaarheid
● Belastbaarheid: grotendeels congenitaal
○ Optimale stemtechniek/verzorging, rust & recuperatie
○ Evt. Organisch letsel chirurgie, psychologisch
● Belasting: iets gemakkelijker te controleren, maar ook niet altijd
○ Inwerken op omgeving: training aanbieden via werk of opleiding, akoestiek,
aanpassingen
○ Vb. beroep niet altijd aanpassen, maar omgeving soms wel
● Balans: leren kennen van de eigen stem
○ Zelf-monitoring via luisteren en voelen
○ Vermoeidheid? Globusgevoel? Heesheid?
vb. heesheid behandelen -> steeds oorzaak behandelen!
● = onvolledige dorsale sluiting (constitutie)
● = pathologie
● = stemtechniek (te hoge spanning)
○ Afhankelijk van biomechanica (dorsaal
onvolledige glottissluiting, spanning)
○ Afhankelijk van impact op persoon zoals
beleving of sociaal functioneren (zie ICF,
BPS model)
=> ‘elite vocal performer’ > stemproblemen sneller grote impact (balans belasting –
belastbaarheid)
=> Heeft de persoon er last van? Behandeling echt nodig?
1.6 Impact van stemproblemen
1.6.1 Biopsychosociaal model
= hoe ontstaat een stemklacht en hoe wordt dit in stand gehouden
-> Biologische, psychologische en sociale factoren gaan samenwerken en interageren
, 1.6.2 Stemklachten
● Abuse = misbruik: vb. te hard roepen bij jeugdbeweging
● Misuse = verkeerd gebruik: vb. verkeerd roepen
● Overuse = overbelasting: vb. Te veel en lang roepen
● Intern
○ Gewoonten: vb. te weinig water drinken,
○ Organische: vb. larynx, luchtwegen, …
○ Persoonskenmerken: vb. meer stressgevoelig zijn
● Extern
○ Beroepseisen
○ Omgevingsfactoren
1.6.3 Prevalentie stemstoornis
!! wisselende cijfers
● Algemene bevolking
○ 3-9% afhankelijk van leeftijd en geslacht
○ Obv verzekeringsgegevens rond 1%
