SCHOOL- EN PEDAGOGISCHE PSYCHOLOGIE
HC 1:WAT IS SCHOOL- EN PEDAGOGISCHE PSYCHOLOGIE?
1. WAT IS SCHOOLPSYCHOLOGIE?
“The term school psychology is used in a general form to refer to professionals prepared in
psychology and education and who are recognized as specialists in the provision of
psychological services to children and youth within the contexts of schools, families, and other
settings that impact their growth and development (…)”
(International School Psychology Association)
“Schoolpsychologen zijn professionals met kennis van psychologie en onderwijs die erkend
worden als specialisten in het aanbieden van psychologische diensten aan kinderen en
jongeren (maar ook aan leerkrachten, schooldirecties, ouders) in een schoolse en gezinscontext
maar ook in andere settings die een invloed hebben op hun groei en ontwikkeling”
• Ondersteunen van ontwikkeling in vier domeinen: komt overeen met ondersteuning van
CLB
1. Leren en cognitieve ontwikkeling
2. Psychosociale en gedragsmatige ontwikkeling
3. (School)loopbaankeuzeprocessen
4. Gezondheid, fysieke en seksuele ontwikkeling
• Begeleiden/coachen van gezinnen, leerkrachten en scholen om de leerlingontwikkeling
indirect te ondersteunen
• Niet enkel focussen op problemen, maar ook versterken wat al goed loopt
• Vier kerntaken (Gutkin & Reynolds, in: Spilt et al., 2021):
1. Preventie
2. Diagnostiek
3. Counseling/coaching
4. Behandeling/therapie → psycholoog <> psychologisch consulent
• Mogelijke settings (Spilt et al., 2021):
o Scholen (leerlingbegeleider, studiebegeleider, zorgcoördinator)
▪ Gewoon/buitengewoon, kleuter/lager/secundair, hoger onderwijs
o CLB
o Vormingscentrum
o Overheid
2. WAT IS PEDAGOGIEK?
• Uit het Grieks: παιδαγωγία (paidagōgia)
o παῖς (país) = kind
o ἄγω (ágō) = ik leid
= Opvoedkunde
• Pedagogiek <> psychologie
o Sociale werkelijkheid en historische context
o Vanuit ervaringskennis van ouders, opvoeders, leerkrachten naar
wetenschappelijk onderzoek en terug
1
,“De pedagogische wetenschappen bestuderen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening
aan kinderen en jeugdigen, met het oog op verbetering van de praktijk” (Van IJzendoorn &
Rosmalen, 2016, p. 9)
• Pedagogen zijn (KU Leuven informatieclip):
o “Specialisten in het opvoeden, onderwijzen en vormen die ouders, opvoeders en
leerkrachten bijstaan in jong en oud vormen in al zijn vormen”
o Verschil → pedagoog is veel breder als school psycholoog
• Taken van een pedagoog:
o Preventie/voorlichting
o Diagnostiek → pedagoog <> klinisch orthopedagoog
o Advies geven
o Begeleiding/ondersteuning van kinderen/jongeren/volwassenen/ouderen,
ouders, leerkrachten, betrokken instanties
o Therapie → pedagoog <> klinisch orthopedagoog
Er is niet een soort pedagoog!
• Verschillende contexten:
o Gezin
o School
o Werkvloer
o Brede samenleving
• Mogelijke settings:
o Centra voor Algemeen Welzijn (CAW)
o Huis van het Kind
o Centrum voor Kinderzorg en Gezinsondersteuning (CKG)
o Ondersteuningscentrum Jeugdzorg (OCJ)
o Psychologenpraktijk
o School
o Departement Onderwijs & Vorming
o Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Psychologisch consulenten uit deze afstudeerrichting zijn…
• Professionals die werken met ouders, opvoeders, leerkrachten, kinderen, jongeren en
adolescenten,
• Vaak, maar niet uitsluitend, in een schoolse en/of gezinscontext,
• Op het vlak van preventie, diagnostiek en/of begeleiding,
• Om de ontwikkeling van kinderen en jongeren te ondersteunen.
Wat is het nut voor Klinische psychologie?
-> Met bepaalde doelgroepen aan de slag en is vaak gelinkt met school of gezins context
Wie is verantwoordelijk voor de opvoeding?
-> Ouders, leerkrachten, voogd, overheid, bredere familieleden
3. INDIVIDUELE OF MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID?
• In principe zijn beide ouders van een minderjarige gezamenlijk verantwoordelijk voor de
opvoeding van hun kind (Europees justitieel netwerk, 2020)
• Recht van opvoeding:
o Recht van zorg of dagelijkse opvoeding
o Beslissingsrecht, o.a. over huisvesting, levensonderhoud, gezondheid,
opvoeding, opleiding van het kind (Europees justitieel netwerk, 2020)
Opvoeding is de individuele verantwoordelijkheid van ouders, maar…
2
, • Belang van eerste 1000 dagen (hechting, voeding, taal, …) wordt benadrukt in de
media/beleid;
• Grote druk op ouders;
• Problemen op school (gedrag, prestaties).
Onrust bij de overheid: voeden ouders wel voldoende op?
HC 2: EEN BREDE BLIK OP OPVOEDING
1. HOE WORDT EEN KIND GEVORMD?
1.2 BIO-ECOLOGISCH MODEL (BRONFENBRENNER)
In kaart brengen hoe verschillende omgevingsfactoren invloed hebben op een individu, in
wisselwerking met het individu (De Bruyckere et al., 2021; Nederlands Jeugdinstituut, z.d.).
3
, • Individu staat centraal
o Individuele kenmerken: bv. geslacht, genetische aanleg, leeftijd.
• Microsysteem
o Meerdere microsystemen: bv. gezin, bredere familie, vrienden, school,
kinderopvang.
• Mesosysteem
o Hoe de microsystemen op elkaar inwerken, of de neuzen een kant op staan: bv.
contact tussen ouder en leerkracht.
• Exosysteem
o Algemene invloeden: bv. (sociale) media, buurt, overheid en beleid, lokale
economie, onderwijssysteem, gezondheidszorg.
• Macrosysteem
o Algemene ideeën en overtuigingen in een samenleving: bv. wet- en regelgeving in
een land, globalisering, individualisering, kijk op vrouwen.
• Chronosysteem
o Effect van tijd en levensfase, gebeurtenissen die het leven van een kind en alle
systemen rond het kind of de jongere tekenen.
o Historische gebeurtenissen (bv. de oorlog in Oekraïne), maar ook persoonlijke
gebeurtenissen (bv. scheiding van ouders).
OEFENING:
Model gebruiken om naar complexe situatie rond een kind/jongere te kijken
Voorbeeld in handboek van De Bruyckere et al. (2021): pestgedrag
• Individu: ontwikkelingsstoornis, introvert, jongen
• Microsysteem: verbondenheid met school, weinig vrienden
• Mesosysteem: interacties tussen leraar en leerling, “voortrekken”
• Exosysteem: technologie maakt cyberpesten mogelijk
• Macrosysteem: cultuur van toxische mannelijkheid
• Chronosysteem: verhuis, overlijden in het gezin
Bronfenbrenner op school:
• Brede scholen
o Samenwerkingsverband tussen verschillende sectoren in de samenleving
o Een of meerdere scholen + muziekschool of sportclub + gemeente + …
o Brede leer- en leefomgeving op school en in vrije tijd
• Microsystemen werken samen: mesosysteem
o Drempel verlagen voor kinderen en jongeren (om te gaan sporten, maar ook om
naar een psycholoog te gaan)
o Meer ouderbetrokkenheid
• Collective teacher efficacy
o Het collectieve vertrouwen dat een groep leraren heeft om het leven van
leerlingen te verbeteren is effectiever dan het individuele vertrouwen dat elke
leerkracht heeft in zijn/haar individuele mogelijkheden
o “wij geloven in jou” in plaats van “ik geloof in jou”
• Alle neuzen in dezelfde richting
o Microsystemen die op elkaar inspelen
• Kost wat werk om te bereiken, maar heeft grote invloed op leerprestaties van leerlingen
2. WAAR WORDT OPVOEDING DOOR BEPAALD?
Opvoeden is een complex fenomeen verweven met vele andere aspecten van het dagelijks
leven
• De kern van het opvoeden bestaat uit de veelvuldige interacties tussen een kind en een
opvoeder
4
HC 1:WAT IS SCHOOL- EN PEDAGOGISCHE PSYCHOLOGIE?
1. WAT IS SCHOOLPSYCHOLOGIE?
“The term school psychology is used in a general form to refer to professionals prepared in
psychology and education and who are recognized as specialists in the provision of
psychological services to children and youth within the contexts of schools, families, and other
settings that impact their growth and development (…)”
(International School Psychology Association)
“Schoolpsychologen zijn professionals met kennis van psychologie en onderwijs die erkend
worden als specialisten in het aanbieden van psychologische diensten aan kinderen en
jongeren (maar ook aan leerkrachten, schooldirecties, ouders) in een schoolse en gezinscontext
maar ook in andere settings die een invloed hebben op hun groei en ontwikkeling”
• Ondersteunen van ontwikkeling in vier domeinen: komt overeen met ondersteuning van
CLB
1. Leren en cognitieve ontwikkeling
2. Psychosociale en gedragsmatige ontwikkeling
3. (School)loopbaankeuzeprocessen
4. Gezondheid, fysieke en seksuele ontwikkeling
• Begeleiden/coachen van gezinnen, leerkrachten en scholen om de leerlingontwikkeling
indirect te ondersteunen
• Niet enkel focussen op problemen, maar ook versterken wat al goed loopt
• Vier kerntaken (Gutkin & Reynolds, in: Spilt et al., 2021):
1. Preventie
2. Diagnostiek
3. Counseling/coaching
4. Behandeling/therapie → psycholoog <> psychologisch consulent
• Mogelijke settings (Spilt et al., 2021):
o Scholen (leerlingbegeleider, studiebegeleider, zorgcoördinator)
▪ Gewoon/buitengewoon, kleuter/lager/secundair, hoger onderwijs
o CLB
o Vormingscentrum
o Overheid
2. WAT IS PEDAGOGIEK?
• Uit het Grieks: παιδαγωγία (paidagōgia)
o παῖς (país) = kind
o ἄγω (ágō) = ik leid
= Opvoedkunde
• Pedagogiek <> psychologie
o Sociale werkelijkheid en historische context
o Vanuit ervaringskennis van ouders, opvoeders, leerkrachten naar
wetenschappelijk onderzoek en terug
1
,“De pedagogische wetenschappen bestuderen de opvoeding, het onderwijs en de hulpverlening
aan kinderen en jeugdigen, met het oog op verbetering van de praktijk” (Van IJzendoorn &
Rosmalen, 2016, p. 9)
• Pedagogen zijn (KU Leuven informatieclip):
o “Specialisten in het opvoeden, onderwijzen en vormen die ouders, opvoeders en
leerkrachten bijstaan in jong en oud vormen in al zijn vormen”
o Verschil → pedagoog is veel breder als school psycholoog
• Taken van een pedagoog:
o Preventie/voorlichting
o Diagnostiek → pedagoog <> klinisch orthopedagoog
o Advies geven
o Begeleiding/ondersteuning van kinderen/jongeren/volwassenen/ouderen,
ouders, leerkrachten, betrokken instanties
o Therapie → pedagoog <> klinisch orthopedagoog
Er is niet een soort pedagoog!
• Verschillende contexten:
o Gezin
o School
o Werkvloer
o Brede samenleving
• Mogelijke settings:
o Centra voor Algemeen Welzijn (CAW)
o Huis van het Kind
o Centrum voor Kinderzorg en Gezinsondersteuning (CKG)
o Ondersteuningscentrum Jeugdzorg (OCJ)
o Psychologenpraktijk
o School
o Departement Onderwijs & Vorming
o Departement Welzijn, Volksgezondheid en Gezin
Psychologisch consulenten uit deze afstudeerrichting zijn…
• Professionals die werken met ouders, opvoeders, leerkrachten, kinderen, jongeren en
adolescenten,
• Vaak, maar niet uitsluitend, in een schoolse en/of gezinscontext,
• Op het vlak van preventie, diagnostiek en/of begeleiding,
• Om de ontwikkeling van kinderen en jongeren te ondersteunen.
Wat is het nut voor Klinische psychologie?
-> Met bepaalde doelgroepen aan de slag en is vaak gelinkt met school of gezins context
Wie is verantwoordelijk voor de opvoeding?
-> Ouders, leerkrachten, voogd, overheid, bredere familieleden
3. INDIVIDUELE OF MAATSCHAPPELIJKE VERANTWOORDELIJKHEID?
• In principe zijn beide ouders van een minderjarige gezamenlijk verantwoordelijk voor de
opvoeding van hun kind (Europees justitieel netwerk, 2020)
• Recht van opvoeding:
o Recht van zorg of dagelijkse opvoeding
o Beslissingsrecht, o.a. over huisvesting, levensonderhoud, gezondheid,
opvoeding, opleiding van het kind (Europees justitieel netwerk, 2020)
Opvoeding is de individuele verantwoordelijkheid van ouders, maar…
2
, • Belang van eerste 1000 dagen (hechting, voeding, taal, …) wordt benadrukt in de
media/beleid;
• Grote druk op ouders;
• Problemen op school (gedrag, prestaties).
Onrust bij de overheid: voeden ouders wel voldoende op?
HC 2: EEN BREDE BLIK OP OPVOEDING
1. HOE WORDT EEN KIND GEVORMD?
1.2 BIO-ECOLOGISCH MODEL (BRONFENBRENNER)
In kaart brengen hoe verschillende omgevingsfactoren invloed hebben op een individu, in
wisselwerking met het individu (De Bruyckere et al., 2021; Nederlands Jeugdinstituut, z.d.).
3
, • Individu staat centraal
o Individuele kenmerken: bv. geslacht, genetische aanleg, leeftijd.
• Microsysteem
o Meerdere microsystemen: bv. gezin, bredere familie, vrienden, school,
kinderopvang.
• Mesosysteem
o Hoe de microsystemen op elkaar inwerken, of de neuzen een kant op staan: bv.
contact tussen ouder en leerkracht.
• Exosysteem
o Algemene invloeden: bv. (sociale) media, buurt, overheid en beleid, lokale
economie, onderwijssysteem, gezondheidszorg.
• Macrosysteem
o Algemene ideeën en overtuigingen in een samenleving: bv. wet- en regelgeving in
een land, globalisering, individualisering, kijk op vrouwen.
• Chronosysteem
o Effect van tijd en levensfase, gebeurtenissen die het leven van een kind en alle
systemen rond het kind of de jongere tekenen.
o Historische gebeurtenissen (bv. de oorlog in Oekraïne), maar ook persoonlijke
gebeurtenissen (bv. scheiding van ouders).
OEFENING:
Model gebruiken om naar complexe situatie rond een kind/jongere te kijken
Voorbeeld in handboek van De Bruyckere et al. (2021): pestgedrag
• Individu: ontwikkelingsstoornis, introvert, jongen
• Microsysteem: verbondenheid met school, weinig vrienden
• Mesosysteem: interacties tussen leraar en leerling, “voortrekken”
• Exosysteem: technologie maakt cyberpesten mogelijk
• Macrosysteem: cultuur van toxische mannelijkheid
• Chronosysteem: verhuis, overlijden in het gezin
Bronfenbrenner op school:
• Brede scholen
o Samenwerkingsverband tussen verschillende sectoren in de samenleving
o Een of meerdere scholen + muziekschool of sportclub + gemeente + …
o Brede leer- en leefomgeving op school en in vrije tijd
• Microsystemen werken samen: mesosysteem
o Drempel verlagen voor kinderen en jongeren (om te gaan sporten, maar ook om
naar een psycholoog te gaan)
o Meer ouderbetrokkenheid
• Collective teacher efficacy
o Het collectieve vertrouwen dat een groep leraren heeft om het leven van
leerlingen te verbeteren is effectiever dan het individuele vertrouwen dat elke
leerkracht heeft in zijn/haar individuele mogelijkheden
o “wij geloven in jou” in plaats van “ik geloof in jou”
• Alle neuzen in dezelfde richting
o Microsystemen die op elkaar inspelen
• Kost wat werk om te bereiken, maar heeft grote invloed op leerprestaties van leerlingen
2. WAAR WORDT OPVOEDING DOOR BEPAALD?
Opvoeden is een complex fenomeen verweven met vele andere aspecten van het dagelijks
leven
• De kern van het opvoeden bestaat uit de veelvuldige interacties tussen een kind en een
opvoeder
4
