Functieleer, deel 1
Inhoudsopgave
1) Situering van psychologie als wetenschap en van functieleer als basisdomein in de psychologie..................3
1.1. Oorspronkelijke definitie vanuit traditionele opvangen over het geest-lichaam-probleem..........................4
1.2. Hedendaagse definitie vanuit visie op complexiteit van de psychologie.......................................................4
1.3. De positie van de psychologie naast andere wetenschappen.......................................................................6
1.4. Basisdomeinen van de psychologie................................................................................................................6
1.5. Geschiedenis van de psychologie...................................................................................................................6
1.5.1. Empirisme haalt het van het rationalisme van de 17de en 18de eeuw....................................................6
1.5.2. Belangrijke fysiologische ontdekkingen e.a. ontwikkelingen in de 18de en 19de eeuw...........................7
1.5.3. Andere belangrijke voorlopers van de psychologie in de 18de en 19de eeuw.........................................8
1.5.4. De eigenlijke start van psychologie als wetenschap...............................................................................9
1.6. Belangrijkste stromingen in de psychologie in de 19de en 20ste eeuw..........................................................10
1.6.1. Structuralisme.......................................................................................................................................10
1.6.2. Functionalisme......................................................................................................................................10
1.6.3. Gestaltpsychologie................................................................................................................................11
1.6.4. Behaviorisme........................................................................................................................................13
1.6.5. Cognitieve psychologie.........................................................................................................................14
2) Waarneming........................................................................................................................................................15
2.1. Inleiding........................................................................................................................................................15
2.2. Basisnoties van het oog en het visuele brein...............................................................................................15
2.2.1. De “input” van waaruit visuele waarneming dient te vertrekken........................................................15
2.2.2. De “bouwstenen” waarmee het visuele systeem aan de slag moet volgens de psychofysische
benadering
16
2.2.3. De “bouwstenen” waarmee het visuele systeem aan de slag moet volgens de neurofysiologische
benadering
18
2.2.4. Het hiërarchische en modulaire visuele brein......................................................................................18
2.2.5. Voorlopige conclusie.............................................................................................................................19
2.3. Perceptuele organisatie...............................................................................................................................19
2.3.1. Probleemstelling en definitie................................................................................................................19
2.3.2. Perceptuele groepering........................................................................................................................20
2.3.3. Textuursegregatie.................................................................................................................................21
2.3.4. Figuur-achtergrond-organisatie.............................................................................................................21
2.3.5. Figuur-achtergrond-organisatie en perceptuele multistabiliteit..........................................................22
2.3.6. Visuele illusies als illustratie van een algemeen Gestaltprincipe.........................................................22
2.3.7. Subjectieve contouren, modale en amodale vervollediging................................................................23
2.3.8. Deel-geheel-relaties..............................................................................................................................23
2.4. Ambiguïteiten door het probleem van onderdeterminatie..........................................................................25
2.4.1. Verandering van theoretisch perspectief.............................................................................................25
2.4.2. Klassieke ambiguïteiten en contexteffecten.........................................................................................25
2.4.3. Klassieke ambiguïteiten, onbewuste redeneringen en assumpties.....................................................25
2.4.4. Grootteconstantie, rol van ervaring en “New Look psychology”.........................................................26
2.4.5. Onderdeterminatie van 3D door 2D, vormconstantie, onmogelijke figuren en illusies......................26
2.4.6. Onderdeterminatie van 3D door 2D, transactionalisme en Bayesiaanse inferentie............................27
2.5. Semantische interpretatie van objecten en scènes......................................................................................28
1
, 2.5.1. Objectherkenning..................................................................................................................................28
2.5.2. Scènecontexteffecten op objectherkenning.........................................................................................29
2.5.3. Snelle categorisatie van objecten.........................................................................................................30
2.5.4. Snelle categorisatie van scènes............................................................................................................31
2.5.5. Slotbeschouwing over visuele informatieverwerking...........................................................................31
2.6. Alternatieve theoretische denkkaders.........................................................................................................32
2.6.1. Intermezzo: terugblik en vooruitblik....................................................................................................32
2.6.2. De ecologische benadering van James Gibson.....................................................................................33
2.6.3. De computationele benadering van David Marr..................................................................................34
2.6.4. Twee toepassingen als illustratie..........................................................................................................36
3) Geheugen............................................................................................................................................................40
3.1. Inleiding.......................................................................................................................................................40
3.2. Historisch perspectief...................................................................................................................................40
3.2.1. Consolidatie en verval...........................................................................................................................40
3.2.2. De rol van schema’s..............................................................................................................................42
3.3. Het modaal model van het geheugen.........................................................................................................42
3.3.1. Sensorieel register................................................................................................................................43
3.3.2. Basiskarakteristieken van het kortetermijngeheugen..........................................................................43
3.3.3. Bijkomende evidentie voor het onderscheid tussen KTG en LTG........................................................44
3.3.4. Bedenkingen bij het onderscheid tussen KTG en LTG..........................................................................45
3.4. Alternatieven voor het modaal model van het geheugen...........................................................................45
3.4.1. Werkgeheugen i.p.v. KTG.....................................................................................................................45
3.4.2. “Levels of processing theory” i.p.v. “stage model................................................................................46
3.5. Het langetermijngeheugen..........................................................................................................................46
3.5.1. Opslaan (“encoding”)............................................................................................................................46
3.5.2. Bewaren (“storage”).............................................................................................................................48
3.5.3. Oproepen (“retrieval”)..........................................................................................................................50
3.6. Hoe is het geheugen echt?...........................................................................................................................52
3.6.1. Foutieve herinneringen (“false memories”).........................................................................................52
3.6.2. Visueel geheugen..................................................................................................................................53
4) Aandacht.............................................................................................................................................................55
4.1. Inleiding.......................................................................................................................................................55
4.2. Selectieve aandacht.....................................................................................................................................56
4.2.1. Aandacht als een filter..........................................................................................................................56
4.2.2. Filtermodellen met vroege en late selectie..........................................................................................56
4.2.3. Parallelle en seriële verwerking in visueel zoeken...............................................................................57
4.3. Spatiale aandacht........................................................................................................................................58
4.3.1. Kernbegrippen.......................................................................................................................................58
4.3.2. “Cueing” paradigma..............................................................................................................................59
4.3.3. Metaforen voor aandachtsfocus en aandachtsverschuivingen............................................................59
4.3.4. “Attentional capture” in het “singleton” paradigma............................................................................59
4.4. Integratie.....................................................................................................................................................60
4.5. “Inattentional blindness”.............................................................................................................................60
4.5.1. “Blindheid” door beweging...................................................................................................................60
4.5.2. “Blindheid” voor veranderingen...........................................................................................................61
2
, 5) Samenhang..........................................................................................................................................................61
5.1. Inleiding.......................................................................................................................................................61
5.2. Mentale verbeelding....................................................................................................................................62
5.2.1. Het “mental imagery debate”...............................................................................................................62
5.2.2. Experimentele evidentie.......................................................................................................................62
5.3. Priming.........................................................................................................................................................63
5.3.1. Kernbegrippen.......................................................................................................................................63
5.3.2. Perceptuele priming..............................................................................................................................64
5.3.2. Onbewuste semantische priming.........................................................................................................65
5.3.3. Negatieve priming.................................................................................................................................66
5.3.4. Onbewuste priming van gedrag............................................................................................................66
5.4. Onderzoek over mentale functies als een spelletje van “20 questions”......................................................67
5.5. Theoretische integratiepogingen.................................................................................................................67
5.5.1. ACT-R.....................................................................................................................................................67
5.5.2. Spaun....................................................................................................................................................68
5.6. Praktische integratiepogingen.....................................................................................................................69
5.6.1. Autisme.................................................................................................................................................69
5.6.2. Kunst.....................................................................................................................................................70
3
, 1) Situering van psychologie als wetenschap en van
functieleer als basisdomein in de psychologie
1.1. Oorspronkelijke definitie vanuit traditionele
opvattingen over het geest-lichaam-probleem
Psychologie (psyche & logos) = zielkunde = wetenschap van de geest
Het mind-body probleem: hoe verhouden geest en lichaam zich tov elkaar?
Twee standpunten
- Dualisme: geest en lichaam gescheiden
o Onderscheid geest-lichaam
o De rol van vrije wil
o Het mind body probleem: pijnappelklier
- Monisme: geest en lichaam twee aspecten van één entiteit
o Materialisme
▪ Ontologisch: alleen het fysische bestaat echt (materialisme)
▪ Epistemologisch: alleen het fysische kunnen we wetenschappelijk bestuderen
(reductionisme)
o Idealisme
▪ Ontologisch: werkelijkheid kennen we enkel via onze zintuigen en eigen denken
(idealisme ->solipsisme)
▪ Epistemologisch: alles in de natuur heeft een ziel (panpsychisme)
Filosofen
- Plato (ca. 427 v.C. – 347 v.C.)
o Dualisme
o Het lichaam is materIeel van tijdelijke aard
o De ziel is onsterfelijk
- René Descarte (1596-1650)
o dualisme
o res cogitans vs res extensa
o Interactie in pijnappelklier: centraal + niet gelateraliseerd
- Gustav Theodor Fechner (1801-1887)
o Panpsychisme
o Verdedigt een monistische visie op de relatie tussen het fysische en het
psychische als twee facetten van hetzelfde
▪ Vanbinnen: denken vanuit de geest
▪ Vanbuiten: denken vanuit hersenen
o hij wil de functionele relatie tussen het fysische en het psychische in kaart brengen en
ontwikkelt daartoe de psychofysica, de exacte wetenschap van de functionele relatie
tussen lichaam en geest
o “Elemente der Psychophysik” (1860)
▪ Start psychofysica
▪ Mijlpaal in de ontwikkeling van de psychologie als wetenschap
4
Inhoudsopgave
1) Situering van psychologie als wetenschap en van functieleer als basisdomein in de psychologie..................3
1.1. Oorspronkelijke definitie vanuit traditionele opvangen over het geest-lichaam-probleem..........................4
1.2. Hedendaagse definitie vanuit visie op complexiteit van de psychologie.......................................................4
1.3. De positie van de psychologie naast andere wetenschappen.......................................................................6
1.4. Basisdomeinen van de psychologie................................................................................................................6
1.5. Geschiedenis van de psychologie...................................................................................................................6
1.5.1. Empirisme haalt het van het rationalisme van de 17de en 18de eeuw....................................................6
1.5.2. Belangrijke fysiologische ontdekkingen e.a. ontwikkelingen in de 18de en 19de eeuw...........................7
1.5.3. Andere belangrijke voorlopers van de psychologie in de 18de en 19de eeuw.........................................8
1.5.4. De eigenlijke start van psychologie als wetenschap...............................................................................9
1.6. Belangrijkste stromingen in de psychologie in de 19de en 20ste eeuw..........................................................10
1.6.1. Structuralisme.......................................................................................................................................10
1.6.2. Functionalisme......................................................................................................................................10
1.6.3. Gestaltpsychologie................................................................................................................................11
1.6.4. Behaviorisme........................................................................................................................................13
1.6.5. Cognitieve psychologie.........................................................................................................................14
2) Waarneming........................................................................................................................................................15
2.1. Inleiding........................................................................................................................................................15
2.2. Basisnoties van het oog en het visuele brein...............................................................................................15
2.2.1. De “input” van waaruit visuele waarneming dient te vertrekken........................................................15
2.2.2. De “bouwstenen” waarmee het visuele systeem aan de slag moet volgens de psychofysische
benadering
16
2.2.3. De “bouwstenen” waarmee het visuele systeem aan de slag moet volgens de neurofysiologische
benadering
18
2.2.4. Het hiërarchische en modulaire visuele brein......................................................................................18
2.2.5. Voorlopige conclusie.............................................................................................................................19
2.3. Perceptuele organisatie...............................................................................................................................19
2.3.1. Probleemstelling en definitie................................................................................................................19
2.3.2. Perceptuele groepering........................................................................................................................20
2.3.3. Textuursegregatie.................................................................................................................................21
2.3.4. Figuur-achtergrond-organisatie.............................................................................................................21
2.3.5. Figuur-achtergrond-organisatie en perceptuele multistabiliteit..........................................................22
2.3.6. Visuele illusies als illustratie van een algemeen Gestaltprincipe.........................................................22
2.3.7. Subjectieve contouren, modale en amodale vervollediging................................................................23
2.3.8. Deel-geheel-relaties..............................................................................................................................23
2.4. Ambiguïteiten door het probleem van onderdeterminatie..........................................................................25
2.4.1. Verandering van theoretisch perspectief.............................................................................................25
2.4.2. Klassieke ambiguïteiten en contexteffecten.........................................................................................25
2.4.3. Klassieke ambiguïteiten, onbewuste redeneringen en assumpties.....................................................25
2.4.4. Grootteconstantie, rol van ervaring en “New Look psychology”.........................................................26
2.4.5. Onderdeterminatie van 3D door 2D, vormconstantie, onmogelijke figuren en illusies......................26
2.4.6. Onderdeterminatie van 3D door 2D, transactionalisme en Bayesiaanse inferentie............................27
2.5. Semantische interpretatie van objecten en scènes......................................................................................28
1
, 2.5.1. Objectherkenning..................................................................................................................................28
2.5.2. Scènecontexteffecten op objectherkenning.........................................................................................29
2.5.3. Snelle categorisatie van objecten.........................................................................................................30
2.5.4. Snelle categorisatie van scènes............................................................................................................31
2.5.5. Slotbeschouwing over visuele informatieverwerking...........................................................................31
2.6. Alternatieve theoretische denkkaders.........................................................................................................32
2.6.1. Intermezzo: terugblik en vooruitblik....................................................................................................32
2.6.2. De ecologische benadering van James Gibson.....................................................................................33
2.6.3. De computationele benadering van David Marr..................................................................................34
2.6.4. Twee toepassingen als illustratie..........................................................................................................36
3) Geheugen............................................................................................................................................................40
3.1. Inleiding.......................................................................................................................................................40
3.2. Historisch perspectief...................................................................................................................................40
3.2.1. Consolidatie en verval...........................................................................................................................40
3.2.2. De rol van schema’s..............................................................................................................................42
3.3. Het modaal model van het geheugen.........................................................................................................42
3.3.1. Sensorieel register................................................................................................................................43
3.3.2. Basiskarakteristieken van het kortetermijngeheugen..........................................................................43
3.3.3. Bijkomende evidentie voor het onderscheid tussen KTG en LTG........................................................44
3.3.4. Bedenkingen bij het onderscheid tussen KTG en LTG..........................................................................45
3.4. Alternatieven voor het modaal model van het geheugen...........................................................................45
3.4.1. Werkgeheugen i.p.v. KTG.....................................................................................................................45
3.4.2. “Levels of processing theory” i.p.v. “stage model................................................................................46
3.5. Het langetermijngeheugen..........................................................................................................................46
3.5.1. Opslaan (“encoding”)............................................................................................................................46
3.5.2. Bewaren (“storage”).............................................................................................................................48
3.5.3. Oproepen (“retrieval”)..........................................................................................................................50
3.6. Hoe is het geheugen echt?...........................................................................................................................52
3.6.1. Foutieve herinneringen (“false memories”).........................................................................................52
3.6.2. Visueel geheugen..................................................................................................................................53
4) Aandacht.............................................................................................................................................................55
4.1. Inleiding.......................................................................................................................................................55
4.2. Selectieve aandacht.....................................................................................................................................56
4.2.1. Aandacht als een filter..........................................................................................................................56
4.2.2. Filtermodellen met vroege en late selectie..........................................................................................56
4.2.3. Parallelle en seriële verwerking in visueel zoeken...............................................................................57
4.3. Spatiale aandacht........................................................................................................................................58
4.3.1. Kernbegrippen.......................................................................................................................................58
4.3.2. “Cueing” paradigma..............................................................................................................................59
4.3.3. Metaforen voor aandachtsfocus en aandachtsverschuivingen............................................................59
4.3.4. “Attentional capture” in het “singleton” paradigma............................................................................59
4.4. Integratie.....................................................................................................................................................60
4.5. “Inattentional blindness”.............................................................................................................................60
4.5.1. “Blindheid” door beweging...................................................................................................................60
4.5.2. “Blindheid” voor veranderingen...........................................................................................................61
2
, 5) Samenhang..........................................................................................................................................................61
5.1. Inleiding.......................................................................................................................................................61
5.2. Mentale verbeelding....................................................................................................................................62
5.2.1. Het “mental imagery debate”...............................................................................................................62
5.2.2. Experimentele evidentie.......................................................................................................................62
5.3. Priming.........................................................................................................................................................63
5.3.1. Kernbegrippen.......................................................................................................................................63
5.3.2. Perceptuele priming..............................................................................................................................64
5.3.2. Onbewuste semantische priming.........................................................................................................65
5.3.3. Negatieve priming.................................................................................................................................66
5.3.4. Onbewuste priming van gedrag............................................................................................................66
5.4. Onderzoek over mentale functies als een spelletje van “20 questions”......................................................67
5.5. Theoretische integratiepogingen.................................................................................................................67
5.5.1. ACT-R.....................................................................................................................................................67
5.5.2. Spaun....................................................................................................................................................68
5.6. Praktische integratiepogingen.....................................................................................................................69
5.6.1. Autisme.................................................................................................................................................69
5.6.2. Kunst.....................................................................................................................................................70
3
, 1) Situering van psychologie als wetenschap en van
functieleer als basisdomein in de psychologie
1.1. Oorspronkelijke definitie vanuit traditionele
opvattingen over het geest-lichaam-probleem
Psychologie (psyche & logos) = zielkunde = wetenschap van de geest
Het mind-body probleem: hoe verhouden geest en lichaam zich tov elkaar?
Twee standpunten
- Dualisme: geest en lichaam gescheiden
o Onderscheid geest-lichaam
o De rol van vrije wil
o Het mind body probleem: pijnappelklier
- Monisme: geest en lichaam twee aspecten van één entiteit
o Materialisme
▪ Ontologisch: alleen het fysische bestaat echt (materialisme)
▪ Epistemologisch: alleen het fysische kunnen we wetenschappelijk bestuderen
(reductionisme)
o Idealisme
▪ Ontologisch: werkelijkheid kennen we enkel via onze zintuigen en eigen denken
(idealisme ->solipsisme)
▪ Epistemologisch: alles in de natuur heeft een ziel (panpsychisme)
Filosofen
- Plato (ca. 427 v.C. – 347 v.C.)
o Dualisme
o Het lichaam is materIeel van tijdelijke aard
o De ziel is onsterfelijk
- René Descarte (1596-1650)
o dualisme
o res cogitans vs res extensa
o Interactie in pijnappelklier: centraal + niet gelateraliseerd
- Gustav Theodor Fechner (1801-1887)
o Panpsychisme
o Verdedigt een monistische visie op de relatie tussen het fysische en het
psychische als twee facetten van hetzelfde
▪ Vanbinnen: denken vanuit de geest
▪ Vanbuiten: denken vanuit hersenen
o hij wil de functionele relatie tussen het fysische en het psychische in kaart brengen en
ontwikkelt daartoe de psychofysica, de exacte wetenschap van de functionele relatie
tussen lichaam en geest
o “Elemente der Psychophysik” (1860)
▪ Start psychofysica
▪ Mijlpaal in de ontwikkeling van de psychologie als wetenschap
4
