Hoofdstuk 1. Inleiding op het successierecht
1.1 Situering van het successierecht in de fiscaliteit
Wettelijke basis en integratie in de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF)
De basis van het huidige successierecht ligt in het Wetboek der Successierechten (W.Succ.)
van 31 maart 1936, dat destijds alle eerdere wetten over de overdracht van vermogen bij
overlijden bundelde.
Sinds het decreet van 19 december 2014 zijn de bepalingen voor het Vlaamse Gewest
grotendeels geïntegreerd in de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF). Hoewel de inhoudelijke
belastingheffing grotendeels hetzelfde is gebleven, werden er nieuwe begrippen
geïntroduceerd, is de nummering volledig gewijzigd en zijn er procedurele vernieuwingen
doorgevoerd wat betreft de aangifte en de inning. Het voordeel van de VCF is dat alle fiscale
materies waarvoor het gewest bevoegd is, in één wetboek met een uniforme structuur zijn
samengebracht.
Aard van de belasting
Erfbelasting wordt in de bronnen op twee manieren gekwalificeerd:
Indirecte belasting: Het wordt beschouwd als een indirecte belasting omdat de heffing
gebeurt op de overdracht van goederen, in tegenstelling tot directe belastingen die
heffen op de verwerving van inkomsten.
Vermogensbelasting: Het kan ook worden gezien als een vorm van
vermogensbelasting, oorspronkelijk ingevoerd met het oog op vermogensherverdeling.
Regionalisering en bevoegdheden
Sinds de wet van 16 januari 1989 zijn de gewesten bevoegd voor de successierechten. De
gewesten hebben de bevoegdheid om:
De tarieven te wijzigen.
De heffingsgrondslag aan te passen.
De indeling van de categorieën van erfgenamen en goederen te bepalen.
Door deze verregaande autonomie is de materie complex geworden, aangezien er aanzienlijke
verschillen bestaan tussen het Vlaamse, het Brusselse Hoofdstedelijke en het Waalse Gewest.
Sinds 1 januari 2015 gebeurt de inning voor het Vlaamse Gewest door de Vlaamse
Belastingdienst (VLABEL) in plaats van door federaal personeel.
Onderscheid: Successierecht vs. Recht van overgang
Hoewel "successierechten" vaak als overkoepelende term wordt gebruikt, maken de bronnen
een essentieel juridisch onderscheid op basis van de woonplaats van de overledene:
Successierecht: Deze belasting is verschuldigd bij het overlijden van een rijksinwoner
(iemand die zijn fiscale woonplaats in België heeft).
Recht van overgang bij overlijden: Deze belasting is verschuldigd door de erfgenamen
van een niet-rijksinwoner. In dit geval wordt enkel belasting geheven op de onroerende
goederen die in België gelegen zijn.
,Antimisbruikbepalingen
Vanwege pogingen van burgers om deze belastingen te vermijden, heeft de wetgever
herhaaldelijk ingegrepen. Sinds 1 januari 2015 is er een algemene antimisbruikbepaling voor
alle Vlaamse belastingen opgenomen in de VCF. Dit houdt in dat constructies die louter zijn
opgezet om belastingvoordelen te genieten, zonder dat er andere geloofwaardige motieven
zijn, door de administratie kunnen worden verworpen.
1.2 De fiscale woonplaats
Dit is een cruciaal concept, omdat de vaststelling hiervan bepaalt welke regels met betrekking
tot tarieven en de heffingsgrondslag van toepassing zijn op een nalatenschap.
Bepaling van het bevoegde Gewest
De fiscale woonplaats bepaalt welk gewest (Vlaams, Brussels of Waals) bevoegd is om de
belasting te heffen.
Hoofdregel: Men kijkt naar het gewest waar de erflater zijn woonplaats had op het
ogenblik van overlijden.
Vijfjaarsregel: Indien de erflater in de vijf jaar voorafgaand aan het overlijden in
meerdere gewesten heeft gewoond, wordt de fiscale woonplaats vastgesteld in het
gewest waar de erflater gedurende die periode het langst heeft gewoond.
Feitelijkheid boven registratie: De werkelijke woonplaats is doorslaggevend en primeert
op de loutere inschrijving in het bevolkingsregister. De aangifte van nalatenschap moet
worden ingediend in het aldus bepaalde gewest, en de wetgeving van dat gewest
bepaalt het te betalen bedrag.
Het begrip 'Rijksinwoner'
De hoedanigheid van de erflater — of deze een rijksinwoner is of niet — is van groot belang
voor de aard van de belasting (successierecht versus recht van overgang).
Wettelijke definitie: Een rijksinwoner is een natuurlijke persoon die op het ogenblik van
overlijden zijn domicilie of de zetel van zijn vermogen in België heeft gevestigd.
Beoordelingsmoment: De status van rijksinwoner wordt beoordeeld op de dag van het
overlijden.
Feitenkwestie: In de praktijk is het vaststellen van de woonplaats vaak een
feitenkwestie die tot geschillen kan leiden. Wanneer de wettelijke woonplaats
(registratie) en de werkelijke woonplaats niet overeenstemmen, kijkt men naar feitelijke
gegevens zoals:
o De plaats waar het beroep wordt uitgeoefend.
o De plaats waar het vermogen wordt beheerd.
o De plaats waar de kinderen naar school gaan.
Bijzondere categorieën
De bronnen vermelden specifieke groepen die als rijksinwoner worden beschouwd, zelfs als
zij zich voor hun werk in het buitenland bevinden:
, Diplomatiek en officieel personeel: Leden van diplomatieke missies, ambtenaren van
internationale organisaties en leden van consulaire posten behouden hun status als
rijksinwoner.
Gastarbeiders en projectmedewerkers: Belgen die voor hun werk in het buitenland
projecten uitvoeren (zelfs voor een langere periode) maar hun woning in België
behouden, worden nog steeds als rijksinwoner beschouwd.
Gevolgen voor de aangifte
Zoals eerder in de conversatie en de bronnen aangegeven, moet bij het overlijden van een
rijksinwoner de aangifte worden ingediend in het gewest waar de erflater zijn fiscale
woonplaats had. Indien de erflater echter een niet-rijksinwoner was, moet de aangifte worden
ingediend in het gewest waar de onroerende goederen gelegen zijn.
1.3 Erfbelasting of rechten van overgang
Dit onderscheid is gebaseerd op de status van de overledene als al dan niet rijksinwoner.
Definities volgens de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF)
De bronnen citeren Artikel 1.1.0.0.2 van de VCF om de twee begrippen te definiëren:
Successierecht: De belasting die wordt geheven op de nalatenschap van een
rijksinwoner.
Recht van overgang bij overlijden: De belasting die wordt geheven op de nalatenschap
van een niet-rijksinwoner.
Rijksinwoner: Een natuurlijke persoon die op het moment van overlijden zijn domicilie
of de zetel van zijn vermogen in België heeft gevestigd.
De Belastbare Basis (Het belangrijkste verschil)
Het onderscheid tussen beide termen heeft grote gevolgen voor wat er precies belast wordt
(Art. 2.7.3.1.1 VCF):
Bij een rijksinwoner (Successierecht): De belasting wordt gevestigd op de waarde van
alles wat uit de nalatenschap wordt verkregen. Dit betekent dat het wereldwijde
vermogen (zowel roerend als onroerend, in België en in het buitenland) wordt belast.
Bij een niet-rijksinwoner (Recht van overgang): De belasting wordt enkel gevestigd op
de waarde van de onroerende goederen die in België gelegen zijn. Roerende goederen
(zoals banktegoeden) van een niet-rijksinwoner worden dus niet belast in België.
Overeenkomsten (Gelijkenissen)
Ondanks de verschillende benamingen en belastbare basissen, zijn er volgens de bronnen
een aantal zaken identiek voor beide belastingen:
Tarieven: De tariefschalen die gebruikt worden voor de berekening zijn voor beide
belastingen hetzelfde.
Aangifte: De termijn voor het indienen van de aangifte en de vorm van het document
zijn gelijk.
Verminderingen: In het Vlaamse Gewest gelden dezelfde verminderingen voor beide
categorieën verkrijgers.
, Essentiële Verschillen
Naast de belastbare basis zijn er nog andere belangrijke verschillen:
Aftrek van schulden:
o Bij een rijksinwoner wordt de belasting berekend op het netto-actief (activa
minus schulden en begrafeniskosten),.
o Bij een niet-rijksinwoner worden schulden in principe niet in mindering gebracht,
tenzij het gaat om specifieke schulden die zijn aangegaan om de Belgische
onroerende goederen te verwerven of te behouden (een regel ingevoerd met
terugwerkende kracht vanaf 1 oktober 2008).
Plaats van aangifte:
o Voor een rijksinwoner geschiedt de aangifte in het gewest van de fiscale
woonplaats.
o Voor een niet-rijksinwoner moet de aangifte gebeuren in het gewest waar de
onroerende goederen liggen. Bij goederen in verschillende gewesten is het
gewest bevoegd waar het onroerend goed met het hoogste kadastraal inkomen
gelegen is.
Aansprakelijkheid:
o Bij successierechten zijn de erfgenamen en algemene legatarissen hoofdelijk
aansprakelijk voor de betaling van de volledige belasting (zij kunnen door de
fiscus aangesproken worden voor het deel van anderen).
o Bij het recht van overgang is iedere verkrijger enkel aansprakelijk voor de
betaling van hetgeen hij zelf verschuldigd is, ongeacht zijn hoedanigheid.
Het belang van de hoedanigheid
De bronnen benadrukken dat het vaststellen of iemand rijksinwoner is, vaak een feitenkwestie
is die tot geschillen met de administratie kan leiden. Hierbij wordt niet enkel naar de inschrijving
in het bevolkingsregister gekeken, maar naar de werkelijke situatie (zoals de plaats van
beroepsuitoefening of waar de kinderen naar school gaan) op de dag van het overlijden.
1.1 Situering van het successierecht in de fiscaliteit
Wettelijke basis en integratie in de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF)
De basis van het huidige successierecht ligt in het Wetboek der Successierechten (W.Succ.)
van 31 maart 1936, dat destijds alle eerdere wetten over de overdracht van vermogen bij
overlijden bundelde.
Sinds het decreet van 19 december 2014 zijn de bepalingen voor het Vlaamse Gewest
grotendeels geïntegreerd in de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF). Hoewel de inhoudelijke
belastingheffing grotendeels hetzelfde is gebleven, werden er nieuwe begrippen
geïntroduceerd, is de nummering volledig gewijzigd en zijn er procedurele vernieuwingen
doorgevoerd wat betreft de aangifte en de inning. Het voordeel van de VCF is dat alle fiscale
materies waarvoor het gewest bevoegd is, in één wetboek met een uniforme structuur zijn
samengebracht.
Aard van de belasting
Erfbelasting wordt in de bronnen op twee manieren gekwalificeerd:
Indirecte belasting: Het wordt beschouwd als een indirecte belasting omdat de heffing
gebeurt op de overdracht van goederen, in tegenstelling tot directe belastingen die
heffen op de verwerving van inkomsten.
Vermogensbelasting: Het kan ook worden gezien als een vorm van
vermogensbelasting, oorspronkelijk ingevoerd met het oog op vermogensherverdeling.
Regionalisering en bevoegdheden
Sinds de wet van 16 januari 1989 zijn de gewesten bevoegd voor de successierechten. De
gewesten hebben de bevoegdheid om:
De tarieven te wijzigen.
De heffingsgrondslag aan te passen.
De indeling van de categorieën van erfgenamen en goederen te bepalen.
Door deze verregaande autonomie is de materie complex geworden, aangezien er aanzienlijke
verschillen bestaan tussen het Vlaamse, het Brusselse Hoofdstedelijke en het Waalse Gewest.
Sinds 1 januari 2015 gebeurt de inning voor het Vlaamse Gewest door de Vlaamse
Belastingdienst (VLABEL) in plaats van door federaal personeel.
Onderscheid: Successierecht vs. Recht van overgang
Hoewel "successierechten" vaak als overkoepelende term wordt gebruikt, maken de bronnen
een essentieel juridisch onderscheid op basis van de woonplaats van de overledene:
Successierecht: Deze belasting is verschuldigd bij het overlijden van een rijksinwoner
(iemand die zijn fiscale woonplaats in België heeft).
Recht van overgang bij overlijden: Deze belasting is verschuldigd door de erfgenamen
van een niet-rijksinwoner. In dit geval wordt enkel belasting geheven op de onroerende
goederen die in België gelegen zijn.
,Antimisbruikbepalingen
Vanwege pogingen van burgers om deze belastingen te vermijden, heeft de wetgever
herhaaldelijk ingegrepen. Sinds 1 januari 2015 is er een algemene antimisbruikbepaling voor
alle Vlaamse belastingen opgenomen in de VCF. Dit houdt in dat constructies die louter zijn
opgezet om belastingvoordelen te genieten, zonder dat er andere geloofwaardige motieven
zijn, door de administratie kunnen worden verworpen.
1.2 De fiscale woonplaats
Dit is een cruciaal concept, omdat de vaststelling hiervan bepaalt welke regels met betrekking
tot tarieven en de heffingsgrondslag van toepassing zijn op een nalatenschap.
Bepaling van het bevoegde Gewest
De fiscale woonplaats bepaalt welk gewest (Vlaams, Brussels of Waals) bevoegd is om de
belasting te heffen.
Hoofdregel: Men kijkt naar het gewest waar de erflater zijn woonplaats had op het
ogenblik van overlijden.
Vijfjaarsregel: Indien de erflater in de vijf jaar voorafgaand aan het overlijden in
meerdere gewesten heeft gewoond, wordt de fiscale woonplaats vastgesteld in het
gewest waar de erflater gedurende die periode het langst heeft gewoond.
Feitelijkheid boven registratie: De werkelijke woonplaats is doorslaggevend en primeert
op de loutere inschrijving in het bevolkingsregister. De aangifte van nalatenschap moet
worden ingediend in het aldus bepaalde gewest, en de wetgeving van dat gewest
bepaalt het te betalen bedrag.
Het begrip 'Rijksinwoner'
De hoedanigheid van de erflater — of deze een rijksinwoner is of niet — is van groot belang
voor de aard van de belasting (successierecht versus recht van overgang).
Wettelijke definitie: Een rijksinwoner is een natuurlijke persoon die op het ogenblik van
overlijden zijn domicilie of de zetel van zijn vermogen in België heeft gevestigd.
Beoordelingsmoment: De status van rijksinwoner wordt beoordeeld op de dag van het
overlijden.
Feitenkwestie: In de praktijk is het vaststellen van de woonplaats vaak een
feitenkwestie die tot geschillen kan leiden. Wanneer de wettelijke woonplaats
(registratie) en de werkelijke woonplaats niet overeenstemmen, kijkt men naar feitelijke
gegevens zoals:
o De plaats waar het beroep wordt uitgeoefend.
o De plaats waar het vermogen wordt beheerd.
o De plaats waar de kinderen naar school gaan.
Bijzondere categorieën
De bronnen vermelden specifieke groepen die als rijksinwoner worden beschouwd, zelfs als
zij zich voor hun werk in het buitenland bevinden:
, Diplomatiek en officieel personeel: Leden van diplomatieke missies, ambtenaren van
internationale organisaties en leden van consulaire posten behouden hun status als
rijksinwoner.
Gastarbeiders en projectmedewerkers: Belgen die voor hun werk in het buitenland
projecten uitvoeren (zelfs voor een langere periode) maar hun woning in België
behouden, worden nog steeds als rijksinwoner beschouwd.
Gevolgen voor de aangifte
Zoals eerder in de conversatie en de bronnen aangegeven, moet bij het overlijden van een
rijksinwoner de aangifte worden ingediend in het gewest waar de erflater zijn fiscale
woonplaats had. Indien de erflater echter een niet-rijksinwoner was, moet de aangifte worden
ingediend in het gewest waar de onroerende goederen gelegen zijn.
1.3 Erfbelasting of rechten van overgang
Dit onderscheid is gebaseerd op de status van de overledene als al dan niet rijksinwoner.
Definities volgens de Vlaamse Codex Fiscaliteit (VCF)
De bronnen citeren Artikel 1.1.0.0.2 van de VCF om de twee begrippen te definiëren:
Successierecht: De belasting die wordt geheven op de nalatenschap van een
rijksinwoner.
Recht van overgang bij overlijden: De belasting die wordt geheven op de nalatenschap
van een niet-rijksinwoner.
Rijksinwoner: Een natuurlijke persoon die op het moment van overlijden zijn domicilie
of de zetel van zijn vermogen in België heeft gevestigd.
De Belastbare Basis (Het belangrijkste verschil)
Het onderscheid tussen beide termen heeft grote gevolgen voor wat er precies belast wordt
(Art. 2.7.3.1.1 VCF):
Bij een rijksinwoner (Successierecht): De belasting wordt gevestigd op de waarde van
alles wat uit de nalatenschap wordt verkregen. Dit betekent dat het wereldwijde
vermogen (zowel roerend als onroerend, in België en in het buitenland) wordt belast.
Bij een niet-rijksinwoner (Recht van overgang): De belasting wordt enkel gevestigd op
de waarde van de onroerende goederen die in België gelegen zijn. Roerende goederen
(zoals banktegoeden) van een niet-rijksinwoner worden dus niet belast in België.
Overeenkomsten (Gelijkenissen)
Ondanks de verschillende benamingen en belastbare basissen, zijn er volgens de bronnen
een aantal zaken identiek voor beide belastingen:
Tarieven: De tariefschalen die gebruikt worden voor de berekening zijn voor beide
belastingen hetzelfde.
Aangifte: De termijn voor het indienen van de aangifte en de vorm van het document
zijn gelijk.
Verminderingen: In het Vlaamse Gewest gelden dezelfde verminderingen voor beide
categorieën verkrijgers.
, Essentiële Verschillen
Naast de belastbare basis zijn er nog andere belangrijke verschillen:
Aftrek van schulden:
o Bij een rijksinwoner wordt de belasting berekend op het netto-actief (activa
minus schulden en begrafeniskosten),.
o Bij een niet-rijksinwoner worden schulden in principe niet in mindering gebracht,
tenzij het gaat om specifieke schulden die zijn aangegaan om de Belgische
onroerende goederen te verwerven of te behouden (een regel ingevoerd met
terugwerkende kracht vanaf 1 oktober 2008).
Plaats van aangifte:
o Voor een rijksinwoner geschiedt de aangifte in het gewest van de fiscale
woonplaats.
o Voor een niet-rijksinwoner moet de aangifte gebeuren in het gewest waar de
onroerende goederen liggen. Bij goederen in verschillende gewesten is het
gewest bevoegd waar het onroerend goed met het hoogste kadastraal inkomen
gelegen is.
Aansprakelijkheid:
o Bij successierechten zijn de erfgenamen en algemene legatarissen hoofdelijk
aansprakelijk voor de betaling van de volledige belasting (zij kunnen door de
fiscus aangesproken worden voor het deel van anderen).
o Bij het recht van overgang is iedere verkrijger enkel aansprakelijk voor de
betaling van hetgeen hij zelf verschuldigd is, ongeacht zijn hoedanigheid.
Het belang van de hoedanigheid
De bronnen benadrukken dat het vaststellen of iemand rijksinwoner is, vaak een feitenkwestie
is die tot geschillen met de administratie kan leiden. Hierbij wordt niet enkel naar de inschrijving
in het bevolkingsregister gekeken, maar naar de werkelijke situatie (zoals de plaats van
beroepsuitoefening of waar de kinderen naar school gaan) op de dag van het overlijden.
