INLEIDING IN DE
CRIMINOLOGIE
,INHOUD
1: Criminologie als ‘een huis met vele kamers’ ............................................................................................................................................ 9
Materiële voorwerp van criminologie: 'criminaliteit’? ............................................................................... 9
‘Criminaliteit’ in wezen betwist? ......................................................................................................... 9
Legalistische definities van criminaliteit, beperkingen ervan, en constructivistische reacties erop ........ 9
Alternatieve definities en concepten ................................................................................................. 10
Formele voorwerp van criminologie ...................................................................................................... 10
Criminologie als zelfstandige discipline? .............................................................................................. 10
2: Inleiding tot de wetenschapsfilosofie ...................................................................................................................................................... 10
Assumpties over kennis ....................................................................................................................... 10
Ontologie ........................................................................................................................................ 10
Epistemologie ................................................................................................................................. 11
Methodologie .................................................................................................................................. 11
Paradigmata in de criminologie (en andere sociale wetenschappen) ..................................................... 11
Positivisme ..................................................................................................................................... 11
Constructivisme ............................................................................................................................. 11
Realisme: een gouden middenweg? ................................................................................................. 11
Conclusie ........................................................................................................................................ 11
3: Gegevensbronnen voor criminologen ..................................................................................................................................................... 12
Historische achtergrond ...................................................................................................................... 12
Officiële criminaliteitscijfers ................................................................................................................ 12
In België ........................................................................................................................................... 13
In internationale context ................................................................................................................... 13
Sterktes en beperkingen van officiële criminaliteitscijfers .................................................................. 13
Onderzoek bij daders: zelfrapportagestudies ........................................................................................ 13
Voorbeelden .................................................................................................................................... 14
Sterktes en beperkingen van zelfrapportages .................................................................................... 14
Onderzoek naar slachtofferschap: slachtofferenquêtes ........................................................................ 14
International Crime Victimization Survey (ICVS)................................................................................. 14
Veiligheidsmonitor (VM).................................................................................................................... 14
Resultaten van de Belgische Veiligheidsmonitor omtrent veiligheid .................................................... 14
Sterktes en beperkingen van slachtofferenquêtes ............................................................................. 15
Pijnpunten bij het onderzoek rond onveiligheidsgevoelens ................................................................. 16
4: Veelvoorkomende criminaliteit................................................................................................................................................................... 16
What’s in a name? ............................................................................................................................... 16
Hoe drukken we het voorkomen van criminologische feiten uit? Enkele kernbegrippen........................... 17
Recente cijfers en trends, met een focus op België................................................................................ 17
1
, Eigendomscriminaliteit .................................................................................................................. 17
Persoonscriminaliteit ..................................................................................................................... 18
Het ‘speciale geval’ van moord en doodslag ...................................................................................... 18
Jeugddelinquentie ............................................................................................................................ 18
The bigger picture: internationale en historische trends......................................................................... 19
1) Daling van geweldscriminaliteit over de eeuwen ............................................................................ 19
2) De ‘crime drop’............................................................................................................................ 19
Hoe verhoudt België zich ten opzichte van andere landen? ................................................................ 20
5: Georganiseerde misdaad .............................................................................................................................................................................. 20
Georganiseerde misdaad: betwist concept ......................................................................................... 20
Maffia’s ............................................................................................................................................... 20
Illegale markten/activiteiten en hun actoren ......................................................................................... 21
6: Organisatiecriminaliteit .................................................................................................................................................................................. 21
Organisatiecriminaliteit: conceptuele ambiguïteit ................................................................................. 21
Kernmerken van witteboordencriminaliteit en organisatie- of bedrijfscriminaliteit .................................. 21
Vormen van bedrijfscriminaliteit: 6 soorten overtredingen ..................................................................... 22
Oorzaken van organisatiecriminaliteit ................................................................................................... 22
Controle van witteboorden- en organisatiecriminaliteit ......................................................................... 22
7: Criminaliteit en de media .............................................................................................................................................................................. 22
Frequentie en beelden van criminaliteit in de media .............................................................................. 22
Frequentie, representaties, en vertekeningen van criminaliteit in het tv-nieuws .................................. 23
Frequentie, representaties, en vertekeningen van criminaliteit in populaire cultuur........................... 23
Patronen in de karakteristieken van de weergegeven criminaliteit in media-inhoud algemeen ............. 23
Oorzaken van mediarepresentaties van criminaliteit ............................................................................. 23
Benaderingen in de berichtgeving van criminaliteitsnieuws ................................................................ 23
Nieuwswaardigheid .......................................................................................................................... 24
Andere elementen van belang bij nieuwsselectie ............................................................................... 24
Hoe kunnen de media onze gedrag en attitudes beïnvloeden? ............................................................... 24
Agendasetting en framing ............................................................................................................... 24
Gerbner’s cultivatietheorie en -effecten......................................................................................... 24
Gevolgen van mediarepresentaties van criminaliteit ............................................................................. 25
Zijn de media criminogeen? .............................................................................................................. 25
Moral panics (Cohen) ...................................................................................................................... 25
Onveiligheidsgevoelens ten gevolge van mediarepresentaties van criminaliteit .................................. 26
‘Positieve’ relatie tussen criminaliteit en media ................................................................................. 26
8: Eigenaardigheden van het criminologisch onderzoek ...................................................................................................................... 26
1) Verborgen populaties ................................................................................................................... 26
2) Dark number en pakkans ............................................................................................................. 26
2
, 3) Scheve verdeling .......................................................................................................................... 26
4) Ethische belemmeringen ............................................................................................................. 27
5) Afhankelijkheid van overheid ........................................................................................................ 27
9: Kenmerken van het positivistisch criminologisch onderzoek ...................................................................................................... 27
1) Empirisme ................................................................................................................................... 27
2) Determinisme/ prohabilisme ........................................................................................................ 27
3) Reductionisme ............................................................................................................................ 28
4) (Natuur-) wetenschappelijke methode.......................................................................................... 28
5) Wetenschappelijke theorie........................................................................................................... 28
10: Kwantitatief onderzoek ............................................................................................................................................................................... 28
Onderzoeksjargon van kwantificerend onderzoek: een voorbeeld uitgewerkt ......................................... 28
De hoofdbegrippen van het kwantitatief onderzoek ............................................................................... 28
Probleemstelling .............................................................................................................................. 28
Soorten onderzoeksvragen ............................................................................................................... 28
Theorie, concepten en variabelen ..................................................................................................... 29
Kwantitatieve dataverzameling ......................................................................................................... 30
Kwaliteitscriteria: betrouwbaarheid en validiteit ................................................................................ 30
11: De kwalitatieve onderzoeksbenadering in de criminologie ......................................................................................................... 31
Datacollectie en -analyse..................................................................................................................... 31
Datacollectie ................................................................................................................................... 31
Kwalitatieve databronnen ................................................................................................................. 31
Data-analyse.................................................................................................................................... 31
Kwalitatieve onderzoeksmethoden ....................................................................................................... 32
Narratief onderzoek ........................................................................................................................ 32
Etnografisch onderzoek .................................................................................................................. 32
Casestudie (gevalstudie) ................................................................................................................. 32
Grounded theory ............................................................................................................................. 32
Fenomenologisch onderzoek.......................................................................................................... 32
Actie-onderzoek ............................................................................................................................. 33
Postmodernisme en poststructuralisme ........................................................................................ 33
Verschillen met kwantitatief onderzoek ................................................................................................ 33
Verschillen in ontologie en epistemologie ......................................................................................... 33
Verschillen in waardenkeuzes en studieobjecten .............................................................................. 34
Verschillen in methodologische benadering, kwaliteitscriteria en eindproducten ............................... 34
De ontwikkeling van de criminologie in een notendop............................................................................ 36
12: De klassieke school ....................................................................................................................................................................................... 36
Historische en filosofische achtergronden van het klassieke denken ..................................................... 36
‘Sociaal contract’-denken .............................................................................................................. 36
3
CRIMINOLOGIE
,INHOUD
1: Criminologie als ‘een huis met vele kamers’ ............................................................................................................................................ 9
Materiële voorwerp van criminologie: 'criminaliteit’? ............................................................................... 9
‘Criminaliteit’ in wezen betwist? ......................................................................................................... 9
Legalistische definities van criminaliteit, beperkingen ervan, en constructivistische reacties erop ........ 9
Alternatieve definities en concepten ................................................................................................. 10
Formele voorwerp van criminologie ...................................................................................................... 10
Criminologie als zelfstandige discipline? .............................................................................................. 10
2: Inleiding tot de wetenschapsfilosofie ...................................................................................................................................................... 10
Assumpties over kennis ....................................................................................................................... 10
Ontologie ........................................................................................................................................ 10
Epistemologie ................................................................................................................................. 11
Methodologie .................................................................................................................................. 11
Paradigmata in de criminologie (en andere sociale wetenschappen) ..................................................... 11
Positivisme ..................................................................................................................................... 11
Constructivisme ............................................................................................................................. 11
Realisme: een gouden middenweg? ................................................................................................. 11
Conclusie ........................................................................................................................................ 11
3: Gegevensbronnen voor criminologen ..................................................................................................................................................... 12
Historische achtergrond ...................................................................................................................... 12
Officiële criminaliteitscijfers ................................................................................................................ 12
In België ........................................................................................................................................... 13
In internationale context ................................................................................................................... 13
Sterktes en beperkingen van officiële criminaliteitscijfers .................................................................. 13
Onderzoek bij daders: zelfrapportagestudies ........................................................................................ 13
Voorbeelden .................................................................................................................................... 14
Sterktes en beperkingen van zelfrapportages .................................................................................... 14
Onderzoek naar slachtofferschap: slachtofferenquêtes ........................................................................ 14
International Crime Victimization Survey (ICVS)................................................................................. 14
Veiligheidsmonitor (VM).................................................................................................................... 14
Resultaten van de Belgische Veiligheidsmonitor omtrent veiligheid .................................................... 14
Sterktes en beperkingen van slachtofferenquêtes ............................................................................. 15
Pijnpunten bij het onderzoek rond onveiligheidsgevoelens ................................................................. 16
4: Veelvoorkomende criminaliteit................................................................................................................................................................... 16
What’s in a name? ............................................................................................................................... 16
Hoe drukken we het voorkomen van criminologische feiten uit? Enkele kernbegrippen........................... 17
Recente cijfers en trends, met een focus op België................................................................................ 17
1
, Eigendomscriminaliteit .................................................................................................................. 17
Persoonscriminaliteit ..................................................................................................................... 18
Het ‘speciale geval’ van moord en doodslag ...................................................................................... 18
Jeugddelinquentie ............................................................................................................................ 18
The bigger picture: internationale en historische trends......................................................................... 19
1) Daling van geweldscriminaliteit over de eeuwen ............................................................................ 19
2) De ‘crime drop’............................................................................................................................ 19
Hoe verhoudt België zich ten opzichte van andere landen? ................................................................ 20
5: Georganiseerde misdaad .............................................................................................................................................................................. 20
Georganiseerde misdaad: betwist concept ......................................................................................... 20
Maffia’s ............................................................................................................................................... 20
Illegale markten/activiteiten en hun actoren ......................................................................................... 21
6: Organisatiecriminaliteit .................................................................................................................................................................................. 21
Organisatiecriminaliteit: conceptuele ambiguïteit ................................................................................. 21
Kernmerken van witteboordencriminaliteit en organisatie- of bedrijfscriminaliteit .................................. 21
Vormen van bedrijfscriminaliteit: 6 soorten overtredingen ..................................................................... 22
Oorzaken van organisatiecriminaliteit ................................................................................................... 22
Controle van witteboorden- en organisatiecriminaliteit ......................................................................... 22
7: Criminaliteit en de media .............................................................................................................................................................................. 22
Frequentie en beelden van criminaliteit in de media .............................................................................. 22
Frequentie, representaties, en vertekeningen van criminaliteit in het tv-nieuws .................................. 23
Frequentie, representaties, en vertekeningen van criminaliteit in populaire cultuur........................... 23
Patronen in de karakteristieken van de weergegeven criminaliteit in media-inhoud algemeen ............. 23
Oorzaken van mediarepresentaties van criminaliteit ............................................................................. 23
Benaderingen in de berichtgeving van criminaliteitsnieuws ................................................................ 23
Nieuwswaardigheid .......................................................................................................................... 24
Andere elementen van belang bij nieuwsselectie ............................................................................... 24
Hoe kunnen de media onze gedrag en attitudes beïnvloeden? ............................................................... 24
Agendasetting en framing ............................................................................................................... 24
Gerbner’s cultivatietheorie en -effecten......................................................................................... 24
Gevolgen van mediarepresentaties van criminaliteit ............................................................................. 25
Zijn de media criminogeen? .............................................................................................................. 25
Moral panics (Cohen) ...................................................................................................................... 25
Onveiligheidsgevoelens ten gevolge van mediarepresentaties van criminaliteit .................................. 26
‘Positieve’ relatie tussen criminaliteit en media ................................................................................. 26
8: Eigenaardigheden van het criminologisch onderzoek ...................................................................................................................... 26
1) Verborgen populaties ................................................................................................................... 26
2) Dark number en pakkans ............................................................................................................. 26
2
, 3) Scheve verdeling .......................................................................................................................... 26
4) Ethische belemmeringen ............................................................................................................. 27
5) Afhankelijkheid van overheid ........................................................................................................ 27
9: Kenmerken van het positivistisch criminologisch onderzoek ...................................................................................................... 27
1) Empirisme ................................................................................................................................... 27
2) Determinisme/ prohabilisme ........................................................................................................ 27
3) Reductionisme ............................................................................................................................ 28
4) (Natuur-) wetenschappelijke methode.......................................................................................... 28
5) Wetenschappelijke theorie........................................................................................................... 28
10: Kwantitatief onderzoek ............................................................................................................................................................................... 28
Onderzoeksjargon van kwantificerend onderzoek: een voorbeeld uitgewerkt ......................................... 28
De hoofdbegrippen van het kwantitatief onderzoek ............................................................................... 28
Probleemstelling .............................................................................................................................. 28
Soorten onderzoeksvragen ............................................................................................................... 28
Theorie, concepten en variabelen ..................................................................................................... 29
Kwantitatieve dataverzameling ......................................................................................................... 30
Kwaliteitscriteria: betrouwbaarheid en validiteit ................................................................................ 30
11: De kwalitatieve onderzoeksbenadering in de criminologie ......................................................................................................... 31
Datacollectie en -analyse..................................................................................................................... 31
Datacollectie ................................................................................................................................... 31
Kwalitatieve databronnen ................................................................................................................. 31
Data-analyse.................................................................................................................................... 31
Kwalitatieve onderzoeksmethoden ....................................................................................................... 32
Narratief onderzoek ........................................................................................................................ 32
Etnografisch onderzoek .................................................................................................................. 32
Casestudie (gevalstudie) ................................................................................................................. 32
Grounded theory ............................................................................................................................. 32
Fenomenologisch onderzoek.......................................................................................................... 32
Actie-onderzoek ............................................................................................................................. 33
Postmodernisme en poststructuralisme ........................................................................................ 33
Verschillen met kwantitatief onderzoek ................................................................................................ 33
Verschillen in ontologie en epistemologie ......................................................................................... 33
Verschillen in waardenkeuzes en studieobjecten .............................................................................. 34
Verschillen in methodologische benadering, kwaliteitscriteria en eindproducten ............................... 34
De ontwikkeling van de criminologie in een notendop............................................................................ 36
12: De klassieke school ....................................................................................................................................................................................... 36
Historische en filosofische achtergronden van het klassieke denken ..................................................... 36
‘Sociaal contract’-denken .............................................................................................................. 36
3
