FILOSOFIE
Inleiding en natuurfilosofen
1.1 Van mythos naar logos
‘Cultuurschok’ in 6de eeuw: door contact met vreemde volkeren (=antropomorfisme), door
kolonisatie en handel, en door een zucht naar vernieuwing kwam een nieuwe
wereldbeschouwing tot stand.
- Leidde tot kritiek op de vanzelfsprekendheid van de mythe. De verhalen moesten
voortaan worden geïnterpreteerd.
o De vraag die we ons moeten stellen: ‘wat is er veranderd zodat het vroegere niet
meer bleek te functioneren?’
Er komen enkele constanten naar voren: wat men zoekt is de universele geldigheid,
objectieve inzichtelijkheid en systematische ordening. Deze drievoudige
bekommernis wordt aangeduid met de term logos: een woord waarvan de betekenis gaat
van ‘woord’ over ‘definitie’ die wordt afgeleid over de te verklaren fenomenen.
De uitleg die gegeven wordt, zal moeten beantwoorden aan de vereisten van
universaliteit, objectiviteit en systematiek. De verklarende waarde van de mythe is
dan definitief weg, en men gaat op zoek naar een logos, een rationele verklaring.
In deze overgang van mythos naar logos, ligt wat men vaak het ‘Griekse wonder’
heeft genoemd. De kritiek op de mythe en het omhelzen van de logos is het begin van de
filosofie.
- Hoe ingrijpend de verandering ook mag zijn, de cultuurschok is niet onaangekondigd
tot stand gekomen.
De bedoeling van de mythe is dezelfde als van de logos: de beheersing van de
mysterieuze wereld.
- Er werd uniformiteit en homogenisering nagestreefd. We spreken van mytho-logie,
omdat als eerst rationalisering heeft plaatsgevonden.
1
,Preliminaria
Alle filosofie vertrekt vanuit verwondering, zegt Plato, en vele anderen na hem.
- De filosofie gaat altijd uit van het besef dat de wereld niet is wat ze lijkt
o Er is met andere woorden een moment van ‘vervreemding’, waarin we het
gewone als vreemd gaan zien.
o We nemen het gewone niet zomaar meer aan, maar stellen het ter discussie.
o De mens heeft de wonderlijke capaciteit om afstand te nemen ten opzichte van
de onmiddellijke situatie, en het vanzelfsprekende op zijn geldigheid te
onderzoeken.
Plato’s grot
Plato vergelijkt onze leefwereld met een grot waarin we tegen een muurtje
vastgekluisterd zitten, met als enige uitzicht een vlakke wand. Al wat we zien zijn
schaduwen van voorwerpen die door een vuur achter onze rug in de wand voor ons
worden geprojecteerd.
- Plato vraagt zich af: zullen we deze schaduwen niet als enige ware werkelijkheid gaan
beschouwen? Want we kennen geen andere manier om dingen te zien.
=grot in de allegorie (je zegt iets op een andere manier), je zegt iets dat moeilijk duidelijk
is te maken aan mensen.
Op een dag wordt een van de grotbewoners met geweld losgemaakt, en gedwongen om
de werkelijkheid achter het muurtje te leren kennen. Hij ontdekte de ‘ware’ voorwerpen
die tot dan toe nog niemand van zijn lotgenoten had gezien. Hij klimt naar buiten de grot,
en ontdekt daar een licht dat ongelofelijk veel sterker en intenser is dan het vuur in de
grot: de zon.
De grotbewoners zijn bang: ze vernemen dat hun leven zich afspeelt in een
schaduwwereld, en liever dan de uiterste consequenties van deze ontdekking te moeten
aanvaarden, kiezen ze voor de voortzetting van hun geruststellend bestaan. Ze willen dus
niet mee buiten de grot gaan.
- Plato maakt iets duidelijk dat met verwondering gepaard gaat
De verwondering die in de grot centraal staat is passief. Je kan er ook voor kiezen om
alles in vraag te stellen.
De vraag die Plato zich stelt: wat is realiteit?
Antwoord uit de 20e eeuw van Žižek: wanneer wij geboren worden, worden we niet
geboren in de realiteit; je komt terecht in de orde van het symbolische, je komt in
een wereld terecht waar al orde is(er is al een taal, organisatie, economie) en je
zelf iets aan te zeggen hebt
We komen terecht in een symbolische orde (voelt voor ons zo vertrouwt aan dat
het de natuur is geworden)
- Wereld is vooraf geordende structuur: iets dat al vooraf door mensen is gevormd, je
hebt er zelf geen controle over.
- De ‘tweede natuur’ wordt het voorwerp van kritische reflectie symbolic
- “Waarom?” “daarom” vs. de blik van het kind
o Mensen zijn gestopt met de vraag ‘waarom’ te stellen, je bent er mee gestopt
omdat je altijd als antwoord ‘daarom’ krijgt.
o Kind kan afstand nemen van een constructie maar volwassenen niet (vb.
blokkentoren)
2
,Filosofie en ideologie
Filosofie wil een wetenschap zijn
- De filosofie wil iets over de werkelijkheid beweren
- De filosoof moet ambachtelijk denken: de verwondering alleen is niet voldoende.
o En toch keert de verwondering steeds terug: alleen waar de verworven inzichten
altijd opnieuw worden aangevochten, kan sprake zijn van filosofie.
- Zodra de zekerheden klakkeloos worden overgenomen, zodanig dat het antwoord dat
ze bieden luider gaat klinken dan de vraag waaruit ze voortkomen, vervalt de filosofie
tot een ideologie (er is geen ruimte voor kritiek).
o Ideologie is een geheel van definitieve zekerheden die het bestaan ordenen.
Anders dan de ideologie kan de filosofie zich niet veroorloven om aan het status
quo vast te houden.
Verwondering keert steeds terug, waardoor het bereikte opnieuw ter discussie wordt
gesteld.
Er is een soort verfijning van het denken aan de gang bij filosofie.
- Vb. zo is langzaam maar zeker de slavernij afgeschaft.
- Er was denkwerk nodig om zover te kunnen komen, denkwerk waarvan de resultaten
uiteindelijk tot ethische grond intuïtie van een gemeenschap ging behoren.
Historiciteit van de filosofie
Spatio-temporele context vragen en antwoorden veranderen voortdurend.
- Het is niet omdat ik nu iets zeg, dat ik over 40 jaar hetzelfde zal zeggen.
- Door steeds veranderde context zullen vragen en antwoorden altijd afhangen van de
historiciteit en de tijd.
Filosofie is wezenlijk historisch bepaald
- Hegel: “filosofie is een weergave van haar tijd”
- De filosofische vragen én antwoorden zijn altijd de uitdrukking van een bepaalde tijds.
Elke verklaring of interpretatie van een ervaring is zelf het resultaat van een bepaalde
basiscontext.
o Wie interpreteert vertrekt vanuit deze context, die niet alleen de manier van
interpreteren bepaald, maar ook vastlegt wat er te interpreteren valt.
o De bestaanscontext of achtergrond wordt beïnvloed door de interpretaties die in
het verleden zijn geboden.
Historisch object en subject geen objectieve maatstaf
- Je wordt zelf bepaald door de tijd waarin je leeft. Wat je bestudeerd en diegene dat
het bestudeerd is beide historisch
- Een object moet begrepen worden in de historische context, maar er is ook altijd
iemand (het subject) dat het object interpreteert.
o Vb. een tekst uit de oudheid wordt op een andere manier gelezen; dat ligt niet
aan het object, aar aan het subject
- De geschiedenis is een opeenvolging van horizonten waarbinnen de interpretatie van
het historische telkens tegen een andere achtergrond verschijnt. Geschiedschrijving
draait niet alleen om het reconstrueren van een gehistoriseerd object, maar neemt
ook de historiciteit van het subject zelf in het vizier.
3
, Wereldbeelden
Elke tijd, elke cultuur heeft een eigen specifieke zienswijze, een wereldbeeld dat fungeert
als kader waarbinnen de wereld verschijnt. =de strategie om de wereld beheersbaar
te maken, waardoor de mens zichzelf een plaats toekent in het universum, en het
vreemde of bedreigende tracht te neutraliseren.
- Binnen dit wereldbeeld wordt het heden geordend, worden verwachtingen voor de
toekomst gevormd, en wordt het verleden geïnterpreteerd, in een voortdurend proces
van ‘herbezetting’.
De term wereldbeeld wijst op een bestaanshorizon waarin we zijn geboren en die we
vanzelf in ons opnemen.
- Een wereldbeeld verandert niet door bewust keuzes van de gemeenschap. het gaat
om geleidelijke ontwikkelingen die ontstaan als reactie op de specifieke problemen die
zich aandienen.
Op sommige tijdstippen, op sommige plaatsen en in sommige domeinen van het
maatschappelijke leven komen de breuklijn tussen ‘oud’ en ‘nieuw’ duidelijk aan de
oppervlakte.
- Men spreekt dan van ‘revoluties’, ‘avant-garde’ en ‘breuken’ waardoor het
perspectief op heden, verleden en toekomst verandert.
We krijgen een wereldbeeld toegewezen dat onze kijk op de werkelijkheid beïnvloed.
Je komt terecht in een bepaalde wereld en een bepaald lichaam dat je niet gekozen hebt
je kan een wereldbeeld aan het licht brengen, maar tegelijk is het wereldbeeld
onbewust
Stel je doet een verre reis en je denkt ‘zo kan dat ook, en hier is het anders’
Wereldbeeld is dus voor ons gekozen en daar heb je niets op te zeggen het is
aan jou vooraf gegaan
De focus op een breuklijn zie je pas nadien je kijkt naar de geschiedenis waardoor je
kan zien dat er iets gebeurt is waardoor de ene periode gedaan is en de andere periode
begint.
Wereldbeeld verandert over de tijd
Canon
Een canon is een verzameling van filosofische werken die als norm of maatstaf worden
beschouwd binnen een bepaalde traditie. Dit betekent dat bepaalde filosofen en ideeën
als fundamenteel worden gezien in de filosofische geschiedenis.
Waarom is de canon historisch bepaald, maar ook legitiem?
- De selectie van werken in de canon is gevormd door de geschiedenis: bepaalde
filosofen en ideeën zijn door de tijd heen als belangrijk erkend.
- Tegelijkertijd is deze keuze legitiem, omdat veel van onze werken nog steeds
invloedrijk zijn en filosofische waarde hebben.
Zelfkritiek binnen de canon
- Intern zelfkritisch: filosofen binnen de canon zijn het vaak niet met elkaar eens. Er is
dus discussie en kritiek tussen de verschillende werken.
- Canoniek: ondanks die onderlinge kritiek worden ze nog steeds als normatief
beschouwd.
4
Inleiding en natuurfilosofen
1.1 Van mythos naar logos
‘Cultuurschok’ in 6de eeuw: door contact met vreemde volkeren (=antropomorfisme), door
kolonisatie en handel, en door een zucht naar vernieuwing kwam een nieuwe
wereldbeschouwing tot stand.
- Leidde tot kritiek op de vanzelfsprekendheid van de mythe. De verhalen moesten
voortaan worden geïnterpreteerd.
o De vraag die we ons moeten stellen: ‘wat is er veranderd zodat het vroegere niet
meer bleek te functioneren?’
Er komen enkele constanten naar voren: wat men zoekt is de universele geldigheid,
objectieve inzichtelijkheid en systematische ordening. Deze drievoudige
bekommernis wordt aangeduid met de term logos: een woord waarvan de betekenis gaat
van ‘woord’ over ‘definitie’ die wordt afgeleid over de te verklaren fenomenen.
De uitleg die gegeven wordt, zal moeten beantwoorden aan de vereisten van
universaliteit, objectiviteit en systematiek. De verklarende waarde van de mythe is
dan definitief weg, en men gaat op zoek naar een logos, een rationele verklaring.
In deze overgang van mythos naar logos, ligt wat men vaak het ‘Griekse wonder’
heeft genoemd. De kritiek op de mythe en het omhelzen van de logos is het begin van de
filosofie.
- Hoe ingrijpend de verandering ook mag zijn, de cultuurschok is niet onaangekondigd
tot stand gekomen.
De bedoeling van de mythe is dezelfde als van de logos: de beheersing van de
mysterieuze wereld.
- Er werd uniformiteit en homogenisering nagestreefd. We spreken van mytho-logie,
omdat als eerst rationalisering heeft plaatsgevonden.
1
,Preliminaria
Alle filosofie vertrekt vanuit verwondering, zegt Plato, en vele anderen na hem.
- De filosofie gaat altijd uit van het besef dat de wereld niet is wat ze lijkt
o Er is met andere woorden een moment van ‘vervreemding’, waarin we het
gewone als vreemd gaan zien.
o We nemen het gewone niet zomaar meer aan, maar stellen het ter discussie.
o De mens heeft de wonderlijke capaciteit om afstand te nemen ten opzichte van
de onmiddellijke situatie, en het vanzelfsprekende op zijn geldigheid te
onderzoeken.
Plato’s grot
Plato vergelijkt onze leefwereld met een grot waarin we tegen een muurtje
vastgekluisterd zitten, met als enige uitzicht een vlakke wand. Al wat we zien zijn
schaduwen van voorwerpen die door een vuur achter onze rug in de wand voor ons
worden geprojecteerd.
- Plato vraagt zich af: zullen we deze schaduwen niet als enige ware werkelijkheid gaan
beschouwen? Want we kennen geen andere manier om dingen te zien.
=grot in de allegorie (je zegt iets op een andere manier), je zegt iets dat moeilijk duidelijk
is te maken aan mensen.
Op een dag wordt een van de grotbewoners met geweld losgemaakt, en gedwongen om
de werkelijkheid achter het muurtje te leren kennen. Hij ontdekte de ‘ware’ voorwerpen
die tot dan toe nog niemand van zijn lotgenoten had gezien. Hij klimt naar buiten de grot,
en ontdekt daar een licht dat ongelofelijk veel sterker en intenser is dan het vuur in de
grot: de zon.
De grotbewoners zijn bang: ze vernemen dat hun leven zich afspeelt in een
schaduwwereld, en liever dan de uiterste consequenties van deze ontdekking te moeten
aanvaarden, kiezen ze voor de voortzetting van hun geruststellend bestaan. Ze willen dus
niet mee buiten de grot gaan.
- Plato maakt iets duidelijk dat met verwondering gepaard gaat
De verwondering die in de grot centraal staat is passief. Je kan er ook voor kiezen om
alles in vraag te stellen.
De vraag die Plato zich stelt: wat is realiteit?
Antwoord uit de 20e eeuw van Žižek: wanneer wij geboren worden, worden we niet
geboren in de realiteit; je komt terecht in de orde van het symbolische, je komt in
een wereld terecht waar al orde is(er is al een taal, organisatie, economie) en je
zelf iets aan te zeggen hebt
We komen terecht in een symbolische orde (voelt voor ons zo vertrouwt aan dat
het de natuur is geworden)
- Wereld is vooraf geordende structuur: iets dat al vooraf door mensen is gevormd, je
hebt er zelf geen controle over.
- De ‘tweede natuur’ wordt het voorwerp van kritische reflectie symbolic
- “Waarom?” “daarom” vs. de blik van het kind
o Mensen zijn gestopt met de vraag ‘waarom’ te stellen, je bent er mee gestopt
omdat je altijd als antwoord ‘daarom’ krijgt.
o Kind kan afstand nemen van een constructie maar volwassenen niet (vb.
blokkentoren)
2
,Filosofie en ideologie
Filosofie wil een wetenschap zijn
- De filosofie wil iets over de werkelijkheid beweren
- De filosoof moet ambachtelijk denken: de verwondering alleen is niet voldoende.
o En toch keert de verwondering steeds terug: alleen waar de verworven inzichten
altijd opnieuw worden aangevochten, kan sprake zijn van filosofie.
- Zodra de zekerheden klakkeloos worden overgenomen, zodanig dat het antwoord dat
ze bieden luider gaat klinken dan de vraag waaruit ze voortkomen, vervalt de filosofie
tot een ideologie (er is geen ruimte voor kritiek).
o Ideologie is een geheel van definitieve zekerheden die het bestaan ordenen.
Anders dan de ideologie kan de filosofie zich niet veroorloven om aan het status
quo vast te houden.
Verwondering keert steeds terug, waardoor het bereikte opnieuw ter discussie wordt
gesteld.
Er is een soort verfijning van het denken aan de gang bij filosofie.
- Vb. zo is langzaam maar zeker de slavernij afgeschaft.
- Er was denkwerk nodig om zover te kunnen komen, denkwerk waarvan de resultaten
uiteindelijk tot ethische grond intuïtie van een gemeenschap ging behoren.
Historiciteit van de filosofie
Spatio-temporele context vragen en antwoorden veranderen voortdurend.
- Het is niet omdat ik nu iets zeg, dat ik over 40 jaar hetzelfde zal zeggen.
- Door steeds veranderde context zullen vragen en antwoorden altijd afhangen van de
historiciteit en de tijd.
Filosofie is wezenlijk historisch bepaald
- Hegel: “filosofie is een weergave van haar tijd”
- De filosofische vragen én antwoorden zijn altijd de uitdrukking van een bepaalde tijds.
Elke verklaring of interpretatie van een ervaring is zelf het resultaat van een bepaalde
basiscontext.
o Wie interpreteert vertrekt vanuit deze context, die niet alleen de manier van
interpreteren bepaald, maar ook vastlegt wat er te interpreteren valt.
o De bestaanscontext of achtergrond wordt beïnvloed door de interpretaties die in
het verleden zijn geboden.
Historisch object en subject geen objectieve maatstaf
- Je wordt zelf bepaald door de tijd waarin je leeft. Wat je bestudeerd en diegene dat
het bestudeerd is beide historisch
- Een object moet begrepen worden in de historische context, maar er is ook altijd
iemand (het subject) dat het object interpreteert.
o Vb. een tekst uit de oudheid wordt op een andere manier gelezen; dat ligt niet
aan het object, aar aan het subject
- De geschiedenis is een opeenvolging van horizonten waarbinnen de interpretatie van
het historische telkens tegen een andere achtergrond verschijnt. Geschiedschrijving
draait niet alleen om het reconstrueren van een gehistoriseerd object, maar neemt
ook de historiciteit van het subject zelf in het vizier.
3
, Wereldbeelden
Elke tijd, elke cultuur heeft een eigen specifieke zienswijze, een wereldbeeld dat fungeert
als kader waarbinnen de wereld verschijnt. =de strategie om de wereld beheersbaar
te maken, waardoor de mens zichzelf een plaats toekent in het universum, en het
vreemde of bedreigende tracht te neutraliseren.
- Binnen dit wereldbeeld wordt het heden geordend, worden verwachtingen voor de
toekomst gevormd, en wordt het verleden geïnterpreteerd, in een voortdurend proces
van ‘herbezetting’.
De term wereldbeeld wijst op een bestaanshorizon waarin we zijn geboren en die we
vanzelf in ons opnemen.
- Een wereldbeeld verandert niet door bewust keuzes van de gemeenschap. het gaat
om geleidelijke ontwikkelingen die ontstaan als reactie op de specifieke problemen die
zich aandienen.
Op sommige tijdstippen, op sommige plaatsen en in sommige domeinen van het
maatschappelijke leven komen de breuklijn tussen ‘oud’ en ‘nieuw’ duidelijk aan de
oppervlakte.
- Men spreekt dan van ‘revoluties’, ‘avant-garde’ en ‘breuken’ waardoor het
perspectief op heden, verleden en toekomst verandert.
We krijgen een wereldbeeld toegewezen dat onze kijk op de werkelijkheid beïnvloed.
Je komt terecht in een bepaalde wereld en een bepaald lichaam dat je niet gekozen hebt
je kan een wereldbeeld aan het licht brengen, maar tegelijk is het wereldbeeld
onbewust
Stel je doet een verre reis en je denkt ‘zo kan dat ook, en hier is het anders’
Wereldbeeld is dus voor ons gekozen en daar heb je niets op te zeggen het is
aan jou vooraf gegaan
De focus op een breuklijn zie je pas nadien je kijkt naar de geschiedenis waardoor je
kan zien dat er iets gebeurt is waardoor de ene periode gedaan is en de andere periode
begint.
Wereldbeeld verandert over de tijd
Canon
Een canon is een verzameling van filosofische werken die als norm of maatstaf worden
beschouwd binnen een bepaalde traditie. Dit betekent dat bepaalde filosofen en ideeën
als fundamenteel worden gezien in de filosofische geschiedenis.
Waarom is de canon historisch bepaald, maar ook legitiem?
- De selectie van werken in de canon is gevormd door de geschiedenis: bepaalde
filosofen en ideeën zijn door de tijd heen als belangrijk erkend.
- Tegelijkertijd is deze keuze legitiem, omdat veel van onze werken nog steeds
invloedrijk zijn en filosofische waarde hebben.
Zelfkritiek binnen de canon
- Intern zelfkritisch: filosofen binnen de canon zijn het vaak niet met elkaar eens. Er is
dus discussie en kritiek tussen de verschillende werken.
- Canoniek: ondanks die onderlinge kritiek worden ze nog steeds als normatief
beschouwd.
4
