Geschiedenis van de middeleeuwen: inhoudstafel / samenvatting
Boek 1: West-Europa in de vroege Middeleeuwen (300-1000) ............................................... 9
Hoofdstuk 1: Van Romeinse provincies naar ‘barbaarse’ rijken ............................................. 9
1.1 De transformatie van het Rijk..................................................................................... 9
1.1.0 Inleiding: de val van Rome? ............................................................................. 9
1.1. 1 Politieke en militaire transformatie ................................................................... 9
1.1.1.0 Vroege keizertijd (27 v.C. - 235) ............................................................... 9
1.1.1.1 Derde-eeuwse crisis (235-284) .............................................................. 10
1.1.1.2 Diocletianus en Constantijn (284-337).................................................... 10
1.1.1.3 Het laatantieke Rijk = ‘Late Oudheid’ (337-476) ..................................... 10
1.1.2 Bestuurlijke transformatie................................................................................ 11
1.1.2.1 De vroege keizertijd ............................................................................... 11
1.2.2 Derde eeuw en late oudheid ..................................................................... 11
1.1.3 Socio-economische transformatie ................................................................... 12
1.1.3.1 Vroege keizertijd .................................................................................... 12
1.1.3.2 Crisis (vanaf 250) ................................................................................... 12
1.1.4 De opkomst van Kerk en christendom............................................................. 12
1.1.5 Conclusie ........................................................................................................ 13
1.2. De ‘barbaarse’ volksverhuizingen ........................................................................... 13
1.2.1 Terminologie, definitie en afbakening .............................................................. 13
1.2.1.1 Migratie? Invasie? Verhuis? ................................................................... 13
1.2.1.2 Barbaren? Volkeren? Germanen? .......................................................... 14
1.2.1.3 Periodisering .......................................................................................... 14
1.2.2 Verklaringsmodellen ....................................................................................... 14
1.2.2.1 Externe factoren ..................................................................................... 14
1.2.2.2 Interne factoren ...................................................................................... 15
1.2.3 Grenzen onder druk (c. 380-420) .................................................................... 16
1.2.3.1 Noordoostelijke periferie: de Rijn ............................................................ 16
1.2.3.2 Zuidoostelijke periferie: de Donau .......................................................... 17
1.2.3.3 Noordelijke periferie: Brittania ................................................................ 18
1.3 Resultaat: breuk of continuïteit? .............................................................................. 18
1.3.1 Theorieën ....................................................................................................... 18
1.3.2 Barbarisering en Romanisering ....................................................................... 19
1.4 Conclusie................................................................................................................. 19
Hoofdstuk 2: Landbouw-economie en rurale samenleving................................................... 20
2.0 Inleiding ................................................................................................................... 20
2.1 Demografie en landbouweconomie.......................................................................... 20
2.1.1 Klimatologische evoluties ................................................................................ 20
2.1.2 Demografische evoluties ................................................................................. 20
2.1.3 Agrarische ontwikkeling .................................................................................. 21
, 2.1.3.1 Laatantieke en vroegmiddeleeuwse crisis (ca.250-700) ......................... 21
2.1.3.2 Langzame groei van de landbouweconomie .......................................... 21
2.2 Land en lordship ...................................................................................................... 22
2.2.1 Land en lordship ............................................................................................. 22
2.2.2 Vrij en onvrij .................................................................................................... 23
2.2.3 De organisatie van de landbouweconomie ...................................................... 24
2.2.4 Rurale bewoning ............................................................................................. 25
2.3 Conclusie................................................................................................................. 25
Hoofdstuk 3: Handel en nijverheid ....................................................................................... 25
3.0 Inleiding ................................................................................................................... 25
3.2 Crisis en verval (250-700) ........................................................................................ 26
3.2.0 Inleiding .......................................................................................................... 26
3.2.1 Teloorgang van Romeinse staatseconomie .................................................... 26
3.2.2 De Arabische expansie ................................................................................... 27
3.2.3 De tanende vraag van de aristocratie ............................................................. 27
3.3 Heropleving (ca. 700-1000) ..................................................................................... 27
3.3.0 Inleiding .......................................................................................................... 27
3.3.1 Handelsverkeer ............................................................................................... 28
3.3.1.1 Lokale en regionale markten .................................................................. 28
3.3.1.2 Noordzeeroute (vanaf 7de eeuw) ........................................................... 28
3.3.1.3 Mediterrane handel ................................................................................ 29
3.3.2 Nijverheid........................................................................................................ 30
3.4 Conclusie................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 4: Bestuur en geopolitiek in postimperiaal Europa .............................................. 31
4.0 Inleiding ................................................................................................................... 31
4.3 Gallie: Franken, Alemannen, Bourgondiërs en Visigoten ......................................... 31
4.3.1 De opmars van de Franken............................................................................. 31
4.3.2 Koning en aristocratie ..................................................................................... 32
4.3.2.1 Rijksdelingen .......................................................................................... 32
4.3.2.2 Regicentrisme en patronage .................................................................. 33
4.3.3 Deelrijken en hofmeiers .................................................................................. 33
4.3.4 Crisis en ‘vadsige koningen’ (673-751) ........................................................... 34
4.3.4.1 De ‘vadsige koningen’? .......................................................................... 34
4.4 Brittanië: Angelen, Saksen, Juten, Britten en Noormannen ..................................... 35
4.4.1 De ‘Dark Ages’ en de heptarchie..................................................................... 35
4.4.2 De opmars van Wessex en de Noormannen ................................................... 36
4.4.3 Eenheid en ondergang .................................................................................... 37
4.5 Componenten van de macht .................................................................................... 37
4.5.0 Inleiding .......................................................................................................... 37
4.5.1 Romeinse component ..................................................................................... 37
4.5.1.1 Scheiding tss. burgers en soldaten......................................................... 37
, 4.5.1.2 Rechtspraak ........................................................................................... 37
4.5.1.3 Fiscaliteit ................................................................................................ 38
4.5.1.4 Machtsidiomen ....................................................................................... 38
4.5.1.5 Publieke cultuur...................................................................................... 38
4.5.2 Barbaarse component (geen eengemaakte culturele identiteit of uniform
politiek model, verzamelnaam niet-Rom elementen)................................................ 38
4.5.2.1 Militaire dominantie en patronage .......................................................... 38
4.5.2.2 Assembly politics.................................................................................... 39
4.5.3 Christelijke component .................................................................................... 39
4.5.3.1 Bekeringen ............................................................................................. 39
4.5.3.2 Christelijke koningschap......................................................................... 40
4.6 Conclusie................................................................................................................. 40
Hoofdstuk 5: De Karolingische Rijken: Ambitie en realiteit .................................................. 40
5.1 Van hofmeiers tot keizers (c. 623-800) .................................................................... 40
5.1.1 Hofmeiers van Austrasië en Neustrië (623-751).............................................. 40
5.1.2 Koningen van het Frankisch Rijk (751-840) .................................................... 41
5.1.3 De aanspraak op de keizerstitel (800) ............................................................. 42
5.2 De uitbreiding van de Frankische hegemonie .......................................................... 42
5.2.1 Aquitanië, Alemannië en Beieren .................................................................... 43
5.2.2 Het Longobardische Rijk ................................................................................. 43
5.2.3 Saksen, Friezen en Avaren ............................................................................. 43
5.3 Het Karolingische bestuur ........................................................................................ 44
5.3.1 Regicentrisme? ............................................................................................... 44
5.3.2 Elementen van eenheid .................................................................................. 45
5.3.3 Moreel-religieuze ambities .............................................................................. 45
5.4 Rijksdelingen en transformaties ............................................................................... 46
5.4.1 Het einde van de Karolingische eenheid? ....................................................... 46
5.4.2 Externe invallers ............................................................................................. 47
5.4.3 De adel: een centrifugale kracht?.................................................................... 48
5.5 Naar een post-Karolingisch Europa ......................................................................... 48
5.5.1 West-Francië: de Capetingen ......................................................................... 48
5.5.2 Oost-Francië: de Ottonen................................................................................ 49
5.6 Conclusie................................................................................................................. 49
Hoofdstuk 6: Een Kerk in lekenhanden?.............................................................................. 50
6.1 De kerkelijke hiërarchie ........................................................................................... 50
6.1.1 Hoge wijdingen/ ordines .................................................................................. 50
6.1.2 Lage wijdingen ................................................................................................ 50
6.1.3 Hiërarchische ladder ....................................................................................... 50
6.1.4 Status en levenswijze ..................................................................................... 50
6.2 Bisschoppen: herders en heren ............................................................................... 51
6.2.1 Pastoraal gezag .............................................................................................. 51
, 6.2.2 Heerlijke macht ............................................................................................... 51
6.2.3 De opmars van het pausdom .......................................................................... 52
6.2.4 Relaties met leken .......................................................................................... 53
6.3 Lekenspiritualiteit en volksgeloof (CS) ..................................................................... 53
6.3.1 Begripsomschrijving ........................................................................................ 53
6.3.2 Het prechristelijke geloof- heidendom ............................................................. 54
6.3.3 Christianisatie: actoren ................................................................................... 55
6.3.4 Christianisatie: strategieën .............................................................................. 55
6.3.5 Geloofsonderricht ........................................................................................... 57
6.4 Eigenkerken en parochies ....................................................................................... 58
6.5 Inkomsten ................................................................................................................ 58
6.6 Conclusie: een Kerk in lekenhanden?...................................................................... 59
Hoofdstuk 7: Het Westerse monnikenwezen: isolement en interactie (CS) (c. 300-1000) .... 59
7.1 Het vroege monnikenwezen (4de eeuw) .................................................................. 59
7.1.1 Definitie monnikenwezen en inspiratiebronnen ............................................... 59
7.1.2 Typologie van de monastieke bewegingen ..................................................... 59
7.1.3 Regulering, stabilisatie en integratie ............................................................... 60
7.2 Monastieke levenswijzen ......................................................................................... 60
7.2.1 De Iers-Keltische traditie ................................................................................. 60
7.2.2 De opmars van de Benedictijnen .................................................................... 61
7.3 Relaties met leken ................................................................................................... 62
7.4 Conclusie................................................................................................................. 63
Boek 2: West-Europa in de hoge en late Middeleeuwen (1000-1500) .................................. 63
Hoofdstuk 9: De rurale samenleving in de hoge en late middeleeuwen (c. 1000-1500) ....... 63
9.0 Inleiding ................................................................................................................... 63
9.1 De eeuwen van expansie (1000-1300) .................................................................... 63
9.1.1 De warme middeleeuwen................................................................................ 63
9.1.2 De groei van de rurale economie .................................................................... 63
9.1.2.1 Technologische ontwikkelingen .............................................................. 63
9.1.2.2 Uitbreiding van het areaal ...................................................................... 64
9.1.2.3 Commercialisatie van de landbouweconomie ......................................... 64
9.1.3 Demografische groei ....................................................................................... 65
9.1.4 Sociale verhoudingen en lordship ................................................................... 65
9.1.4.1 De feodale revolutie ............................................................................... 66
9.1.4.2 Kritiek op theorie .................................................................................... 66
9.2 De laatmiddeleeuwse contractie (1300-1500) .......................................................... 67
9.2.1 De kleine ijstijd ................................................................................................ 67
9.2.2 Demografische crisis....................................................................................... 67
9.2.2.1 Hongersnood ......................................................................................... 67
9.2.2.2 Oorlog .................................................................................................... 67
9.2.2.3 De Zwarte Dood- pestepidemie .............................................................. 68
Boek 1: West-Europa in de vroege Middeleeuwen (300-1000) ............................................... 9
Hoofdstuk 1: Van Romeinse provincies naar ‘barbaarse’ rijken ............................................. 9
1.1 De transformatie van het Rijk..................................................................................... 9
1.1.0 Inleiding: de val van Rome? ............................................................................. 9
1.1. 1 Politieke en militaire transformatie ................................................................... 9
1.1.1.0 Vroege keizertijd (27 v.C. - 235) ............................................................... 9
1.1.1.1 Derde-eeuwse crisis (235-284) .............................................................. 10
1.1.1.2 Diocletianus en Constantijn (284-337).................................................... 10
1.1.1.3 Het laatantieke Rijk = ‘Late Oudheid’ (337-476) ..................................... 10
1.1.2 Bestuurlijke transformatie................................................................................ 11
1.1.2.1 De vroege keizertijd ............................................................................... 11
1.2.2 Derde eeuw en late oudheid ..................................................................... 11
1.1.3 Socio-economische transformatie ................................................................... 12
1.1.3.1 Vroege keizertijd .................................................................................... 12
1.1.3.2 Crisis (vanaf 250) ................................................................................... 12
1.1.4 De opkomst van Kerk en christendom............................................................. 12
1.1.5 Conclusie ........................................................................................................ 13
1.2. De ‘barbaarse’ volksverhuizingen ........................................................................... 13
1.2.1 Terminologie, definitie en afbakening .............................................................. 13
1.2.1.1 Migratie? Invasie? Verhuis? ................................................................... 13
1.2.1.2 Barbaren? Volkeren? Germanen? .......................................................... 14
1.2.1.3 Periodisering .......................................................................................... 14
1.2.2 Verklaringsmodellen ....................................................................................... 14
1.2.2.1 Externe factoren ..................................................................................... 14
1.2.2.2 Interne factoren ...................................................................................... 15
1.2.3 Grenzen onder druk (c. 380-420) .................................................................... 16
1.2.3.1 Noordoostelijke periferie: de Rijn ............................................................ 16
1.2.3.2 Zuidoostelijke periferie: de Donau .......................................................... 17
1.2.3.3 Noordelijke periferie: Brittania ................................................................ 18
1.3 Resultaat: breuk of continuïteit? .............................................................................. 18
1.3.1 Theorieën ....................................................................................................... 18
1.3.2 Barbarisering en Romanisering ....................................................................... 19
1.4 Conclusie................................................................................................................. 19
Hoofdstuk 2: Landbouw-economie en rurale samenleving................................................... 20
2.0 Inleiding ................................................................................................................... 20
2.1 Demografie en landbouweconomie.......................................................................... 20
2.1.1 Klimatologische evoluties ................................................................................ 20
2.1.2 Demografische evoluties ................................................................................. 20
2.1.3 Agrarische ontwikkeling .................................................................................. 21
, 2.1.3.1 Laatantieke en vroegmiddeleeuwse crisis (ca.250-700) ......................... 21
2.1.3.2 Langzame groei van de landbouweconomie .......................................... 21
2.2 Land en lordship ...................................................................................................... 22
2.2.1 Land en lordship ............................................................................................. 22
2.2.2 Vrij en onvrij .................................................................................................... 23
2.2.3 De organisatie van de landbouweconomie ...................................................... 24
2.2.4 Rurale bewoning ............................................................................................. 25
2.3 Conclusie................................................................................................................. 25
Hoofdstuk 3: Handel en nijverheid ....................................................................................... 25
3.0 Inleiding ................................................................................................................... 25
3.2 Crisis en verval (250-700) ........................................................................................ 26
3.2.0 Inleiding .......................................................................................................... 26
3.2.1 Teloorgang van Romeinse staatseconomie .................................................... 26
3.2.2 De Arabische expansie ................................................................................... 27
3.2.3 De tanende vraag van de aristocratie ............................................................. 27
3.3 Heropleving (ca. 700-1000) ..................................................................................... 27
3.3.0 Inleiding .......................................................................................................... 27
3.3.1 Handelsverkeer ............................................................................................... 28
3.3.1.1 Lokale en regionale markten .................................................................. 28
3.3.1.2 Noordzeeroute (vanaf 7de eeuw) ........................................................... 28
3.3.1.3 Mediterrane handel ................................................................................ 29
3.3.2 Nijverheid........................................................................................................ 30
3.4 Conclusie................................................................................................................. 30
Hoofdstuk 4: Bestuur en geopolitiek in postimperiaal Europa .............................................. 31
4.0 Inleiding ................................................................................................................... 31
4.3 Gallie: Franken, Alemannen, Bourgondiërs en Visigoten ......................................... 31
4.3.1 De opmars van de Franken............................................................................. 31
4.3.2 Koning en aristocratie ..................................................................................... 32
4.3.2.1 Rijksdelingen .......................................................................................... 32
4.3.2.2 Regicentrisme en patronage .................................................................. 33
4.3.3 Deelrijken en hofmeiers .................................................................................. 33
4.3.4 Crisis en ‘vadsige koningen’ (673-751) ........................................................... 34
4.3.4.1 De ‘vadsige koningen’? .......................................................................... 34
4.4 Brittanië: Angelen, Saksen, Juten, Britten en Noormannen ..................................... 35
4.4.1 De ‘Dark Ages’ en de heptarchie..................................................................... 35
4.4.2 De opmars van Wessex en de Noormannen ................................................... 36
4.4.3 Eenheid en ondergang .................................................................................... 37
4.5 Componenten van de macht .................................................................................... 37
4.5.0 Inleiding .......................................................................................................... 37
4.5.1 Romeinse component ..................................................................................... 37
4.5.1.1 Scheiding tss. burgers en soldaten......................................................... 37
, 4.5.1.2 Rechtspraak ........................................................................................... 37
4.5.1.3 Fiscaliteit ................................................................................................ 38
4.5.1.4 Machtsidiomen ....................................................................................... 38
4.5.1.5 Publieke cultuur...................................................................................... 38
4.5.2 Barbaarse component (geen eengemaakte culturele identiteit of uniform
politiek model, verzamelnaam niet-Rom elementen)................................................ 38
4.5.2.1 Militaire dominantie en patronage .......................................................... 38
4.5.2.2 Assembly politics.................................................................................... 39
4.5.3 Christelijke component .................................................................................... 39
4.5.3.1 Bekeringen ............................................................................................. 39
4.5.3.2 Christelijke koningschap......................................................................... 40
4.6 Conclusie................................................................................................................. 40
Hoofdstuk 5: De Karolingische Rijken: Ambitie en realiteit .................................................. 40
5.1 Van hofmeiers tot keizers (c. 623-800) .................................................................... 40
5.1.1 Hofmeiers van Austrasië en Neustrië (623-751).............................................. 40
5.1.2 Koningen van het Frankisch Rijk (751-840) .................................................... 41
5.1.3 De aanspraak op de keizerstitel (800) ............................................................. 42
5.2 De uitbreiding van de Frankische hegemonie .......................................................... 42
5.2.1 Aquitanië, Alemannië en Beieren .................................................................... 43
5.2.2 Het Longobardische Rijk ................................................................................. 43
5.2.3 Saksen, Friezen en Avaren ............................................................................. 43
5.3 Het Karolingische bestuur ........................................................................................ 44
5.3.1 Regicentrisme? ............................................................................................... 44
5.3.2 Elementen van eenheid .................................................................................. 45
5.3.3 Moreel-religieuze ambities .............................................................................. 45
5.4 Rijksdelingen en transformaties ............................................................................... 46
5.4.1 Het einde van de Karolingische eenheid? ....................................................... 46
5.4.2 Externe invallers ............................................................................................. 47
5.4.3 De adel: een centrifugale kracht?.................................................................... 48
5.5 Naar een post-Karolingisch Europa ......................................................................... 48
5.5.1 West-Francië: de Capetingen ......................................................................... 48
5.5.2 Oost-Francië: de Ottonen................................................................................ 49
5.6 Conclusie................................................................................................................. 49
Hoofdstuk 6: Een Kerk in lekenhanden?.............................................................................. 50
6.1 De kerkelijke hiërarchie ........................................................................................... 50
6.1.1 Hoge wijdingen/ ordines .................................................................................. 50
6.1.2 Lage wijdingen ................................................................................................ 50
6.1.3 Hiërarchische ladder ....................................................................................... 50
6.1.4 Status en levenswijze ..................................................................................... 50
6.2 Bisschoppen: herders en heren ............................................................................... 51
6.2.1 Pastoraal gezag .............................................................................................. 51
, 6.2.2 Heerlijke macht ............................................................................................... 51
6.2.3 De opmars van het pausdom .......................................................................... 52
6.2.4 Relaties met leken .......................................................................................... 53
6.3 Lekenspiritualiteit en volksgeloof (CS) ..................................................................... 53
6.3.1 Begripsomschrijving ........................................................................................ 53
6.3.2 Het prechristelijke geloof- heidendom ............................................................. 54
6.3.3 Christianisatie: actoren ................................................................................... 55
6.3.4 Christianisatie: strategieën .............................................................................. 55
6.3.5 Geloofsonderricht ........................................................................................... 57
6.4 Eigenkerken en parochies ....................................................................................... 58
6.5 Inkomsten ................................................................................................................ 58
6.6 Conclusie: een Kerk in lekenhanden?...................................................................... 59
Hoofdstuk 7: Het Westerse monnikenwezen: isolement en interactie (CS) (c. 300-1000) .... 59
7.1 Het vroege monnikenwezen (4de eeuw) .................................................................. 59
7.1.1 Definitie monnikenwezen en inspiratiebronnen ............................................... 59
7.1.2 Typologie van de monastieke bewegingen ..................................................... 59
7.1.3 Regulering, stabilisatie en integratie ............................................................... 60
7.2 Monastieke levenswijzen ......................................................................................... 60
7.2.1 De Iers-Keltische traditie ................................................................................. 60
7.2.2 De opmars van de Benedictijnen .................................................................... 61
7.3 Relaties met leken ................................................................................................... 62
7.4 Conclusie................................................................................................................. 63
Boek 2: West-Europa in de hoge en late Middeleeuwen (1000-1500) .................................. 63
Hoofdstuk 9: De rurale samenleving in de hoge en late middeleeuwen (c. 1000-1500) ....... 63
9.0 Inleiding ................................................................................................................... 63
9.1 De eeuwen van expansie (1000-1300) .................................................................... 63
9.1.1 De warme middeleeuwen................................................................................ 63
9.1.2 De groei van de rurale economie .................................................................... 63
9.1.2.1 Technologische ontwikkelingen .............................................................. 63
9.1.2.2 Uitbreiding van het areaal ...................................................................... 64
9.1.2.3 Commercialisatie van de landbouweconomie ......................................... 64
9.1.3 Demografische groei ....................................................................................... 65
9.1.4 Sociale verhoudingen en lordship ................................................................... 65
9.1.4.1 De feodale revolutie ............................................................................... 66
9.1.4.2 Kritiek op theorie .................................................................................... 66
9.2 De laatmiddeleeuwse contractie (1300-1500) .......................................................... 67
9.2.1 De kleine ijstijd ................................................................................................ 67
9.2.2 Demografische crisis....................................................................................... 67
9.2.2.1 Hongersnood ......................................................................................... 67
9.2.2.2 Oorlog .................................................................................................... 67
9.2.2.3 De Zwarte Dood- pestepidemie .............................................................. 68