Samenleving, feiten en
problemen
Universiteit Antwerpen
Hanne Van der Heyden
23-24
,Inhoud
1.1 Doel en aanpak ........................................................................................................................................................... 9
Doel ............................................................................................................................................................................... 9
Aanpak .......................................................................................................................................................................... 9
Structuur ....................................................................................................................................................................... 9
Studiemateriaal ............................................................................................................................................................. 9
Examen .......................................................................................................................................................................... 9
Contact ........................................................................................................................................................................ 10
1.2 Vooraf: praten over beleid ........................................................................................................................................ 11
Positief vs. Normaal .................................................................................................................................................... 11
Correlatie vs. Oorzakelijk verband .............................................................................................................................. 11
Praten over arbeid ...................................................................................................................................................... 11
1.1 Samenlevingen .......................................................................................................................................................... 12
Meerlagige structuur .................................................................................................................................................. 12
Leden van een samenleving ........................................................................................................................................ 12
Sociale rechten in de Belgische grondwet .................................................................................................................. 12
Europese pijler van sociale rechten ............................................................................................................................ 13
1.2 Basis instituties.......................................................................................................................................................... 14
Wat is dat? .................................................................................................................................................................. 14
Hoe zijn die basisinstituties ontwikkeld? .................................................................................................................... 14
Basis institutie 1: het Gezin ......................................................................................................................................... 15
Basisinstitutie 2: De overheid ..................................................................................................................................... 16
Basisinstitutie 3: de onderneming .............................................................................................................................. 17
Drie basisinstituties en de markt ................................................................................................................................ 18
1.3 Basisstructuur ........................................................................................................................................................... 20
Basisstructuur van een samenleving........................................................................................................................... 20
Kapitalisme .................................................................................................................................................................. 20
Marxisme .................................................................................................................................................................... 20
Corporatisme............................................................................................................................................................... 21
Welvaartstaat .............................................................................................................................................................. 21
1.4 Sociaal contract ......................................................................................................................................................... 24
Wat is dat? .................................................................................................................................................................. 24
Grondleggers van het sociaal contract ........................................................................................................................ 24
Sociaal contract doorheen de tijd ............................................................................................................................... 24
Sociaal contract met overlappende generaties........................................................................................................... 25
1.5 Kernbegrippen........................................................................................................................................................... 27
2.1 De onzichtbare hand ................................................................................................................................................. 29
Het Libertarische ideaal van een ongereguleerde markt ............................................................................................ 29
1
, Probleem voor een sociale wetenschapper ................................................................................................................ 29
Het laboratorium van een wetenschapper ................................................................................................................. 29
Aannames in het referentie model ............................................................................................................................. 30
Eerste welvaartstheorema. ......................................................................................................................................... 30
2.2 Marktfalingen ............................................................................................................................................................ 33
Veronderstelling 1: rationele individuen ..................................................................................................................... 33
Veronderstelling 2: Perfecte informatie ...................................................................................................................... 34
Veronderstelling 3: Perfect competitieve markten ..................................................................................................... 35
Markten zijn compleet ................................................................................................................................................ 36
Er zijn geen publieke goederen ................................................................................................................................... 37
Er zijn geen externaliteiten ......................................................................................................................................... 37
2.3 Sociale investeringen ................................................................................................................................................ 40
Definiëring sociale investeringen ................................................................................................................................ 40
Commodificatie ........................................................................................................................................................... 40
Decommodificatie ....................................................................................................................................................... 40
Mattheüseffect ............................................................................................................................................................ 41
Slotbeschouwing 1: overheidsfalen ............................................................................................................................ 41
Slotbeschouwing 2: Sociale rechten ........................................................................................................................... 42
2.4 Kernbegrippen........................................................................................................................................................... 43
3.1 Risico en onzekerheid................................................................................................................................................ 46
Definiëring risico en onzekerheid................................................................................................................................ 46
Pay-off ......................................................................................................................................................................... 46
Risicoaversie ................................................................................................................................................................ 47
Centrale vraag ............................................................................................................................................................. 47
3.2 Informele verzekering ............................................................................................................................................... 49
Zelfverzekering ............................................................................................................................................................ 49
Informele verzekering ................................................................................................................................................. 49
Wanneer werkt nu een dergelijk systeem? ................................................................................................................. 50
3.3 De private verzekeringsmarkt ................................................................................................................................... 51
Private verzekering ...................................................................................................................................................... 51
Wanneer werkt een private verzekering? (Voorwaarden) .......................................................................................... 53
3.4 Sociale verzekering .................................................................................................................................................... 56
Definiëring sociale verzekering? ................................................................................................................................. 56
Oorsprong ................................................................................................................................................................... 56
Sociale verzekering versus private verzekering ........................................................................................................... 57
Lidmaatschap van de sociale verzekering ................................................................................................................... 57
Premie in de sociale verzekering ................................................................................................................................. 58
Uitkeringen in de sociale verzekering ......................................................................................................................... 58
2
, Sociale verzekering en solidariteit .............................................................................................................................. 58
Sociale verzekering en zekerheid in België.................................................................................................................. 59
Sociale verzekering als spaarvarken ............................................................................................................................ 59
Sociale verzekeringen in beweging ............................................................................................................................. 60
Optimale hoeveelheid sociale verzekering ................................................................................................................. 60
Sociale verzekering: financiering ................................................................................................................................. 60
Sociale zekerheidsbijdragen ........................................................................................................................................ 61
Inkomsten 2020........................................................................................................................................................... 61
Uitgaven per risico ...................................................................................................................................................... 61
3.5 Kernbegrippen........................................................................................................................................................... 62
4.1 Efficiëntie en rechtvaardigheid.................................................................................................................................. 64
Een tweede (normatief) criterium .............................................................................................................................. 64
John Rawls (1921-2002) .............................................................................................................................................. 64
Twee varianten van rechtvaardigheid ......................................................................................................................... 65
Tweede welvaartstheorema........................................................................................................................................ 66
Taakverdeling .............................................................................................................................................................. 66
Leaky Bucket transfers ................................................................................................................................................ 67
Taakverdeling (opnieuw) ............................................................................................................................................. 68
Mind the gap ............................................................................................................................................................... 68
4.2 Belastingen en herverdeling ..................................................................................................................................... 69
Herverdeling en voorverdeling ................................................................................................................................... 69
Belastingen .................................................................................................................................................................. 69
Overheidsinkomsten genereren.................................................................................................................................. 69
Overheidsschuld.......................................................................................................................................................... 70
Herverdeling................................................................................................................................................................ 71
Verschillende belastinginstrumenten ......................................................................................................................... 71
(1)Personenbelastingen .............................................................................................................................................. 72
(2) Vermogensbelastingen .......................................................................................................................................... 75
(3) Vennootschapsbelasting ........................................................................................................................................ 77
(4) Belastingen over de toegevoegde waarde (BTW) .................................................................................................. 77
Gedragsreactie op belastingen ................................................................................................................................... 78
4.3 Inkomensongelijkheid ............................................................................................................................................... 79
Gegevens ..................................................................................................................................................................... 79
Pen’s parade (België 2016) .......................................................................................................................................... 79
Inkomensaandelen (België 2016) ................................................................................................................................ 80
Lorenz-curve (België 2016) ......................................................................................................................................... 81
Wereldwijde ongelijkheid ........................................................................................................................................... 82
Wereldwijde inkomensgroei (1988-2008)................................................................................................................... 82
3