Pagina 4 van 41
Milieubeleid samenvatting
Inhoud
Les 1: milieuproblemen als maatschappelijk vraagstuk..........................................................5
4 begrippenkaders.............................................................................................................. 5
Milieuproblemen als mens-milieuproblemen.......................................................................6
Hoe de menselijke ingrepen kunnen leiden tot milieuproblemen: de DPSI(R)-keten...........7
Les 2: Evolutie milieubeleid en milieubeginselen....................................................................9
Discourse evolutie van het milieubeleid..............................................................................9
De drie grote milieudiscoursen..........................................................................................10
Basisbeginselen van het vlaamse milieubeleid.................................................................11
Les 3: Milieuvraagstukken als politieke vraagstukken - milieubeleidsinstrumenten..............14
De metafoor Tragedy of the commons..............................................................................14
De spanning tussen eigen en collectief belang (sociale dilemma’s / speltheorie)..............15
Het vraagstuk van de instrumentering...............................................................................18
Les 4: doelrationeel perspectief op milieubeleid en de beleidscyclus...................................20
Les 5: het interactieperspectief en het institutioneel perspectief op milieubeleid..................26
Het interactieperspectief op milieubeleid...........................................................................26
Het institutioneel perspectief op milieubeleid....................................................................28
Les 6: Milieubeleidsevaluatie................................................................................................31
Plan-, product- en procesevaluatie....................................................................................32
Milieubeleidsevaluatie (MBE) doorheen de 3 perspectieven op milieubeleid....................33
Uitdagingen voor MBE......................................................................................................34
Les 7: Milieubeleidsplanning en transitiegovernance............................................................34
Milieubeleidsplanning........................................................................................................34
Transitiegovernance......................................................................................................... 36
Les 9: Just transition............................................................................................................. 41
Ongelijkheid in verantwoordelijkheid.................................................................................41
Ongelijkheid in de impact van klimaatverandering............................................................42
Ongelijkheid in klimaatbeleidsimpact: distributionele rechtvaardigheid.............................42
Just transition voor werknemers.......................................................................................43
Voorstel policy mix voor een rechtvaardige klimaattransitie in België...............................43
, Pagina 5 van 41
Les 1: milieuproblemen als maatschappelijk
vraagstuk
→ lang invloed op omgeving MAAR milieubeleid laatste 50 jaar
4 begrippenkaders
● jaren 70: compartimenteel begrippenkader
○ lucht, water, bodem, afval, fauna en flora, landschap
○ probleem aanpakken in compartiment
○ sterkte:
■ specialisatie experten en overheden
■ oog op kwaliteitsdoelstellingen
○ zwakte:
■ versnippering bevoegdheden en beleid
■ risico afwenteling probleem
(vb waterzuivering → slib → bodemvervuiling)
■ problemen moeilijk aanpakken bij bron
(vb regio of keten van processen)
→ keken naar problemen in eindfase, niet bron
● begin jaren 80: hoofdtypes ingrepen/ effecten
○ additions: toevoeging dat zorgt voor probleem verontreiniging
○ uitputting: verwijderen hulpbronnen
○ aantasting: kwaliteitsverandering
→ vb te veel stikstof evenveel planten en dieren, maar wel minder
diversiteit
● Thematisch kader
→ benoemd als centrale thema’s
→ ‘VER’ = problematisch effectproces of samenhangend geheel processen
in milieu
→ zoals VERvuiling, VERontreiniging, VERandering, VERspreiding,
VERdroging, …
→ procesmatig begrippenkader
○ sterkte:
■ + overstijgen klassieke bronnenindelingen en compartimenering
■ + integrale benadering en aanpak
■ + kernachtige, scherpe diagnose en monitoring
○ zwakte:
■ - moeilijk en abstract
■ - niet coherent
(‘VER’... vb verwijdering = oplossing en verzuring = probleem)
■ - bestuurlijke organisatie moeilijker
● 21ste eeuw: geïntegreerd perspectief
○ besef dat alles samenhangt: integratie
→ begrip duurzame ontwikkeling
○ milieudoelstellingen worden holistischer
, Pagina 6 van 41
■ ambitieuzer
■ systeemniveau
■ moeilijker operationalisering
○ milieubeleid en ruimtelijke orderningsbeleid → omgevingsbeleid
■ + geïntegreerde blik
■ - minder politieke aandacht? begraven
○ de benoeming van een probleem heeft een effect op oplossingen
→ structureert de oplossingen
Milieuproblemen als mens-milieuproblemen
→ antropogene oorzaak problemen
→ dit was altijd al het geval
Antropogeen: door menselijke ingrepen
en instrumentele visie op natuur en
wetenschap
→ géén natuurrampen
(natuurrampen zoals orkanen
bestonden al,toch meer voorkomen
nu)
milieu= fysiek systeem
→ biotische en abiotische elementen + relaties ertussen
● aggregatieniveaus
○ chemische elementen (grondstoffen, water, O2, …)
○ compartimenten (lucht, oppervlaktewater, grondwater, bodem, …)
○ ecosystemen (bossen, heide, oceanen, mangrove, …)
● schaalniveaus (is niet hetzelfde)
○ van binnenhuismilieu tot planeet
● natuurlijke en cultuurlijk milieu (door mens gevormd of beïnvloed)
→ vb oerbos vs onze bossen
Mens= sociaal systeem, samenleving
● micro: mensen, gezinnen, sociale relaties
● meso: organisaties, sectoren, verenigingen
● macro: maatschappelijke structuren vb staat, kerk, geopolitiek,...
samenleving --betekenissen en functies→ milieu
● functies: voeding, ontspanning, transport, ..
● betekenissen en functies voorbeeld water
○ water als wagen
○ vaarwater
○ zwemwater
○ begrenzing
, Pagina 7 van 41
○ viswater
○ afvoerwater
○ …
Hoe de menselijke ingrepen kunnen leiden tot milieuproblemen:
de DPSI(R)-keten
→ wat we ‘problematisch’ vinden hangt af van vele factoren
voorbeeld auto en NO2: R:
● D: ga naar de les (auto) ← minder autogebruik
● P: NO2-uitstoot ← technologische ingrepen
● S: concentratie NO2 ← polluent er uit halen
● I: impact gezondheid mens ← beter kankeronderzoek
Driving forces:
● menselijke activiteiten (vooral schaal of volumes)
→ gevolg van onze keuzes = stuurbaar
○ basis: behoeften en waarden
○ behoeftenhiërarchie
■ fysiologische: eten, drinken, slapen
■ bescherming en veiligheid: huisvesting, verwarming
■ sociale: erkenning, aanvaarding, ontplooiing, mode
○ geen optelsom individuele, maar ook collectieve behoeften: landsverdediging,
wegen, scholen, haveninfrastructuur, …
● maatschappelijke ontwikkeling, factoren, trends
○ zoals overbevolking, verstedelijking, eco groei, gezinsverdunning, vergrijzing,
digitalisering, AI, …)
Milieubeleid samenvatting
Inhoud
Les 1: milieuproblemen als maatschappelijk vraagstuk..........................................................5
4 begrippenkaders.............................................................................................................. 5
Milieuproblemen als mens-milieuproblemen.......................................................................6
Hoe de menselijke ingrepen kunnen leiden tot milieuproblemen: de DPSI(R)-keten...........7
Les 2: Evolutie milieubeleid en milieubeginselen....................................................................9
Discourse evolutie van het milieubeleid..............................................................................9
De drie grote milieudiscoursen..........................................................................................10
Basisbeginselen van het vlaamse milieubeleid.................................................................11
Les 3: Milieuvraagstukken als politieke vraagstukken - milieubeleidsinstrumenten..............14
De metafoor Tragedy of the commons..............................................................................14
De spanning tussen eigen en collectief belang (sociale dilemma’s / speltheorie)..............15
Het vraagstuk van de instrumentering...............................................................................18
Les 4: doelrationeel perspectief op milieubeleid en de beleidscyclus...................................20
Les 5: het interactieperspectief en het institutioneel perspectief op milieubeleid..................26
Het interactieperspectief op milieubeleid...........................................................................26
Het institutioneel perspectief op milieubeleid....................................................................28
Les 6: Milieubeleidsevaluatie................................................................................................31
Plan-, product- en procesevaluatie....................................................................................32
Milieubeleidsevaluatie (MBE) doorheen de 3 perspectieven op milieubeleid....................33
Uitdagingen voor MBE......................................................................................................34
Les 7: Milieubeleidsplanning en transitiegovernance............................................................34
Milieubeleidsplanning........................................................................................................34
Transitiegovernance......................................................................................................... 36
Les 9: Just transition............................................................................................................. 41
Ongelijkheid in verantwoordelijkheid.................................................................................41
Ongelijkheid in de impact van klimaatverandering............................................................42
Ongelijkheid in klimaatbeleidsimpact: distributionele rechtvaardigheid.............................42
Just transition voor werknemers.......................................................................................43
Voorstel policy mix voor een rechtvaardige klimaattransitie in België...............................43
, Pagina 5 van 41
Les 1: milieuproblemen als maatschappelijk
vraagstuk
→ lang invloed op omgeving MAAR milieubeleid laatste 50 jaar
4 begrippenkaders
● jaren 70: compartimenteel begrippenkader
○ lucht, water, bodem, afval, fauna en flora, landschap
○ probleem aanpakken in compartiment
○ sterkte:
■ specialisatie experten en overheden
■ oog op kwaliteitsdoelstellingen
○ zwakte:
■ versnippering bevoegdheden en beleid
■ risico afwenteling probleem
(vb waterzuivering → slib → bodemvervuiling)
■ problemen moeilijk aanpakken bij bron
(vb regio of keten van processen)
→ keken naar problemen in eindfase, niet bron
● begin jaren 80: hoofdtypes ingrepen/ effecten
○ additions: toevoeging dat zorgt voor probleem verontreiniging
○ uitputting: verwijderen hulpbronnen
○ aantasting: kwaliteitsverandering
→ vb te veel stikstof evenveel planten en dieren, maar wel minder
diversiteit
● Thematisch kader
→ benoemd als centrale thema’s
→ ‘VER’ = problematisch effectproces of samenhangend geheel processen
in milieu
→ zoals VERvuiling, VERontreiniging, VERandering, VERspreiding,
VERdroging, …
→ procesmatig begrippenkader
○ sterkte:
■ + overstijgen klassieke bronnenindelingen en compartimenering
■ + integrale benadering en aanpak
■ + kernachtige, scherpe diagnose en monitoring
○ zwakte:
■ - moeilijk en abstract
■ - niet coherent
(‘VER’... vb verwijdering = oplossing en verzuring = probleem)
■ - bestuurlijke organisatie moeilijker
● 21ste eeuw: geïntegreerd perspectief
○ besef dat alles samenhangt: integratie
→ begrip duurzame ontwikkeling
○ milieudoelstellingen worden holistischer
, Pagina 6 van 41
■ ambitieuzer
■ systeemniveau
■ moeilijker operationalisering
○ milieubeleid en ruimtelijke orderningsbeleid → omgevingsbeleid
■ + geïntegreerde blik
■ - minder politieke aandacht? begraven
○ de benoeming van een probleem heeft een effect op oplossingen
→ structureert de oplossingen
Milieuproblemen als mens-milieuproblemen
→ antropogene oorzaak problemen
→ dit was altijd al het geval
Antropogeen: door menselijke ingrepen
en instrumentele visie op natuur en
wetenschap
→ géén natuurrampen
(natuurrampen zoals orkanen
bestonden al,toch meer voorkomen
nu)
milieu= fysiek systeem
→ biotische en abiotische elementen + relaties ertussen
● aggregatieniveaus
○ chemische elementen (grondstoffen, water, O2, …)
○ compartimenten (lucht, oppervlaktewater, grondwater, bodem, …)
○ ecosystemen (bossen, heide, oceanen, mangrove, …)
● schaalniveaus (is niet hetzelfde)
○ van binnenhuismilieu tot planeet
● natuurlijke en cultuurlijk milieu (door mens gevormd of beïnvloed)
→ vb oerbos vs onze bossen
Mens= sociaal systeem, samenleving
● micro: mensen, gezinnen, sociale relaties
● meso: organisaties, sectoren, verenigingen
● macro: maatschappelijke structuren vb staat, kerk, geopolitiek,...
samenleving --betekenissen en functies→ milieu
● functies: voeding, ontspanning, transport, ..
● betekenissen en functies voorbeeld water
○ water als wagen
○ vaarwater
○ zwemwater
○ begrenzing
, Pagina 7 van 41
○ viswater
○ afvoerwater
○ …
Hoe de menselijke ingrepen kunnen leiden tot milieuproblemen:
de DPSI(R)-keten
→ wat we ‘problematisch’ vinden hangt af van vele factoren
voorbeeld auto en NO2: R:
● D: ga naar de les (auto) ← minder autogebruik
● P: NO2-uitstoot ← technologische ingrepen
● S: concentratie NO2 ← polluent er uit halen
● I: impact gezondheid mens ← beter kankeronderzoek
Driving forces:
● menselijke activiteiten (vooral schaal of volumes)
→ gevolg van onze keuzes = stuurbaar
○ basis: behoeften en waarden
○ behoeftenhiërarchie
■ fysiologische: eten, drinken, slapen
■ bescherming en veiligheid: huisvesting, verwarming
■ sociale: erkenning, aanvaarding, ontplooiing, mode
○ geen optelsom individuele, maar ook collectieve behoeften: landsverdediging,
wegen, scholen, haveninfrastructuur, …
● maatschappelijke ontwikkeling, factoren, trends
○ zoals overbevolking, verstedelijking, eco groei, gezinsverdunning, vergrijzing,
digitalisering, AI, …)
