Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
Inleiding tot veiligheid, terrorisme & mensenrechten
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
- Actua:
o FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen op de radar van veiligheidsdiensten
▪ 764 verwijst naar de woonplaats vd oprichter
▪ Deze terreurgroep zet niet aan tot geweld vanuit een bepaalde ideologie, maar gewoon voor geweld (geweld om
geweld)
o Optreden vd Israëlische dj Skazi op de valreep geannuleerd, ‘uit veiligheidsoverwegingen’
o Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie ‘gevaar vormt voor de maatschappij’
o Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “Is veiligheid van fietsers minder belangrijk dan privacy?”
- De hele wereld wordt beheerst door artefacten (= wat de mens gecreëerd heeft)
o Gevoel dat niets onontkombaar is
o Men wil alles controleren & beheersen → men wil steeds meer veiligheid
Etymologie vh woord ‘veiligheid’ & de U-curve van T.R. Gurr
- Afkomtig van ‘felig’ = beschermd of geborgen
- Latijnse securitas = zonder zorg
o Verwijzing naar de Pax Romana
Tegen wie of wat moet men beschermd worden?
- Veiligheid als semantisch sleepnet (Boutellier)
o Er kunnen heel veel verschillende begrippen gevat worden onder het begrip ‘veiligheid’
o Vb: van sluikstorten (overlast) over georganiseerde misdaad tot terrorisme
- Objectieve vs. subjectieve veiligheid:
o Objectief: situaties die als een externe bron van bedreiging kunnen overkomen
o Subjectief: persoonlijk onveiligheidsgevoel n.a.v. bepaalde situaties
▪ Kan voor iedereen anders zijn
▪ Kan te maken hebben met de buurt waarin men woont, de persoonlijkheid van mensen, …
▪ Vb: iemand heeft een inbraakalarm geïnstalleerd waardoor hij zijn woning
objectief veiliger maakt. Maar elke keer als het inbraakalarm geactiveerd wordt,
gaat de eigenaar zich subjectief onveiliger voelen dan bv iemand die geen inbraak-
alarm geïnstalleerd heeft.
o Vb: het legaliseren van pepperspray zal waarschijnlijk de subjectieve veiligheid verhogen
maar tegelijk de objectieve veiligheid verlagen (bv door misbruik)
- Actua: onveiligheidsgevoel groeit opnieuw in België: “Maar niet wie het meest risico loopt, voelt zich
het meest onveilig”
- In de U-curve werd dodelijk geweld door T.R. Gurr in kaart gebracht
o Vaststelling: het aantal gevallen van dodelijk geweld neemt af in de samen-
leving
▪ Verklaring: culturele veranderingen, industriële revolutie, stijgende
welvaart, …
▪ Maar: een lichte toename sinds de jaren ‘60
Geschiedenis
Vroege middeleeuwen & eerder
- Geen monopolisering of centralisering van fysieke geweldsuitoefening ( nu: geweldsmonopolie voor de overheid)
o Gevolg: conflicten werden vaak op een gewelddadige manier opgelost (= schering & inslag)
- Private wraak & veterecht: geen enkele vorm van proportionaliteit (bv Romeo & Julia)
o Vb: een slag in het gezicht zou kunnen leiden tot het uitmoorden ve volledige familie
o Strafrecht was eigenlijk nog privaat recht
▪ Reden: geen overheid die zich bezighield met private wraak
o Evolutie naar een tariefsysteem (ver-geld-ing) om private wraak af te kopen
Modernisering
- Veiligheid = taak vh centraal politiek gezag
o Georganiseerd d.m.v. wetten (cf. rechtszekerheid) zodat iedereen weet wat de spelregels zijn
o De staat heeft het monopolie vd legitieme fysieke geweldsuitoefening
o Gehoorzaamheid vd burgers in ruil
Burgers gaan gehoorzaam zijn & zich aan de wetten houden waardoor de overheid ervoor zal zorgen dat de
veiligheid gegarandeerd wordt
- Theorie vh sociaal contact (Hobbes, Leviathan e.a.): natuurtoestand als er geen wetten & overheid zijn
1
,Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
o = Situatie van permanente oorlog, conflict & geweld (oorlog van allen tegen allen)
o Om hier een einde aan te kunnen maken, gaan de burgers een sociaal contract afsluiten
▪ Hierin staan ze bepaalde rechten af aan de overheid & in ruil daarvoor krijgen ze veiligheid
- Niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers (Locke)
o Gevolg: bescherming tegen willekeur door de overheid (cf. rechtsstaat)
▪ Men moet er niet alleen voor zorgen dat burgers elkaar niet gaan uitmoorden, burgers moeten ook
beschermd worden tegen de willekeur vd overheid
▪ De overheid is ook gebonden door regels & mag de macht niet willekeurig uitoefenen
o Vb: Déclaration of Independence (1776) → life, liberty and the pursuit of happiness
- De mens is van nature goed, maar door materieel bezit worden er problemen & ongelijkheid in de samenleving
gecreëerd (Rousseau)
o Gevolg: nood aan een sociaal contract
- Tegenreactie: meer focus op positieve veiligheid, empathie & altruïsme (Schuilenberg e.a.)
o Het mensbeeld van Hobbes is te negatief (geen oorlog van allen tegen allen)
o Gemeenschapsleven is de basis vh bestaan (niet het afsluiten ve sociaal contract)
Mensenrecht op veiligheid?
- Veiligheid = kerntaak én legitimatie vh staatsgezag (door monopolie op legitieme fysieke geweldsuitoefening)
o Als de overheid niet voor de veiligheid vd burgers kan zorgen, heeft het geen recht om te bestaan
o Burgers beschermen tegen elkaar én tegen de ongebreidelde machtsuitoefening door het centrale gezag
- Sociaal grondrecht of klassiek afweerrecht?
o Klassieke afweerrechten in het EVRM → de burger weert zich af tegen de overheid
▪ Wat mag de overheid niet doen? Hoever mag de overheid gaan?
▪ Vb: art. 5 EVRM → iederene heeft recht op vrijheid & veiligheid van zijn persoon. Niemand mag zomaar door de
overheid gearresteerd worden.
▪ Vb: het recht op privacy → de overheid mag niet zomaar onze huizen binnenwandelen om te kijken wat er allemaal
gebeurt
o Ook positieve verplichtingen in het EVRM (gaat meer richting een sociaal grondrecht)
▪ Wat moet de overheid wel doen?
▪ Gaat vaak over het garanderen van veiligheid, minstens over het instellen ve efficiënt strafonder-
zoek bij misdrijven (= inspanningsverbintenis vd overheid)
▪ Vb: art. 8 EVRM, het recht op onderwijs, …
▪ Vb: zaak KU t. Finland → een jongen was misbruikt andat er contacten gelegd werden via het internet. Men had
een IP-adres vd mogelijke verdachte, maar doordat er destijds geen bewaarplicht was in Finland kon men de dader
niet identificeren. Het EHRM zei dat de overheid in bepaalde gevallen …
Het recht op vrijheid & veiligheid wordt eerder gezien als een klassiek afweerrecht
▪ Maar er zijn in de rechtspraak vh EHRM ook inspanningsverbintenissen vd overheid om dat recht
te garanderen waardoor er ook een insteek als sociaal grondrecht is
Continu spanningsveld
- 3 voorwaarden opdat een beperking mogelijk is:
1. Wettelijke basis (bv huiszoekingsbevel)
2. Legitiem doel (bv om de rechten van anderen te beschermen)
▪ Veiligheid kan een rechtvaardiging zijn om een inbreuk te plegen op een mensenrecht
3. Niet verdergaan dan wat nodig is
- Paradox vd veiligheid: “Security promises freedom but in fact erodes civil liberties” (Zedner)
o Door het streven naar veiligheid zorgt men ervoor dat grondrechten ingeperkt worden
o Vb: de luchthaven is bij uitstek de plaats waar we afstand doen van onze rechten & vrijheden (identiteitscontroles,
bagagecontrole, …). Iedereen wordt er eigenlijk als een soort verdachte behandeld, maar quasi iedereen geeft daar
toestemming voor.
- Veiligheid & vrijheid komen te veel met elkaar in concurrentie → de bevolking zal uiteindelijk altijd veiligheid boven
vrijheid kiezen (Piret)
o Uitzondering: vrijheid wordt in die mate van overheidswege aangetast waardoor er ook van veiligheid geen
sprake kan zijn (bv zoals in totalitaire regimes)
o Veiligheid is een utopie
▪ Absolute veiligheid is onmogelijk want er zullen altijd bedreigingen zijn
o Acua: Europese politiediensten willen geen end-to-end versleuteling op berichtenplatformen: “Onze huizen worden gevaar-
lijker dan onze straten”
2
,Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
Terrorisme
Definitie
- = Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541):
o Een bevolking ernstig vrees aan te jagen
o Een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling te verrichten
of na te laten
o De politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren ve land of internationale organisatie
ernstig te ontwrichten of vernietigen
Enkele cijfers
- Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in de EU
o 2024: 58 aanslagen in 14 lidstaten (zowel gepleegde, mislukte als verijdelde)
▪ Vergelijking: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022 & 120 in 2023
o 2024: 5 doden & 20 gewonden n.a.v. de aanslagen
▪ Vergelijking: 10 doden in 2019, 21 in 2020, 2 in 2021, 0 in 2022 & 6 in 2023
- Overige vaststellingen:
o De impact vd conflicten in Gaza & Oekraïne op oproepen tot geweld online
o Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
o Rol van technologie bij het verspreiden van online haat (bv generatieve AI)
Verschillend van andere vormen van criminaliteit?
- Centrale vraag: hoe ver mag de overheid gaan in het beperken van mensenrechten in de strijd tegen terroristische
misdrijven?
o Mag de overheid verdergaan om de veiligheid vd burgers te garanderen i.h.k.v. terroristische misdrijven dan
i.h.k.v. andere vormen van criminaliteit?
- Voorwendsel vd inperking op mensenrechten
o Vb: verbod op anoniem belkaarten (altijd identificatie nodig bij de aankoop ve belkaart), mogelijkheid op nachtelijke huis-
zoeking & dataretentie (ruimste bewaarplicht is mogelijk om de nationale veiligheid te garanderen)
- Actua: regering geeft zichzelf macht om extremistische & radicale organisaties te verbieden
De ambigue rol van technologie
- Technologie (ook steeds meer AI) wordt door de overheid (bv de politie) & private spelers (bv Verisure) gebruikt om de
veiligheid te waarborgen
o Reden: de veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging & angst te
bestendigen
- De georganiseerde misdaad wordt complexer & gruwelijker (De Bolle)
o Oorzaak: technologie → het internet is het kloppend hart geworden van criminele bendes
- Actua: algoritmes jagen op Albanese maffia: wat is er veranderd na 2 jaar Sky ECC?
o De kraak van Sky ECC veroorzaakte onrust in de criminele wereld, maar test ook de politie tot het uiterste
Samengevat
- Er zijn verschillende verklaringen voor de obsessie met veiligheid
o Cultuurfilosofisch, cultuursociologisch, rechtsfilosofisch, …
o De hang naar veiligheid is de voorbije 3 decennia fors toegenomen
- In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief) onveiligheidsgevoel heersen
o Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt
o Actua:
▪ Minister Beenders zet deur open voor legalisering van pepperspray om onveiligheidsgevoel bij vrouwen tegen te
gaan
▪ Advocate Sanne De Clerck: ‘de legalisering van pepperspray geeft een vals gevoel van veiligheid & voedt de angst-
cultuur alleen verder’
- Veiligheid = kerntaak vd overheid die ervoor moet zorgen dat burgers hun rechten & vrijheden kunnen uitoefenen
o Tegelijkertijd is veiligheid een argument om rechten & vrijheden in te perken
o De cursus gaat over politieke veiligheid
▪ De manier waarop een staat de maatschappelijke ordening tracht te bewerkstelligen
▪ Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor
o Politiek:
▪ De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument
▪ Vlaams Belang scoort bij de meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in
de krijtlijnen ve democratische rechtsstaat (op de voet gevolgd door N-VA)
3
, Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
▪ Linkse partijen doen het in het algemeen beter (Groen kleurt het meeste groen)
Feit dat mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming
- Terrorisme & technologie vormen een continue bedreiging
o Niet alleen voor onze veiligheid
o Ook voor onze rechten & vrijheden
- Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich (terror = extreme angst)
- !! Terroristen bestaan maar het is steeds de vraag of de remedie om de kwaal te bestrijden niet erger is dan de kwaal
zelf
- Trigger warning!
o Veiligheid is een controversieel thema
o Het debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd
o Vb: veiligheid zou een rechts thema (hard doorpakken) zijn & ‘laisser faire laisser passer’ zou een links axioma zijn (elke vorm
van geweld heeft zijn oorsprong in een vorm van deprivatie)
De paradoxen vd veiligheidscultuur
De sociogenese vd angst
- Terugblik: we leven in een samenleving met een obsessie voor veiligheid
o Onderscheid tussen subjectieve & objectieve veiligheid (bv pepperspray)
o Rechtsfilosofische & mensenrechtelijke benadering vh begrip ‘veiligheid’
- Sociogenese = de oorsprong van sociale structuren & gedrag door maatschappelijke processen
- Subjectieve veiligheid (= onveiligheidsgevoel) is onlosmakelijk verbonden met angst
- Sociologische observaties over de manier waarop (angst voor) criminaliteit sinds de naoorlogse periode politiek
wordt gethematiseerd (Frank Furedi in Culture of fear):
o Enerzijds een evolutie in de criminaliteitscijfers
o Anderzijds angst die een eigen leven is gaan leiden & dat los vd criminaliteitscijfers
- Sinds 1950 is criminaliteit een belangrijk onderwerp in het publieke debat
o Ook is er sprake ve opleving van angst & dus ve bloeiende markt in angst (bv inbraakalarmen, deurbelcamera’s)
- Angst is cultureel bepaald
o Angst hing vast aan specifieke, sociaal gestigmatiseerde bedreigingen
▪ Vb: de angst ve katholieke om in de hel te belanden
o Vandaag de dag is angst minder specifiek & minder voorspelbaar
▪ Het wordt een probleem op zich
▪ Het staat los ve specifieke bedreiging (het is algemener)
• Het is losgekoppeld vh onderwerp waarop de angst betrekking had/heeft
- Niet criminaliteit, maar de angst voor criminaliteit neemt een belangrijke plaats in in het maatschappelijke debat
& in de politiek
o !! Niet wie het meeste angst heeft om het slachtoffer van criminaliteit te worden, maakt ook de grootste
kans om slachtoffer te worden (eerder omgekeerd)
▪ Subjectieve veiligheid heeft te maken met meer dan de objectieve veiligheid of effectieve crimi-
naliteitscijfers om slachtoffer te worden
- Opleving van angst door een veranderende samenleving (cf. artefacten):
o Een cultuur waarin men twijfels & bezorgdheden heeft over alles wat onzeker is
▪ Men loopt voortdurend vooruit op wat er in het ergste geval kan gebeuren (worst case scenario)
o Individualisering in de laatmoderne samenleving → hoog risicobesef onder burgers
▪ Hoe meer informatie beschikbaar is, hoe meer de onzekerheid & angst voor risico’s & onveiligheid
groeit (Jan Terpstra)
o Bewustzijn van alle risico’s zorgt voor een incorporatie van criminaliteit-ontwijkingsgedrag in het dagelijks
leven (bv vrouwen ‘moeten’ ’s avonds niet alleen over straat lopen)
▪ Als er dan toch iets gebeurt, zal snel de vraag gesteld worden waarom men het risico niet ontweek
(bv waarom fietste het meisje ’s avonds alleen naar huis?)
o De angst dat iets negatief kan gebeuren, kan aan de basis liggen ve juridische vordering
▪ Vb: schadevergoeding voor de angst van slachtoffers ve cyberaanval voor misbruik van hun gegevens? → In casu
werd de Bulgaarse belastingsdienst gehackt. Heel veel gegevens van belastingplichtigen circuleerden zo op het
internet. Art. 82 AVG stelt dat verwerkers van persoonsgegevens ervoor moeten zorgen dat gegevens voldoende
beschermd worden. Hier kan dus gesteld worden dat de Bulgaarse overheid daarin gefaald heeft. De slachtoffers
zijn naar het HvJ-EU gestapt & hebben een schadevergoeding geëist. Het HvJ-EU stelde dat ook immateriële schade
in aanmerking komt, maar de eiser moet bewijzen dat de inbreuk op de AVG tot negatieve gevolgen leidt (fysiek,
psychologisch of sociaal nadeel) & dat de angst gegrond is in de specifieke omstandigheden.
4
Inleiding tot veiligheid, terrorisme & mensenrechten
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
- Actua:
o FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen op de radar van veiligheidsdiensten
▪ 764 verwijst naar de woonplaats vd oprichter
▪ Deze terreurgroep zet niet aan tot geweld vanuit een bepaalde ideologie, maar gewoon voor geweld (geweld om
geweld)
o Optreden vd Israëlische dj Skazi op de valreep geannuleerd, ‘uit veiligheidsoverwegingen’
o Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie ‘gevaar vormt voor de maatschappij’
o Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “Is veiligheid van fietsers minder belangrijk dan privacy?”
- De hele wereld wordt beheerst door artefacten (= wat de mens gecreëerd heeft)
o Gevoel dat niets onontkombaar is
o Men wil alles controleren & beheersen → men wil steeds meer veiligheid
Etymologie vh woord ‘veiligheid’ & de U-curve van T.R. Gurr
- Afkomtig van ‘felig’ = beschermd of geborgen
- Latijnse securitas = zonder zorg
o Verwijzing naar de Pax Romana
Tegen wie of wat moet men beschermd worden?
- Veiligheid als semantisch sleepnet (Boutellier)
o Er kunnen heel veel verschillende begrippen gevat worden onder het begrip ‘veiligheid’
o Vb: van sluikstorten (overlast) over georganiseerde misdaad tot terrorisme
- Objectieve vs. subjectieve veiligheid:
o Objectief: situaties die als een externe bron van bedreiging kunnen overkomen
o Subjectief: persoonlijk onveiligheidsgevoel n.a.v. bepaalde situaties
▪ Kan voor iedereen anders zijn
▪ Kan te maken hebben met de buurt waarin men woont, de persoonlijkheid van mensen, …
▪ Vb: iemand heeft een inbraakalarm geïnstalleerd waardoor hij zijn woning
objectief veiliger maakt. Maar elke keer als het inbraakalarm geactiveerd wordt,
gaat de eigenaar zich subjectief onveiliger voelen dan bv iemand die geen inbraak-
alarm geïnstalleerd heeft.
o Vb: het legaliseren van pepperspray zal waarschijnlijk de subjectieve veiligheid verhogen
maar tegelijk de objectieve veiligheid verlagen (bv door misbruik)
- Actua: onveiligheidsgevoel groeit opnieuw in België: “Maar niet wie het meest risico loopt, voelt zich
het meest onveilig”
- In de U-curve werd dodelijk geweld door T.R. Gurr in kaart gebracht
o Vaststelling: het aantal gevallen van dodelijk geweld neemt af in de samen-
leving
▪ Verklaring: culturele veranderingen, industriële revolutie, stijgende
welvaart, …
▪ Maar: een lichte toename sinds de jaren ‘60
Geschiedenis
Vroege middeleeuwen & eerder
- Geen monopolisering of centralisering van fysieke geweldsuitoefening ( nu: geweldsmonopolie voor de overheid)
o Gevolg: conflicten werden vaak op een gewelddadige manier opgelost (= schering & inslag)
- Private wraak & veterecht: geen enkele vorm van proportionaliteit (bv Romeo & Julia)
o Vb: een slag in het gezicht zou kunnen leiden tot het uitmoorden ve volledige familie
o Strafrecht was eigenlijk nog privaat recht
▪ Reden: geen overheid die zich bezighield met private wraak
o Evolutie naar een tariefsysteem (ver-geld-ing) om private wraak af te kopen
Modernisering
- Veiligheid = taak vh centraal politiek gezag
o Georganiseerd d.m.v. wetten (cf. rechtszekerheid) zodat iedereen weet wat de spelregels zijn
o De staat heeft het monopolie vd legitieme fysieke geweldsuitoefening
o Gehoorzaamheid vd burgers in ruil
Burgers gaan gehoorzaam zijn & zich aan de wetten houden waardoor de overheid ervoor zal zorgen dat de
veiligheid gegarandeerd wordt
- Theorie vh sociaal contact (Hobbes, Leviathan e.a.): natuurtoestand als er geen wetten & overheid zijn
1
,Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
o = Situatie van permanente oorlog, conflict & geweld (oorlog van allen tegen allen)
o Om hier een einde aan te kunnen maken, gaan de burgers een sociaal contract afsluiten
▪ Hierin staan ze bepaalde rechten af aan de overheid & in ruil daarvoor krijgen ze veiligheid
- Niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers (Locke)
o Gevolg: bescherming tegen willekeur door de overheid (cf. rechtsstaat)
▪ Men moet er niet alleen voor zorgen dat burgers elkaar niet gaan uitmoorden, burgers moeten ook
beschermd worden tegen de willekeur vd overheid
▪ De overheid is ook gebonden door regels & mag de macht niet willekeurig uitoefenen
o Vb: Déclaration of Independence (1776) → life, liberty and the pursuit of happiness
- De mens is van nature goed, maar door materieel bezit worden er problemen & ongelijkheid in de samenleving
gecreëerd (Rousseau)
o Gevolg: nood aan een sociaal contract
- Tegenreactie: meer focus op positieve veiligheid, empathie & altruïsme (Schuilenberg e.a.)
o Het mensbeeld van Hobbes is te negatief (geen oorlog van allen tegen allen)
o Gemeenschapsleven is de basis vh bestaan (niet het afsluiten ve sociaal contract)
Mensenrecht op veiligheid?
- Veiligheid = kerntaak én legitimatie vh staatsgezag (door monopolie op legitieme fysieke geweldsuitoefening)
o Als de overheid niet voor de veiligheid vd burgers kan zorgen, heeft het geen recht om te bestaan
o Burgers beschermen tegen elkaar én tegen de ongebreidelde machtsuitoefening door het centrale gezag
- Sociaal grondrecht of klassiek afweerrecht?
o Klassieke afweerrechten in het EVRM → de burger weert zich af tegen de overheid
▪ Wat mag de overheid niet doen? Hoever mag de overheid gaan?
▪ Vb: art. 5 EVRM → iederene heeft recht op vrijheid & veiligheid van zijn persoon. Niemand mag zomaar door de
overheid gearresteerd worden.
▪ Vb: het recht op privacy → de overheid mag niet zomaar onze huizen binnenwandelen om te kijken wat er allemaal
gebeurt
o Ook positieve verplichtingen in het EVRM (gaat meer richting een sociaal grondrecht)
▪ Wat moet de overheid wel doen?
▪ Gaat vaak over het garanderen van veiligheid, minstens over het instellen ve efficiënt strafonder-
zoek bij misdrijven (= inspanningsverbintenis vd overheid)
▪ Vb: art. 8 EVRM, het recht op onderwijs, …
▪ Vb: zaak KU t. Finland → een jongen was misbruikt andat er contacten gelegd werden via het internet. Men had
een IP-adres vd mogelijke verdachte, maar doordat er destijds geen bewaarplicht was in Finland kon men de dader
niet identificeren. Het EHRM zei dat de overheid in bepaalde gevallen …
Het recht op vrijheid & veiligheid wordt eerder gezien als een klassiek afweerrecht
▪ Maar er zijn in de rechtspraak vh EHRM ook inspanningsverbintenissen vd overheid om dat recht
te garanderen waardoor er ook een insteek als sociaal grondrecht is
Continu spanningsveld
- 3 voorwaarden opdat een beperking mogelijk is:
1. Wettelijke basis (bv huiszoekingsbevel)
2. Legitiem doel (bv om de rechten van anderen te beschermen)
▪ Veiligheid kan een rechtvaardiging zijn om een inbreuk te plegen op een mensenrecht
3. Niet verdergaan dan wat nodig is
- Paradox vd veiligheid: “Security promises freedom but in fact erodes civil liberties” (Zedner)
o Door het streven naar veiligheid zorgt men ervoor dat grondrechten ingeperkt worden
o Vb: de luchthaven is bij uitstek de plaats waar we afstand doen van onze rechten & vrijheden (identiteitscontroles,
bagagecontrole, …). Iedereen wordt er eigenlijk als een soort verdachte behandeld, maar quasi iedereen geeft daar
toestemming voor.
- Veiligheid & vrijheid komen te veel met elkaar in concurrentie → de bevolking zal uiteindelijk altijd veiligheid boven
vrijheid kiezen (Piret)
o Uitzondering: vrijheid wordt in die mate van overheidswege aangetast waardoor er ook van veiligheid geen
sprake kan zijn (bv zoals in totalitaire regimes)
o Veiligheid is een utopie
▪ Absolute veiligheid is onmogelijk want er zullen altijd bedreigingen zijn
o Acua: Europese politiediensten willen geen end-to-end versleuteling op berichtenplatformen: “Onze huizen worden gevaar-
lijker dan onze straten”
2
,Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
Terrorisme
Definitie
- = Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541):
o Een bevolking ernstig vrees aan te jagen
o Een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling te verrichten
of na te laten
o De politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren ve land of internationale organisatie
ernstig te ontwrichten of vernietigen
Enkele cijfers
- Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in de EU
o 2024: 58 aanslagen in 14 lidstaten (zowel gepleegde, mislukte als verijdelde)
▪ Vergelijking: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022 & 120 in 2023
o 2024: 5 doden & 20 gewonden n.a.v. de aanslagen
▪ Vergelijking: 10 doden in 2019, 21 in 2020, 2 in 2021, 0 in 2022 & 6 in 2023
- Overige vaststellingen:
o De impact vd conflicten in Gaza & Oekraïne op oproepen tot geweld online
o Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
o Rol van technologie bij het verspreiden van online haat (bv generatieve AI)
Verschillend van andere vormen van criminaliteit?
- Centrale vraag: hoe ver mag de overheid gaan in het beperken van mensenrechten in de strijd tegen terroristische
misdrijven?
o Mag de overheid verdergaan om de veiligheid vd burgers te garanderen i.h.k.v. terroristische misdrijven dan
i.h.k.v. andere vormen van criminaliteit?
- Voorwendsel vd inperking op mensenrechten
o Vb: verbod op anoniem belkaarten (altijd identificatie nodig bij de aankoop ve belkaart), mogelijkheid op nachtelijke huis-
zoeking & dataretentie (ruimste bewaarplicht is mogelijk om de nationale veiligheid te garanderen)
- Actua: regering geeft zichzelf macht om extremistische & radicale organisaties te verbieden
De ambigue rol van technologie
- Technologie (ook steeds meer AI) wordt door de overheid (bv de politie) & private spelers (bv Verisure) gebruikt om de
veiligheid te waarborgen
o Reden: de veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging & angst te
bestendigen
- De georganiseerde misdaad wordt complexer & gruwelijker (De Bolle)
o Oorzaak: technologie → het internet is het kloppend hart geworden van criminele bendes
- Actua: algoritmes jagen op Albanese maffia: wat is er veranderd na 2 jaar Sky ECC?
o De kraak van Sky ECC veroorzaakte onrust in de criminele wereld, maar test ook de politie tot het uiterste
Samengevat
- Er zijn verschillende verklaringen voor de obsessie met veiligheid
o Cultuurfilosofisch, cultuursociologisch, rechtsfilosofisch, …
o De hang naar veiligheid is de voorbije 3 decennia fors toegenomen
- In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief) onveiligheidsgevoel heersen
o Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt
o Actua:
▪ Minister Beenders zet deur open voor legalisering van pepperspray om onveiligheidsgevoel bij vrouwen tegen te
gaan
▪ Advocate Sanne De Clerck: ‘de legalisering van pepperspray geeft een vals gevoel van veiligheid & voedt de angst-
cultuur alleen verder’
- Veiligheid = kerntaak vd overheid die ervoor moet zorgen dat burgers hun rechten & vrijheden kunnen uitoefenen
o Tegelijkertijd is veiligheid een argument om rechten & vrijheden in te perken
o De cursus gaat over politieke veiligheid
▪ De manier waarop een staat de maatschappelijke ordening tracht te bewerkstelligen
▪ Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor
o Politiek:
▪ De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument
▪ Vlaams Belang scoort bij de meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in
de krijtlijnen ve democratische rechtsstaat (op de voet gevolgd door N-VA)
3
, Veiligheid, terrorisme & mensenrechten: verplichte literatuur
▪ Linkse partijen doen het in het algemeen beter (Groen kleurt het meeste groen)
Feit dat mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming
- Terrorisme & technologie vormen een continue bedreiging
o Niet alleen voor onze veiligheid
o Ook voor onze rechten & vrijheden
- Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich (terror = extreme angst)
- !! Terroristen bestaan maar het is steeds de vraag of de remedie om de kwaal te bestrijden niet erger is dan de kwaal
zelf
- Trigger warning!
o Veiligheid is een controversieel thema
o Het debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd
o Vb: veiligheid zou een rechts thema (hard doorpakken) zijn & ‘laisser faire laisser passer’ zou een links axioma zijn (elke vorm
van geweld heeft zijn oorsprong in een vorm van deprivatie)
De paradoxen vd veiligheidscultuur
De sociogenese vd angst
- Terugblik: we leven in een samenleving met een obsessie voor veiligheid
o Onderscheid tussen subjectieve & objectieve veiligheid (bv pepperspray)
o Rechtsfilosofische & mensenrechtelijke benadering vh begrip ‘veiligheid’
- Sociogenese = de oorsprong van sociale structuren & gedrag door maatschappelijke processen
- Subjectieve veiligheid (= onveiligheidsgevoel) is onlosmakelijk verbonden met angst
- Sociologische observaties over de manier waarop (angst voor) criminaliteit sinds de naoorlogse periode politiek
wordt gethematiseerd (Frank Furedi in Culture of fear):
o Enerzijds een evolutie in de criminaliteitscijfers
o Anderzijds angst die een eigen leven is gaan leiden & dat los vd criminaliteitscijfers
- Sinds 1950 is criminaliteit een belangrijk onderwerp in het publieke debat
o Ook is er sprake ve opleving van angst & dus ve bloeiende markt in angst (bv inbraakalarmen, deurbelcamera’s)
- Angst is cultureel bepaald
o Angst hing vast aan specifieke, sociaal gestigmatiseerde bedreigingen
▪ Vb: de angst ve katholieke om in de hel te belanden
o Vandaag de dag is angst minder specifiek & minder voorspelbaar
▪ Het wordt een probleem op zich
▪ Het staat los ve specifieke bedreiging (het is algemener)
• Het is losgekoppeld vh onderwerp waarop de angst betrekking had/heeft
- Niet criminaliteit, maar de angst voor criminaliteit neemt een belangrijke plaats in in het maatschappelijke debat
& in de politiek
o !! Niet wie het meeste angst heeft om het slachtoffer van criminaliteit te worden, maakt ook de grootste
kans om slachtoffer te worden (eerder omgekeerd)
▪ Subjectieve veiligheid heeft te maken met meer dan de objectieve veiligheid of effectieve crimi-
naliteitscijfers om slachtoffer te worden
- Opleving van angst door een veranderende samenleving (cf. artefacten):
o Een cultuur waarin men twijfels & bezorgdheden heeft over alles wat onzeker is
▪ Men loopt voortdurend vooruit op wat er in het ergste geval kan gebeuren (worst case scenario)
o Individualisering in de laatmoderne samenleving → hoog risicobesef onder burgers
▪ Hoe meer informatie beschikbaar is, hoe meer de onzekerheid & angst voor risico’s & onveiligheid
groeit (Jan Terpstra)
o Bewustzijn van alle risico’s zorgt voor een incorporatie van criminaliteit-ontwijkingsgedrag in het dagelijks
leven (bv vrouwen ‘moeten’ ’s avonds niet alleen over straat lopen)
▪ Als er dan toch iets gebeurt, zal snel de vraag gesteld worden waarom men het risico niet ontweek
(bv waarom fietste het meisje ’s avonds alleen naar huis?)
o De angst dat iets negatief kan gebeuren, kan aan de basis liggen ve juridische vordering
▪ Vb: schadevergoeding voor de angst van slachtoffers ve cyberaanval voor misbruik van hun gegevens? → In casu
werd de Bulgaarse belastingsdienst gehackt. Heel veel gegevens van belastingplichtigen circuleerden zo op het
internet. Art. 82 AVG stelt dat verwerkers van persoonsgegevens ervoor moeten zorgen dat gegevens voldoende
beschermd worden. Hier kan dus gesteld worden dat de Bulgaarse overheid daarin gefaald heeft. De slachtoffers
zijn naar het HvJ-EU gestapt & hebben een schadevergoeding geëist. Het HvJ-EU stelde dat ook immateriële schade
in aanmerking komt, maar de eiser moet bewijzen dat de inbreuk op de AVG tot negatieve gevolgen leidt (fysiek,
psychologisch of sociaal nadeel) & dat de angst gegrond is in de specifieke omstandigheden.
4
