Hoofdstuk 1: Het begrip van Creativiteit
1.1 Creativiteit is een paraplubegrip
Er zitten heel veel betekenissen onder ‘creatief zijn’ (= paraplubegrip). De definitie van creativiteit in de Van Dale (2019):
1. Scheppend
2. Vernieuwend, origineel
3. Betrekking hebben op of dienend tot de zelfwerkzaamheid op het gebied van verbeelding en vorming
1.2 Creativiteit is een westers historisch perspectief
Tendensen: individualisering, democratisering en commercialisering
Individualisering van creativiteit = de nadruk komt steeds te liggen op het individu als bron van creativiteit, in plaats van goddelijke of collectieve bronnen.
Democratisering van creativiteit = het idee dat creativiteit niet alleen voorbehouden is aan elites, genieën of mannen, maar dat iedereen creatief kan zijn
Commercialisering van creativiteit = de economische benutting van creativiteit
Creativiteit is: noodzakelijk, sleutel tot succes, universeel, maakt ons tot wie we zijn
Creativiteit was: vreemd, ongewenst, gevaarlijk
Pas sinds WOII dat ‘creativity’ in woordenboek staat.
- De geschiedenis geeft ons zicht op enkele discussies rond creativiteit (creativiteit als idee/actie, als een vrij iets/iets doelgericht, als nieuw/imitatie)
- Creëren betekent nieuwe ideeën of nieuwe dingen in de werkelijkheid brengen (creativiteit maakt ons tot wie we zijn)
- Creativiteit is een modern concept en een moderne waarde (onderzoek naar creativiteit is recent 18e of 19e eeuw)
- Het begrip creativiteit is in het Westen ontstaan – hierdoor hebben we de verkeerde neiging om de westerse cultuur als creatiever te omschrijven.
INDIVIDUALISERING EN DEMOCRATISERING VAN CREATIVITEIT
Prehistorie: Werd gezien als een primitieve statische periode à Een fundamentele contradictie (Belangrijkste uitvindingen van de mensheid komen uit de prehistorie
zoals huisdieren, alfabet, …)
Grieken: Grootste creaties van de oudheid à Goden inspireren jou, het was enkel het voorrecht van de goden om creatief te zijn (deze overtuiging loopt tot de
middeleeuwen) à Kunst en ambacht waren collectief en anoniem, individualiteit werd ontmoedigd
Middeleeuwen: Creativiteit als voorrecht van Goden werd doorgetrokken in de middeleeuwen à Elk teken van individualiteit en meesterschap werd ontmoedigd à
Was ondanks dit allemaal, allesbehalve een statische periode met uitbreiding van steden, technologie en handel
Renaissance: Zorgde ervoor dat mensen iets creëerden en daar individuele erkenning voor kregen én betaald werden (het creatieve ideaal werd gevierd) à
Vanuit de individualiteit bestond het idee van het menselijk ‘Genie’ (bv. Leonardo da Vinci) à maar er was nog altijd wantrouwen rond menselijke creativiteit
Verlichting: Het wantrouwen rond creativiteit verdween hier à Geloof in de kracht van de menselijke geest en zijn vermogen om de wereld te veranderen, legde
de grondslag voor een nog meer individuele benadering van creativiteit (probleemoplossend denken) à De focus lag heir dus echt op menselijke rede
(wetenschap) à Individualisme en belang van de rede was niet volledig bevredigd.
Romantiek: Is een tegenreactie tegen de verlichting (ongeveer 18e eeuw) à hier stond het verlangen naar beleving en het onverklaarbare centraal (zo authentiek
mogelijk beleven) en het rationele werd als een vernauwing van creativiteit gezien à Deze periode heeft de meeste impact gehad op hoe wij zijn in het Westen
momenteel creativiteit beschrijven à Als ‘erfenis’ hiervan hebben bv. milieubewegingen, waar natuur centraal staat, hippiebewegingen, met de nadruk op
individuele vrijheid, etc.
Authenticiteit en het belang van het gevoelsleven stonden tegenover het burgerlijke stijve leven
à De geschiedenis van creativiteit kan gezien worden als een lang proces naar individualisering
Neoliberalisme en kapitalisme: Het inzetten van creativiteit als economisch middel waarbij originaliteit en innovatie waarde krijgen in functie van winst en
marktpositie.
Technologie om creaties vast te leggen, is veel bereikbaarder geworden voor het grote publiek + ideeën zijn sneller gedeeld door sociale media à zo ontstaan er
sneller nieuwe combinaties.
à Genialiteit wordt nu gebruikt om uitzonderlijke vormen van creativiteit, intelligentie of leiderschap aan te duiden à Hiervoor alleen creativiteit à genieën
werden vroeger ook geëerd à initieel werd genie verbonden aan families, en behoorde het niet bij een individu à vroeger dachten ze ook dat er een verbinding
was tussen genialiteit en gekte (vooral in de romantieke periode) à huidige wetenschap toont aan dat diagnoses zoals psychoticisme en ADHD een sterk verband
hebben met creativiteit
EEN HISTORISCHE DISCUSSIE: IS CREATIVITEIT NIEUW EN/OF NUTTIG?
Vanaf 1950: creativiteit werd beschreven als vernieuwend/origineel en nuttig/toepasbaar – waar de nadruk op ligt origineel of toepasbaar hangt ad van het
deelgebied (bv. kunsten meer focus op originaliteit en wetenschap op functionaliteit à zie historisch debat tussen de romantiek de verlichting)
De dwang van het nieuwe
In de Oudheid en middeleeuwen werd creativiteit gezien als het nabootsen van het goddelijke (bv. ideeënwereld van Plato) à Vandaag is originaliteit en
vernieuwing juist de norm: economie en media stimuleren voortdurend ‘iets nieuws’ à Creatief zijn betekent nu vaak: origineel, opvallend, verrassend zijn
Na WO II (vanaf 1950) kwam in de VS meer aandacht voor individuele creativiteit à door de Koude Oorlog: focus op innovatie, hoogbegaafdheid en mentale
gezondheid à Creativiteit werd een persoonlijke verantwoordelijkheid (niet alleen maar een individuele kwaliteit): je móét je talent benutten en bijdragen aan de
maatschappij à “self made man”
Als jeugdprofessional moet je bewust omgaan met creativiteit: De dwang van het mooi, opvallend en origineel en hoe dat een invloed heeft op de jongeren
1
, De Commercialisering van creativiteit
Het idee om iets vernieuwends en origineel te maken komt voort uit de romantiek (zelfexpressie stond hier centraal) à je moest jezelf uitdrukken en onderscheiden
van anderen à Maslow: het gerealiseerde zelf leeft spontaan, onafhankelijk en creatief à Vroeger: creativiteit = zelfontplooiing, mentale gezondheid en
persoonlijke groei à Nu: creativiteit steeds meer in dienst van de markt (economische motieven) à focus op nut, toepasbaarheid en winst
In de jeugdsector ligt de focus op welzijn, niet op winst à Creatieve projecten mogen geen middel worden om alleen aandacht of fondsen te werven à
Belangrijk: creativiteit inzetten voor zelfexpressie, veerkracht, hoop en psychosociaal welzijn à In tijden van druk en beperking (bv. binnen de GGZ) omdat ze
vaak zoveel mogelijk mensen willen zien in zo weinig mogelijk tijd à possibilist = zoeken naar wat wél kan binnen beperkingen
HISTORISCHE DISCUSSIE 2: IS CREATIVITEIT EEN KWESTIE VAN IDEEËN OF ACTIE?
Het debat, tussen ideeën, versus belichaamde actie én tussen hoofd versus handen, gaat terug tot een eeuwenlange discussie over kunst en ambacht.
- Kunst: werd een lange tijd verbonden met de kracht van het genereren van ideeën of perspectieven
- Ambachten: werden traditioneel geassocieerd met het vaardig maken van objecten, dikwijls repetitief en zonder verbeelding.
In de Europese culturen werden de kunsten superieur gezien aan de ambachten (ambachten werden gezien als niet zo creatief). Het geeft niet de relatie weer
tussen kunst en ambacht.
- Oudheid: Discussie rond vernieuwing en imitatie (beiden gebaseerd op imitatie, vakmanschap en techniek) à Er was geen onderscheid tussen kunstenaars en
ambachtslieden, kunst ging over ‘een praktijk die aangeleerd kon worden’ = meesterschapsactiviteit
- Middeleeuwen: Kunst werd nog steeds geassocieerd met vakmanschap en nabootsing was het fundament.
- Renaissance: Maakte een verschuiving. (artiesten van hun tijd waren superieur t.o.v. ambachtslieden en door het scheiden van artistieke creativiteit tov ‘slechts’
techniek).
- Romantiek: De verheffing van kunst kwam tot een superieur niveau. (ten koste van ambachten) à onderscheid tussen schone en toegepaste kunsten (ook nog
vandaag)
- Vandaag: Grens tussen kunst en ambacht vervaagt en ambachtslui zoeken erkenning als kunstenaars à In jeugdwerk: ook ambachtelijk werk kan creatief zijn
(bv. samen sleutelen aan een brommer = verbeelding, samenwerking, oplossing = zelfvertrouwen) à Creativiteitsdefinities zijn historisch en cultureel gevormd
Verschillende vormen van creatief denken:
1. Divergent denken (Guilford): spontaniteit, zelfexpressie
2. Convergent denken: logisch, ordelijk, probleemoplossend
Creatief denken als een van de ‘21st century skills’ = In het onderwijs wordt creativiteit gepromoot als een 21ste eeuw vaardigheid à Dit is de uitkomst van het
toenemend belang van creativiteit in onze westerse samenleving
De creatieve vaardigheden worden als volgt omschreven:
Creatief denken en handelen is het vermogen om nieuwe en/of ongebruikelijke maar toepasbare ideeën voor bestaande vraagstukken te vinden. Hierbij horen:
- Het kennen en hanteren van creatieve technieken
- Het denken buiten gebaande paden
- Nieuwe samenhangen kunnen zien
- Het durven nemen van (verantwoorde) risico’s
- Fouten kunnen zien als leermogelijkheden
- Een ondernemende en onderzoekende houding
- (Toepasbaarheid en bruikbaarheid in context zijn ook belangrijk)
1.3 Modellen van creativiteit vanuit recent wetenschappelijk onderzoek
Het ‘Four P-model’ (Rhodes, 2016)
Person: gaat op zoek naar link tussen persoonlijkheid, kenmerken van een persoon en creativiteit
- “Componential model of creativity” van Amabile: er zijn 3 variabelen nodig om te spreken van een creatief persoon:
1. Domeinrelevante vaardigheden: kennis, technische vaardigheden, gespecialiseerde talenten
2. Creativiteitsrelevante vaardigheden: persoonlijke factoren die creativiteit bevorderen los van een specifiek domein zoals bv. tolerant met
dubbelzinnigheid, enz.
3. Taakmotivatie:
- Intrinsieke motivatie: je doet iets omdat je het graag doet – meer geassocieerd met creativiteit
- Extrinsieke motivatie: je doet iets omdat je gedreven wordt door een externe factor zoals een beloning, roem
Product: Welk product vinden we creatief? Moet het enkel nieuw zijn of ook toepasbaar?
Process: Hoe creëren we? Welk proces moeten we doorgaan om een zo creatief mogelijk resultaat te bereiken?
Press (omgeving): Hoe beïnvloed de omgeving en hoe bepaald jouw omgeving wat creatief is? (Zie creatief in groep)
Het “Five A Framework” (Glavenau, 2013)
= Verdere uitwerking Four P model = Kijkt naar de interacties tussen verschillende elementen van creativiteit
Actors: degene die creëren, creatieve personen
Audiences: publiek dat toekijkt of betrokken is
Actions: creatieve acties die worden uitgevoerd
Artifacts: Artefacten die worden geproduceerd= cultuur/ historisch voorwerp dat door mensen gemaakt is
Affordances: mogelijkheden/doelen van een object bv. klink wordt geassocieerd met object dat deur kan openen
2
, Four C Theory (Kaufman en Beghetto, 2009)
4 creativiteitsniveau ’s:
1. Mini-c = Nieuwe en individueel betekenisvolle interpretatie van ervaringen/ acties/ gebeurtenissen, omvat kleine momenten in het dagelijkse leven,
resulteert niet altijd in fysiek tastbare/openbare producten à Belangrijk in begeleiden want nieuwe inzichten betekenen vaak nieuwe gedragingen (bv.
die kunnen helpen om uit een impasse te komen)
2. Little-c = Moment dat iemand door andere mensen uit zijn omgeving als creatief wordt bestempeld à Het belangrijke hier is dat je je inzichten
verwezenlijkt door ze te communiceren (alleen dan kunnen mensen je als creatief bestempelen) à Als jeugdprofessional is het niet de bedoeling om
iemand als wel/niet creatief te bestempelen
3. Pro-c = Belangrijk vernieuwend expert in je domein
4. Big-C = Persoon die een belangrijke vernieuwing heeft teweeggebracht in een domein en dat dit jaren later nog herinnerd zal worden
Model actieve kunsteducatie (vzw Wisper)
4 vormen van creativiteit (de Braekeleer):
1) Cognitieve creativiteit: Hoe kunnen we divergeren
2) Emotionele creativiteit: Jezelf waarnemen, het kennen van je eigen innerlijke wereld, jezelf durven zijn, leren doorzetten, motivatie
à Motivatie kan gehaald worden uit 5 elementen:
a. Nieuwsgierigheid: Behoefte aan nieuwe ervaringen
b. Prestatiemotivatie: Bevestiging zoeken bij anderen/ bij jezelf
c. Impulsiviteit
d. Zelfverwerkelijking: Zoeken naar verleggen van je eigen grenzen
e. Communicatie: Dingen tonen aan onderen uit je binnenkant
3) Sociale creativiteit: Creatief zijn in groep
4) Technische creativiteit: Technische mogelijkheden die je hebt om iets te creëren
Systems Model (Mihaly Scikszentmihalyi)
= Dit model stelt dat, of iets creatief is, wordt bepaald door het domein, het veld en de persoon zelf (focust op relatie tussen degene die creëert en de omgeving)
1. Het domein: De discipline waarin je werkt
2. Het veld: De poortwachters van het domein (bv. critici, academici, reviewers, journalisten, experten, etc.) à Zij bepalen of iets geaccepteerd en dus als
creatief erkend wordt binnen het domein
3. De persoon: de persoon die de ideeën ontwikkeld
1.4 Het creatief proces
Ervaringsgericht creatief proces
Creatief proces: alles waarbij verandering in gang wordt gezet
Parker (2001): creativiteit is niet enkel inventiviteit/originaliteit, maar wel vermogen tot scheppen à Je kan niet niet scheppen à Denk aan Watzlawich en
communiceren, die zei “je kan niet niet communiceren”
Lifton (2011): Het verlangen van scheppen is een basisbehoefte van de mens
VAN FLOW TOT TRANCE
Flow = toestand van volledige betrokkenheid bij een activiteit (Mihaly, 1996) à Ontstaat als uitdaging en vaardigheid in balans zijn à Bevordert rust,
zelfvertrouwen en motivatie bij jongeren à De kenmerken zijn; : zelfvergetelheid, verlies van tijdsbesef, diepe focus à Jeugdprofessionals moeten ruimte creëren
waarin flow en creatieve beleving mogelijk zijn à Door het ervaren van flow kunnen jongeren terug betekenis geven aan hun leven en zo de motivatie vinden om
hun leven verder op te bouwen
Flow en extase liggen op een continuüm van ego-verlies tot diepe verbondenheid (Jules Evans) à Flow is hete zoeken naar gezonde manieren van extase
Extase = ervaring van buiten jezelf treden; kan ook zonder drugs of rituelen (bijv. muziek, dans).
Doelgericht creatief proces
= je wilt iets maken, iets vernieuwen, je stelt jezelf een doel en werkt ernaartoe
Stam: Analyse van het probleem of de ongewenste situatie en het doel dat je wil bereiken
Uitwaaierende lijnen: Ideeën genereren (divergeren) om het probleem op te lossen.
Lichtjes: Al de ideeën
Versmallende lijnen: Keuzes maken en ideeën selecteren om uit te proberen (convergeren)
Slinger: Terug naar beneden, veronderstellingen herbekijken en evalueren
Ster: Uiteindelijke oplossing of succesvolle verandering
3
1.1 Creativiteit is een paraplubegrip
Er zitten heel veel betekenissen onder ‘creatief zijn’ (= paraplubegrip). De definitie van creativiteit in de Van Dale (2019):
1. Scheppend
2. Vernieuwend, origineel
3. Betrekking hebben op of dienend tot de zelfwerkzaamheid op het gebied van verbeelding en vorming
1.2 Creativiteit is een westers historisch perspectief
Tendensen: individualisering, democratisering en commercialisering
Individualisering van creativiteit = de nadruk komt steeds te liggen op het individu als bron van creativiteit, in plaats van goddelijke of collectieve bronnen.
Democratisering van creativiteit = het idee dat creativiteit niet alleen voorbehouden is aan elites, genieën of mannen, maar dat iedereen creatief kan zijn
Commercialisering van creativiteit = de economische benutting van creativiteit
Creativiteit is: noodzakelijk, sleutel tot succes, universeel, maakt ons tot wie we zijn
Creativiteit was: vreemd, ongewenst, gevaarlijk
Pas sinds WOII dat ‘creativity’ in woordenboek staat.
- De geschiedenis geeft ons zicht op enkele discussies rond creativiteit (creativiteit als idee/actie, als een vrij iets/iets doelgericht, als nieuw/imitatie)
- Creëren betekent nieuwe ideeën of nieuwe dingen in de werkelijkheid brengen (creativiteit maakt ons tot wie we zijn)
- Creativiteit is een modern concept en een moderne waarde (onderzoek naar creativiteit is recent 18e of 19e eeuw)
- Het begrip creativiteit is in het Westen ontstaan – hierdoor hebben we de verkeerde neiging om de westerse cultuur als creatiever te omschrijven.
INDIVIDUALISERING EN DEMOCRATISERING VAN CREATIVITEIT
Prehistorie: Werd gezien als een primitieve statische periode à Een fundamentele contradictie (Belangrijkste uitvindingen van de mensheid komen uit de prehistorie
zoals huisdieren, alfabet, …)
Grieken: Grootste creaties van de oudheid à Goden inspireren jou, het was enkel het voorrecht van de goden om creatief te zijn (deze overtuiging loopt tot de
middeleeuwen) à Kunst en ambacht waren collectief en anoniem, individualiteit werd ontmoedigd
Middeleeuwen: Creativiteit als voorrecht van Goden werd doorgetrokken in de middeleeuwen à Elk teken van individualiteit en meesterschap werd ontmoedigd à
Was ondanks dit allemaal, allesbehalve een statische periode met uitbreiding van steden, technologie en handel
Renaissance: Zorgde ervoor dat mensen iets creëerden en daar individuele erkenning voor kregen én betaald werden (het creatieve ideaal werd gevierd) à
Vanuit de individualiteit bestond het idee van het menselijk ‘Genie’ (bv. Leonardo da Vinci) à maar er was nog altijd wantrouwen rond menselijke creativiteit
Verlichting: Het wantrouwen rond creativiteit verdween hier à Geloof in de kracht van de menselijke geest en zijn vermogen om de wereld te veranderen, legde
de grondslag voor een nog meer individuele benadering van creativiteit (probleemoplossend denken) à De focus lag heir dus echt op menselijke rede
(wetenschap) à Individualisme en belang van de rede was niet volledig bevredigd.
Romantiek: Is een tegenreactie tegen de verlichting (ongeveer 18e eeuw) à hier stond het verlangen naar beleving en het onverklaarbare centraal (zo authentiek
mogelijk beleven) en het rationele werd als een vernauwing van creativiteit gezien à Deze periode heeft de meeste impact gehad op hoe wij zijn in het Westen
momenteel creativiteit beschrijven à Als ‘erfenis’ hiervan hebben bv. milieubewegingen, waar natuur centraal staat, hippiebewegingen, met de nadruk op
individuele vrijheid, etc.
Authenticiteit en het belang van het gevoelsleven stonden tegenover het burgerlijke stijve leven
à De geschiedenis van creativiteit kan gezien worden als een lang proces naar individualisering
Neoliberalisme en kapitalisme: Het inzetten van creativiteit als economisch middel waarbij originaliteit en innovatie waarde krijgen in functie van winst en
marktpositie.
Technologie om creaties vast te leggen, is veel bereikbaarder geworden voor het grote publiek + ideeën zijn sneller gedeeld door sociale media à zo ontstaan er
sneller nieuwe combinaties.
à Genialiteit wordt nu gebruikt om uitzonderlijke vormen van creativiteit, intelligentie of leiderschap aan te duiden à Hiervoor alleen creativiteit à genieën
werden vroeger ook geëerd à initieel werd genie verbonden aan families, en behoorde het niet bij een individu à vroeger dachten ze ook dat er een verbinding
was tussen genialiteit en gekte (vooral in de romantieke periode) à huidige wetenschap toont aan dat diagnoses zoals psychoticisme en ADHD een sterk verband
hebben met creativiteit
EEN HISTORISCHE DISCUSSIE: IS CREATIVITEIT NIEUW EN/OF NUTTIG?
Vanaf 1950: creativiteit werd beschreven als vernieuwend/origineel en nuttig/toepasbaar – waar de nadruk op ligt origineel of toepasbaar hangt ad van het
deelgebied (bv. kunsten meer focus op originaliteit en wetenschap op functionaliteit à zie historisch debat tussen de romantiek de verlichting)
De dwang van het nieuwe
In de Oudheid en middeleeuwen werd creativiteit gezien als het nabootsen van het goddelijke (bv. ideeënwereld van Plato) à Vandaag is originaliteit en
vernieuwing juist de norm: economie en media stimuleren voortdurend ‘iets nieuws’ à Creatief zijn betekent nu vaak: origineel, opvallend, verrassend zijn
Na WO II (vanaf 1950) kwam in de VS meer aandacht voor individuele creativiteit à door de Koude Oorlog: focus op innovatie, hoogbegaafdheid en mentale
gezondheid à Creativiteit werd een persoonlijke verantwoordelijkheid (niet alleen maar een individuele kwaliteit): je móét je talent benutten en bijdragen aan de
maatschappij à “self made man”
Als jeugdprofessional moet je bewust omgaan met creativiteit: De dwang van het mooi, opvallend en origineel en hoe dat een invloed heeft op de jongeren
1
, De Commercialisering van creativiteit
Het idee om iets vernieuwends en origineel te maken komt voort uit de romantiek (zelfexpressie stond hier centraal) à je moest jezelf uitdrukken en onderscheiden
van anderen à Maslow: het gerealiseerde zelf leeft spontaan, onafhankelijk en creatief à Vroeger: creativiteit = zelfontplooiing, mentale gezondheid en
persoonlijke groei à Nu: creativiteit steeds meer in dienst van de markt (economische motieven) à focus op nut, toepasbaarheid en winst
In de jeugdsector ligt de focus op welzijn, niet op winst à Creatieve projecten mogen geen middel worden om alleen aandacht of fondsen te werven à
Belangrijk: creativiteit inzetten voor zelfexpressie, veerkracht, hoop en psychosociaal welzijn à In tijden van druk en beperking (bv. binnen de GGZ) omdat ze
vaak zoveel mogelijk mensen willen zien in zo weinig mogelijk tijd à possibilist = zoeken naar wat wél kan binnen beperkingen
HISTORISCHE DISCUSSIE 2: IS CREATIVITEIT EEN KWESTIE VAN IDEEËN OF ACTIE?
Het debat, tussen ideeën, versus belichaamde actie én tussen hoofd versus handen, gaat terug tot een eeuwenlange discussie over kunst en ambacht.
- Kunst: werd een lange tijd verbonden met de kracht van het genereren van ideeën of perspectieven
- Ambachten: werden traditioneel geassocieerd met het vaardig maken van objecten, dikwijls repetitief en zonder verbeelding.
In de Europese culturen werden de kunsten superieur gezien aan de ambachten (ambachten werden gezien als niet zo creatief). Het geeft niet de relatie weer
tussen kunst en ambacht.
- Oudheid: Discussie rond vernieuwing en imitatie (beiden gebaseerd op imitatie, vakmanschap en techniek) à Er was geen onderscheid tussen kunstenaars en
ambachtslieden, kunst ging over ‘een praktijk die aangeleerd kon worden’ = meesterschapsactiviteit
- Middeleeuwen: Kunst werd nog steeds geassocieerd met vakmanschap en nabootsing was het fundament.
- Renaissance: Maakte een verschuiving. (artiesten van hun tijd waren superieur t.o.v. ambachtslieden en door het scheiden van artistieke creativiteit tov ‘slechts’
techniek).
- Romantiek: De verheffing van kunst kwam tot een superieur niveau. (ten koste van ambachten) à onderscheid tussen schone en toegepaste kunsten (ook nog
vandaag)
- Vandaag: Grens tussen kunst en ambacht vervaagt en ambachtslui zoeken erkenning als kunstenaars à In jeugdwerk: ook ambachtelijk werk kan creatief zijn
(bv. samen sleutelen aan een brommer = verbeelding, samenwerking, oplossing = zelfvertrouwen) à Creativiteitsdefinities zijn historisch en cultureel gevormd
Verschillende vormen van creatief denken:
1. Divergent denken (Guilford): spontaniteit, zelfexpressie
2. Convergent denken: logisch, ordelijk, probleemoplossend
Creatief denken als een van de ‘21st century skills’ = In het onderwijs wordt creativiteit gepromoot als een 21ste eeuw vaardigheid à Dit is de uitkomst van het
toenemend belang van creativiteit in onze westerse samenleving
De creatieve vaardigheden worden als volgt omschreven:
Creatief denken en handelen is het vermogen om nieuwe en/of ongebruikelijke maar toepasbare ideeën voor bestaande vraagstukken te vinden. Hierbij horen:
- Het kennen en hanteren van creatieve technieken
- Het denken buiten gebaande paden
- Nieuwe samenhangen kunnen zien
- Het durven nemen van (verantwoorde) risico’s
- Fouten kunnen zien als leermogelijkheden
- Een ondernemende en onderzoekende houding
- (Toepasbaarheid en bruikbaarheid in context zijn ook belangrijk)
1.3 Modellen van creativiteit vanuit recent wetenschappelijk onderzoek
Het ‘Four P-model’ (Rhodes, 2016)
Person: gaat op zoek naar link tussen persoonlijkheid, kenmerken van een persoon en creativiteit
- “Componential model of creativity” van Amabile: er zijn 3 variabelen nodig om te spreken van een creatief persoon:
1. Domeinrelevante vaardigheden: kennis, technische vaardigheden, gespecialiseerde talenten
2. Creativiteitsrelevante vaardigheden: persoonlijke factoren die creativiteit bevorderen los van een specifiek domein zoals bv. tolerant met
dubbelzinnigheid, enz.
3. Taakmotivatie:
- Intrinsieke motivatie: je doet iets omdat je het graag doet – meer geassocieerd met creativiteit
- Extrinsieke motivatie: je doet iets omdat je gedreven wordt door een externe factor zoals een beloning, roem
Product: Welk product vinden we creatief? Moet het enkel nieuw zijn of ook toepasbaar?
Process: Hoe creëren we? Welk proces moeten we doorgaan om een zo creatief mogelijk resultaat te bereiken?
Press (omgeving): Hoe beïnvloed de omgeving en hoe bepaald jouw omgeving wat creatief is? (Zie creatief in groep)
Het “Five A Framework” (Glavenau, 2013)
= Verdere uitwerking Four P model = Kijkt naar de interacties tussen verschillende elementen van creativiteit
Actors: degene die creëren, creatieve personen
Audiences: publiek dat toekijkt of betrokken is
Actions: creatieve acties die worden uitgevoerd
Artifacts: Artefacten die worden geproduceerd= cultuur/ historisch voorwerp dat door mensen gemaakt is
Affordances: mogelijkheden/doelen van een object bv. klink wordt geassocieerd met object dat deur kan openen
2
, Four C Theory (Kaufman en Beghetto, 2009)
4 creativiteitsniveau ’s:
1. Mini-c = Nieuwe en individueel betekenisvolle interpretatie van ervaringen/ acties/ gebeurtenissen, omvat kleine momenten in het dagelijkse leven,
resulteert niet altijd in fysiek tastbare/openbare producten à Belangrijk in begeleiden want nieuwe inzichten betekenen vaak nieuwe gedragingen (bv.
die kunnen helpen om uit een impasse te komen)
2. Little-c = Moment dat iemand door andere mensen uit zijn omgeving als creatief wordt bestempeld à Het belangrijke hier is dat je je inzichten
verwezenlijkt door ze te communiceren (alleen dan kunnen mensen je als creatief bestempelen) à Als jeugdprofessional is het niet de bedoeling om
iemand als wel/niet creatief te bestempelen
3. Pro-c = Belangrijk vernieuwend expert in je domein
4. Big-C = Persoon die een belangrijke vernieuwing heeft teweeggebracht in een domein en dat dit jaren later nog herinnerd zal worden
Model actieve kunsteducatie (vzw Wisper)
4 vormen van creativiteit (de Braekeleer):
1) Cognitieve creativiteit: Hoe kunnen we divergeren
2) Emotionele creativiteit: Jezelf waarnemen, het kennen van je eigen innerlijke wereld, jezelf durven zijn, leren doorzetten, motivatie
à Motivatie kan gehaald worden uit 5 elementen:
a. Nieuwsgierigheid: Behoefte aan nieuwe ervaringen
b. Prestatiemotivatie: Bevestiging zoeken bij anderen/ bij jezelf
c. Impulsiviteit
d. Zelfverwerkelijking: Zoeken naar verleggen van je eigen grenzen
e. Communicatie: Dingen tonen aan onderen uit je binnenkant
3) Sociale creativiteit: Creatief zijn in groep
4) Technische creativiteit: Technische mogelijkheden die je hebt om iets te creëren
Systems Model (Mihaly Scikszentmihalyi)
= Dit model stelt dat, of iets creatief is, wordt bepaald door het domein, het veld en de persoon zelf (focust op relatie tussen degene die creëert en de omgeving)
1. Het domein: De discipline waarin je werkt
2. Het veld: De poortwachters van het domein (bv. critici, academici, reviewers, journalisten, experten, etc.) à Zij bepalen of iets geaccepteerd en dus als
creatief erkend wordt binnen het domein
3. De persoon: de persoon die de ideeën ontwikkeld
1.4 Het creatief proces
Ervaringsgericht creatief proces
Creatief proces: alles waarbij verandering in gang wordt gezet
Parker (2001): creativiteit is niet enkel inventiviteit/originaliteit, maar wel vermogen tot scheppen à Je kan niet niet scheppen à Denk aan Watzlawich en
communiceren, die zei “je kan niet niet communiceren”
Lifton (2011): Het verlangen van scheppen is een basisbehoefte van de mens
VAN FLOW TOT TRANCE
Flow = toestand van volledige betrokkenheid bij een activiteit (Mihaly, 1996) à Ontstaat als uitdaging en vaardigheid in balans zijn à Bevordert rust,
zelfvertrouwen en motivatie bij jongeren à De kenmerken zijn; : zelfvergetelheid, verlies van tijdsbesef, diepe focus à Jeugdprofessionals moeten ruimte creëren
waarin flow en creatieve beleving mogelijk zijn à Door het ervaren van flow kunnen jongeren terug betekenis geven aan hun leven en zo de motivatie vinden om
hun leven verder op te bouwen
Flow en extase liggen op een continuüm van ego-verlies tot diepe verbondenheid (Jules Evans) à Flow is hete zoeken naar gezonde manieren van extase
Extase = ervaring van buiten jezelf treden; kan ook zonder drugs of rituelen (bijv. muziek, dans).
Doelgericht creatief proces
= je wilt iets maken, iets vernieuwen, je stelt jezelf een doel en werkt ernaartoe
Stam: Analyse van het probleem of de ongewenste situatie en het doel dat je wil bereiken
Uitwaaierende lijnen: Ideeën genereren (divergeren) om het probleem op te lossen.
Lichtjes: Al de ideeën
Versmallende lijnen: Keuzes maken en ideeën selecteren om uit te proberen (convergeren)
Slinger: Terug naar beneden, veronderstellingen herbekijken en evalueren
Ster: Uiteindelijke oplossing of succesvolle verandering
3
