Veiligheid, terrorisme en mensenrechten
Prof. Dr. Sofie Royer 2025 – 2026
College 1: inleiding
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
• “Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “is veiligheid van fietsers minder
belangrijk dan privacy?””
• “Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie “gevaar vormt voor
maatschappij””
• “FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen op de radar van
veiligheidsdiensten”
o Terreurgroep die via discordserver jongeren acties laten uitvoeren (vb naaktfoto’s
verspreiden, …) – terreur puur vanuit geweld, niet vanuit een bepaalde ideologie
• We hebben een obsessie met veiligheid die zich uit in onze taal (brandveiligheid,
verkeersveiligheid, voedselveiligheid, …) maar komt vanuit een subjectiviteit gepaard met
onze gevoelens
• Waarom? De wereld bestaat uit, en wordt beheerst door artefacten waardoor het gevoel
bestaat dat niets onoverkomelijk is
o Een artefact is een door de mens gemaakt of bewerkt object
o Onveiligheid is ook een artefact dat we gecreerd hebben (o.a. ‘de fout van de
overheid’, …)
o Staat tegenover onveiligheid dat buiten ons valt (vb een natuurramp)
Veiligheid: Etymologie
• > ‘felig’: beschermd of geborgen
• Latijnse ‘securitas’: letterlijk zonder zorgen
o Maar… tegen wie / wat moeten we geborgen zijn?
o Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
§ Overheid wilt ons beschermen tegen zaken als terrorisme, georganiseerde
misdaad, sluikstorten, … die onze veiligheid moeten waarborgen
§ Moeilijk te spreken over één middel om op die veiligheid in te zetten, maar
wordt wel onder dezelfde noemer gebracht
§ Koppelen aan objectief meetbare factoren
• ‘Hoeveel dodelijke gevallen van fenomeen x?’
Subjectief veiligheidsgevoel
• Een gevoel dat voor elke persoon anders is • Niet omdat je je objectief veiliger bent dat je
• Vb: persoon A voelt zich veiliger na je subjectief veiliger gaat voelen
installeren alarm, persoon B voelt zich •Te maken met persoonlijkheid, buurt
onveiliger door telkens met dat alarm waarin je woont / begeeft, mediainvloed
geconfronteerd te worden (die een voedingsbodem is voor angst /
moral panic)
De U-curve van T. R. Gurr
Describes the long-term trend of homicide rates in Europe, showing an initial
rise in violence, a subsequent decline, and a later rise again, forming a U-shape
• Afname rond jaren 60 door culturele veranderingen,
opkomst welvaartstaat, industriële revolutie, …
• Waarom?
,Vroege middeleeuwen en eerder
Er is geen monopolisering/centralisering van het gebruik van fysieke geweld, iedereen staat in voor
zijn eigen veiligheid en mocht daarvoor geweld gebruiken
• Conflicten worden op een gewelddadige manier opgelost
• Private wraak en veterecht
o Geen enkele vorm van proportionaliteit !!!
o Machtsvertoon via een tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak af te kopen
§ Latere evolutie naar een strafsysteem dat we vandaag kennen
Modernisering
Veiligheid is de taak van het centrale politiek gezag in de staat door dat de legitieme fysieke
geweldsuitoefening bij hun komt te liggen en orde afdwingen via regels en wetten
• Burgers gehoorzamen, volgen de wet (cf. rechtszekerheid) en betalen belastingen waarvoor
de overheid in ruil gaat zorgen dat we veilig zijn
o Transactioneel! Geven en krijgen in ruil
Sociaal contract (Hobbes)
o Natuurtoestand = in permanente situatie van oorlog van allen tegen allen (menselijke natuur)
o Om daar een einde aan te maken sluiten burgers een sociaal contract waar ze rechten opgeven
aan de overheid en veiligheid in ruil krijgen
Sociaal contract (Locke)
o Overheid moet niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers è bescherming
tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat zoals wij die kennen)
o Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of happiness
§Invloed op eerste mensenrechten
Sociaal contract (Rousseau)
§Mens is van nature goed, maar doordat onze samenleving bestaat uit materieel bezit ontstaat er
ongelijkheid en conflict
§Daarom rechten afgeven aan overheid en de nood van een sociaal contract
§Beccaria: tegen de doodstraf want dit is een recht dat burgers nooit hebben (kunnen) afgeven aan
de overheid (koppeling sociaal contract)
Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
• Mens wordt te negatief afgebeeld, basis van ons bestaan is net het gemeenschapsleven
• Criminologen gericht op poistieve veiligheid, altruisme, en elkaar beschermen
o Vertrouwen, zorg
o Vertaald in grondrechten
Mensenrecht op veiligheid?
Veiligheid = kerntaak én legitimatie (rechtvaardiging) van staatsgezag
• Burgers beschermen tegen elkaar
• Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door centrale gezag
o Sinds Locke gaat het ook om het beschermen tegen een overheid die te ver zou gaan
• Sociaal grondrecht
o Europees Mensenrechtenverdrag (°1950) na WOII
o Klassiek afweerrechten: “Wat de overheid niet mag doen” vb. art. 5 EVRM
o Ook positieve verplichtingen “Wat de overheid wel moet doen” vb. art. 8 EVRM
§ Onderwijs, sociaal
, Waar past veiligheid in die grondrechten?
Veiligheid = klassiek afweerrecht !!!
• Vb: overheid mag niemand van zijn vrijheid beroven, behalve onder specifieke
voorwaarden (regels voorlopige hechtenis, regels op privacy, huiszoekingsbevel, …)
Maar… rechtspraak van EHRM toont stilaan ook hoe positieve mensenrechten / sociaal
grondrecht gaat om veiligheid
• Sociaal grondrecht / positieve mensenrechten zijn inspanningen van de overheid
• Vooral in het kader van misdrijven
o Vb: positieve verplichting van de overheid om een strafonderzoek in te stellen om
daders actief te zoeken, op te sporen en vervolgen
Continu spanningsveld
• “Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
• “Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan zal de
bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij deze laatste in die mate
van overheidswege aangetast wordt dat er ook van veiligheid geen sprake kan zijn zoals in
totalitaire regimes.” (Piret)
• Uitzonderingen (beperkingen op veiligheid) zorgen voor een spanningsveld !
• Moeten steeds onderworpen zijn
o Proportionaliteit en noodzakelijkheid
o Legitimiteit
o Legaliteit
• Vb: luchthaven is een plek waar we afstand doen van onze vrijheid om plaats te maken voor
veiligheid (fouilleren, bagagecheck, continue controle, …) = high security zone waar een
beperking op een grondrecht gerechtvaardigd is voor een andere (= veiligheid van alle
aanwezigen)
Terrorisme
Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541)
• een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling
te verrichten of na te laten
• de politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een land of een
internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernietigen
Cijfers
• Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in EU (bron: Terrorism
Situation and Trend Report 2025)
• In 2024 vonden 58 (gepleegde, mislukte en verijdelde) aanslagen plaats in 14
lidstaten: meeste aanslagen in Italië (20), Frankrijk (14) en Duitsland (6).
• Vergelijk: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022 en 120 in 2023.
• Resultaat: 5 doden en 20 gewonden in 2024.
• Vergelijk: 10 doden in 2019, 21 doden in 2020, 2 doden in 2021, geen doden in
2022, 6 doden in 2023.
• Overige vaststellingen:
• Impact van conflicten in Gaza en Oekraïne op oproepen tot geweld online
• Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
• Rol van technologie bij verspreiden online haat (vb. generatieve AI)
Zijn terroristische misdrijven verschillend van andere vormen van criminaliteit?
, • De bestrijding van terrorisme heeft gezorgd voor een inperking in allerlei mensenrechten
o Vb. verbod anonieme belkaarten (2016)
o Vb. mogelijkheid nachtelijke huiszoeking (2016)
o Vb. dataretentie
• Grote bevoegdheid aan de overheid!!!
Technologie
We leven in een artificiële samenleving, denkend dat we alles kunnen beheersen (we willen het lot in
eigen handen nemen en ons eigen leven beheersen)
• Idee versterkt door gebruik van technologie !
• In de hand gewerkt door de overheid
o Meer technologie voor meer veiligheid (vb deurbelcamera’s, politiemiddelen, ….)
Terugblik
1. In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief) onveiligheidsgevoel
heersen.
2. Veiligheid is een kerntaak van de overheid die ervoor moet zorgen dat we onze rechten en
vrijheden kunnen uitoefenen. Tegelijkertijd is veiligheid een argument om onze rechten en
vrijheden in te perken.
3. Terrorisme (en technologie) vormen een continue bedreiging, niet alleen voor onze
veiligheid, maar ook voor onze rechten en vrijheden.
Uitgangspunten
• Veiligheid is controversieel thema.
• Debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd.
• Zo zou veiligheid een ‘rechts’ thema (hard doorpakken) zijn en ‘laisser faire laisser
passer’ een ‘links’ axioma (elke vorm van geweld heeft zijn oorsprong in een vorm
van deprivatie)
• Maar …
o De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument.
o Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in de
krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (gevolgd door N-VA). Linkse partijen doen het in het
algemeen beter. Groen kleurt het meest groen.
o Mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming.
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid.
• De manier waarop een staat maatschappelijke ordening tracht te bewerkstelligen.
• Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor, maar de
uitwerking ervan is voor een andere cursus.
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen.
• Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt.
• Verschillende (cultuurfilosofische, cultuursociologische, rechtsfilosofische …) verklaringen
voor obsessie met veiligheid.
• Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich.
• ‘Terror’ = extreme angst.
• Terroristen bestaan, maar het is steeds de vraag of de remedie om de kwaal te bestrijden
niet erger is dan de kwaal zelf.
• Veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging en angst te
bestendigen.
• Repressie van andersgezinden stuit op minder (internationaal) protest als die geframed
wordt als strijd tegen terroristen.
Prof. Dr. Sofie Royer 2025 – 2026
College 1: inleiding
Samenleving met een obsessie voor veiligheid
• “Politie zet drones in om bestuurders te controleren: “is veiligheid van fietsers minder
belangrijk dan privacy?””
• “Federale ministers bereiken akkoord over woonstbetredingen bij wie “gevaar vormt voor
maatschappij””
• “FBI noemt terreurgroep 764 ‘hoogste prioriteit’: ook in België minderjarigen op de radar van
veiligheidsdiensten”
o Terreurgroep die via discordserver jongeren acties laten uitvoeren (vb naaktfoto’s
verspreiden, …) – terreur puur vanuit geweld, niet vanuit een bepaalde ideologie
• We hebben een obsessie met veiligheid die zich uit in onze taal (brandveiligheid,
verkeersveiligheid, voedselveiligheid, …) maar komt vanuit een subjectiviteit gepaard met
onze gevoelens
• Waarom? De wereld bestaat uit, en wordt beheerst door artefacten waardoor het gevoel
bestaat dat niets onoverkomelijk is
o Een artefact is een door de mens gemaakt of bewerkt object
o Onveiligheid is ook een artefact dat we gecreerd hebben (o.a. ‘de fout van de
overheid’, …)
o Staat tegenover onveiligheid dat buiten ons valt (vb een natuurramp)
Veiligheid: Etymologie
• > ‘felig’: beschermd of geborgen
• Latijnse ‘securitas’: letterlijk zonder zorgen
o Maar… tegen wie / wat moeten we geborgen zijn?
o Veiligheid als ‘semantisch sleepnet’ (Boutellier)
§ Overheid wilt ons beschermen tegen zaken als terrorisme, georganiseerde
misdaad, sluikstorten, … die onze veiligheid moeten waarborgen
§ Moeilijk te spreken over één middel om op die veiligheid in te zetten, maar
wordt wel onder dezelfde noemer gebracht
§ Koppelen aan objectief meetbare factoren
• ‘Hoeveel dodelijke gevallen van fenomeen x?’
Subjectief veiligheidsgevoel
• Een gevoel dat voor elke persoon anders is • Niet omdat je je objectief veiliger bent dat je
• Vb: persoon A voelt zich veiliger na je subjectief veiliger gaat voelen
installeren alarm, persoon B voelt zich •Te maken met persoonlijkheid, buurt
onveiliger door telkens met dat alarm waarin je woont / begeeft, mediainvloed
geconfronteerd te worden (die een voedingsbodem is voor angst /
moral panic)
De U-curve van T. R. Gurr
Describes the long-term trend of homicide rates in Europe, showing an initial
rise in violence, a subsequent decline, and a later rise again, forming a U-shape
• Afname rond jaren 60 door culturele veranderingen,
opkomst welvaartstaat, industriële revolutie, …
• Waarom?
,Vroege middeleeuwen en eerder
Er is geen monopolisering/centralisering van het gebruik van fysieke geweld, iedereen staat in voor
zijn eigen veiligheid en mocht daarvoor geweld gebruiken
• Conflicten worden op een gewelddadige manier opgelost
• Private wraak en veterecht
o Geen enkele vorm van proportionaliteit !!!
o Machtsvertoon via een tariefsysteem (‘ver-geld-ing’) om private wraak af te kopen
§ Latere evolutie naar een strafsysteem dat we vandaag kennen
Modernisering
Veiligheid is de taak van het centrale politiek gezag in de staat door dat de legitieme fysieke
geweldsuitoefening bij hun komt te liggen en orde afdwingen via regels en wetten
• Burgers gehoorzamen, volgen de wet (cf. rechtszekerheid) en betalen belastingen waarvoor
de overheid in ruil gaat zorgen dat we veilig zijn
o Transactioneel! Geven en krijgen in ruil
Sociaal contract (Hobbes)
o Natuurtoestand = in permanente situatie van oorlog van allen tegen allen (menselijke natuur)
o Om daar een einde aan te maken sluiten burgers een sociaal contract waar ze rechten opgeven
aan de overheid en veiligheid in ruil krijgen
Sociaal contract (Locke)
o Overheid moet niet alleen veiligheid garanderen, maar ook vrijheden van burgers è bescherming
tegen willekeur door overheid (cf. rechtsstaat zoals wij die kennen)
o Vb. Déclaration of Independence (1776): life, liberty and the pursuit of happiness
§Invloed op eerste mensenrechten
Sociaal contract (Rousseau)
§Mens is van nature goed, maar doordat onze samenleving bestaat uit materieel bezit ontstaat er
ongelijkheid en conflict
§Daarom rechten afgeven aan overheid en de nood van een sociaal contract
§Beccaria: tegen de doodstraf want dit is een recht dat burgers nooit hebben (kunnen) afgeven aan
de overheid (koppeling sociaal contract)
Tegenreactie: positieve veiligheid (Schuilenburg e.a.)
• Mens wordt te negatief afgebeeld, basis van ons bestaan is net het gemeenschapsleven
• Criminologen gericht op poistieve veiligheid, altruisme, en elkaar beschermen
o Vertrouwen, zorg
o Vertaald in grondrechten
Mensenrecht op veiligheid?
Veiligheid = kerntaak én legitimatie (rechtvaardiging) van staatsgezag
• Burgers beschermen tegen elkaar
• Burgers beschermen tegen ongebreidelde machtsuitoefening door centrale gezag
o Sinds Locke gaat het ook om het beschermen tegen een overheid die te ver zou gaan
• Sociaal grondrecht
o Europees Mensenrechtenverdrag (°1950) na WOII
o Klassiek afweerrechten: “Wat de overheid niet mag doen” vb. art. 5 EVRM
o Ook positieve verplichtingen “Wat de overheid wel moet doen” vb. art. 8 EVRM
§ Onderwijs, sociaal
, Waar past veiligheid in die grondrechten?
Veiligheid = klassiek afweerrecht !!!
• Vb: overheid mag niemand van zijn vrijheid beroven, behalve onder specifieke
voorwaarden (regels voorlopige hechtenis, regels op privacy, huiszoekingsbevel, …)
Maar… rechtspraak van EHRM toont stilaan ook hoe positieve mensenrechten / sociaal
grondrecht gaat om veiligheid
• Sociaal grondrecht / positieve mensenrechten zijn inspanningen van de overheid
• Vooral in het kader van misdrijven
o Vb: positieve verplichting van de overheid om een strafonderzoek in te stellen om
daders actief te zoeken, op te sporen en vervolgen
Continu spanningsveld
• “Security promises freedom but in fact erodes civil liberties.” (Zedner)
• “Wanneer veiligheid en vrijheid te veel met elkaar in concurrentie komen, dan zal de
bevolking uiteindelijk altijd veiligheid boven vrijheid verkiezen, tenzij deze laatste in die mate
van overheidswege aangetast wordt dat er ook van veiligheid geen sprake kan zijn zoals in
totalitaire regimes.” (Piret)
• Uitzonderingen (beperkingen op veiligheid) zorgen voor een spanningsveld !
• Moeten steeds onderworpen zijn
o Proportionaliteit en noodzakelijkheid
o Legitimiteit
o Legaliteit
• Vb: luchthaven is een plek waar we afstand doen van onze vrijheid om plaats te maken voor
veiligheid (fouilleren, bagagecheck, continue controle, …) = high security zone waar een
beperking op een grondrecht gerechtvaardigd is voor een andere (= veiligheid van alle
aanwezigen)
Terrorisme
Misdrijven gepleegd om (EU Richtlijn 2017/541)
• een bevolking ernstig vrees aan te jagen
• een overheid of internationale organisatie op onrechtmatige wijze te dwingen een handeling
te verrichten of na te laten
• de politieke, constitutionele, economische of sociale basisstructuren van een land of een
internationale organisatie ernstig te ontwrichten of vernietigen
Cijfers
• Volgens Europol stagneert het aantal terroristische aanslagen in EU (bron: Terrorism
Situation and Trend Report 2025)
• In 2024 vonden 58 (gepleegde, mislukte en verijdelde) aanslagen plaats in 14
lidstaten: meeste aanslagen in Italië (20), Frankrijk (14) en Duitsland (6).
• Vergelijk: 55 aanslagen in 2019, 57 in 2020, 18 in 2021, 28 in 2022 en 120 in 2023.
• Resultaat: 5 doden en 20 gewonden in 2024.
• Vergelijk: 10 doden in 2019, 21 doden in 2020, 2 doden in 2021, geen doden in
2022, 6 doden in 2023.
• Overige vaststellingen:
• Impact van conflicten in Gaza en Oekraïne op oproepen tot geweld online
• Terroristische groeperingen viseren minderjarigen bij het rekruteren
• Rol van technologie bij verspreiden online haat (vb. generatieve AI)
Zijn terroristische misdrijven verschillend van andere vormen van criminaliteit?
, • De bestrijding van terrorisme heeft gezorgd voor een inperking in allerlei mensenrechten
o Vb. verbod anonieme belkaarten (2016)
o Vb. mogelijkheid nachtelijke huiszoeking (2016)
o Vb. dataretentie
• Grote bevoegdheid aan de overheid!!!
Technologie
We leven in een artificiële samenleving, denkend dat we alles kunnen beheersen (we willen het lot in
eigen handen nemen en ons eigen leven beheersen)
• Idee versterkt door gebruik van technologie !
• In de hand gewerkt door de overheid
o Meer technologie voor meer veiligheid (vb deurbelcamera’s, politiemiddelen, ….)
Terugblik
1. In een objectief veilige samenleving kan er toch een groot (subjectief) onveiligheidsgevoel
heersen.
2. Veiligheid is een kerntaak van de overheid die ervoor moet zorgen dat we onze rechten en
vrijheden kunnen uitoefenen. Tegelijkertijd is veiligheid een argument om onze rechten en
vrijheden in te perken.
3. Terrorisme (en technologie) vormen een continue bedreiging, niet alleen voor onze
veiligheid, maar ook voor onze rechten en vrijheden.
Uitgangspunten
• Veiligheid is controversieel thema.
• Debat wordt vaak in identitaire verwoordingen gevoerd.
• Zo zou veiligheid een ‘rechts’ thema (hard doorpakken) zijn en ‘laisser faire laisser
passer’ een ‘links’ axioma (elke vorm van geweld heeft zijn oorsprong in een vorm
van deprivatie)
• Maar …
o De democratische rechtsstaat is geen links of rechts concept, wel een beschavingsinstrument.
o Vlaams Belang scoort bij meest recente verkiezingen het slechtst op voorstellen die passen in de
krijtlijnen van een democratische rechtsstaat (gevolgd door N-VA). Linkse partijen doen het in het
algemeen beter. Groen kleurt het meest groen.
o Mensen die op extreem(rechts) stemmen in feite stemmen voor de afbouw van
rechtsbescherming.
• Deze cursus gaat over publieke veiligheid.
• De manier waarop een staat maatschappelijke ordening tracht te bewerkstelligen.
• Afdracht van publieke veiligheid aan private actoren komt vaak voor, maar de
uitwerking ervan is voor een andere cursus.
• Hang naar veiligheid voorbije drie decennia fors toegenomen.
• Subjectieve veiligheid daalt terwijl objectieve veiligheid in aanzienlijke mate piekt.
• Verschillende (cultuurfilosofische, cultuursociologische, rechtsfilosofische …) verklaringen
voor obsessie met veiligheid.
• Terrorisme draagt het risico van overschatting in zich.
• ‘Terror’ = extreme angst.
• Terroristen bestaan, maar het is steeds de vraag of de remedie om de kwaal te bestrijden
niet erger is dan de kwaal zelf.
• Veiligheidsindustrie (publiek & privaat) heeft er alle belang bij om de dreiging en angst te
bestendigen.
• Repressie van andersgezinden stuit op minder (internationaal) protest als die geframed
wordt als strijd tegen terroristen.
