Bouwstenen van de Literaire Analyse: Samenvatting

,Bouwstenen van de Literaire Analyse​ ​ ​ ​ ​ Nene Bernaerts



Bouwstenen van de Literaire Analyse
prof. Inge Arteel, prof. Elisabeth Bekers en prof. Janine Hauthal


1.Literatuur(?)
Rode draad:
1.​ Literatuur is moeilijk te definiëren: definities en criteria zijn historisch, cultureel
en contextueel bepaald.​

2.​ Van mimesis naar poiesis: niet enkel imitatie, maar creatie en wereldopbouw.​

3.​ Fictionaliteit, poëtische functie, leeseffecten, ambiguïteit en artistieke waarde
maken literatuur “anders” dan andere teksten.​

4.​ Analyse en interpretatie: systematische, intersubjectieve benadering met
academische metataal.​

5.​ Literatuur = communicatie en sociaal systeem, ingebed in bredere context.​

6.​ Genres bieden een praktisch houvast, maar zijn fluïde en historisch veranderlijk.


1.1 Wat is literatuur?
Brede definitie: alle geschreven teksten (littera = letter).​

Problemen met brede definitie:
●​ Niet alle geschreven teksten zijn literair (bv. boodschappenlijst).
●​ Niet alle literaire teksten zijn geschreven (orale literatuur).

Geen eenduidige definitie:
●​ Historisch en cultureel variabel.
●​ Afhankelijk van medium en context (bv. middeleeuwse orale teksten →
internetromans → coronagedichten).

→ Literatuur is moeilijk strikt af te bakenen.

Normatieve vs. descriptieve definities

●​ Normatief = waardeoordelend, onderscheid Literatuur (highbrow) vs. literatuur
(lowbrow). → Steeds minder aanvaard.
●​ Descriptief = kijkt niet naar “kwaliteit”, maar naar functie en kenmerken:
○​ Relatie tot realiteit (fictioneel i.p.v. waarheidsclaims).
○​ Andere leesconventies.
○​ Specifieke leeseffecten.
○​ Meerduidigheid/ambiguïteit.
○​ Artistieke waarde.




1

, Bouwstenen van de Literaire Analyse​ ​ ​ ​ ​ Nene Bernaerts


1.2 Literatuur en haar kenmerken
a. Poiesis (creatie) vs. mimesis (imitatie)
●​ Oudheid: nadruk op mimesis = imitatie van werkelijkheid.
●​ Moderne visie: nadruk op poiesis = creatie van iets nieuws.
●​ Literatuur vormt “models of/for the world” (McHale, Goodman).
●​ Focus verschuift van wat wordt afgebeeld → naar hoe werkelijkheid omgevormd
wordt.

b. Fictionaliteit als esthetische conventie
●​ Lat. fingere = verzinnen/doen alsof.
●​ Literaire werelden = geconstrueerd, niet beoordeeld op waarheid.
●​ Fictionaliteit = leesstrategie: conventies bepalen hoe we een tekst lezen.
○​ Voorbeeld: een roman als handleiding lezen zou indruisen tegen literaire
conventies.
●​ Coleridge: willing suspension of disbelief.

Poëtische functie van taal
●​ Afwijking van alledaags taalgebruik: ostranenie (Shklovsky) = vervreemding,
deautomatisatie.
●​ Zelf-referentialiteit, aandacht voor de vorm (klank, stijl, ritme).
●​ Geen sluitend criterium (ook aanwezig in reclame, journalistiek).

c. Leeseffecten
●​ Literatuur beoogt specifieke effecten (vaak genregebonden):
○​ Vermaak, escapisme + Horror + Catharsis (tragedie) +
Moraliserend/opvoedend (bildungsroman) + Politiek (feministische,
postkoloniale literatuur)
●​ Effecten kunnen gecombineerd worden (bv. Robinson Crusoe = vermaak én
instructie).

d. Meerduidigheid/ambiguïteit
●​ Literatuur ≠ eenduidig, ruimte voor interpretatie
●​ Polyvalentie wordt als kwaliteit gezien
●​ Lezer is relatief vrij in betekenisconstructie

e. Artistieke waarde

●​ Literatuur = niet-pragmatisch (geen directe instructie).

MAAR: sommige teksten hebben wel een doel (politieke romans).

●​ Artistieke waarde is dus geen absoluut criterium.




2