ARRESTEN INTERNATIONAAL RECHT I
LOTUS-ZAAK (1927, PHIJ)
1. Feiten van de Lotuszaak
Datum incident: 2 augustus 1926
Locatie: volle zee
Schepen:
o S.S. Lotus (Frans schip, Franse vlag)
o S.S. Boz-Kurt (Turks schip, Turkse vlag)
Gebeurtenis: aanvaring tussen beide schepen.
Gevolg: de Boz-Kurt zonk; 8 Turkse zeelieden kwamen om.
Na de aanvaring: de Lotus voer door naar Istanbul.
Turkse actie: Turkije stelde strafvervolging in tegen de Franse officier van wacht, Demons.
Frans bezwaar: Frankrijk protesteerde en stelde dat Turkije geen rechtsmacht had en dat er sprake
was van schending van exclusieve vlaggenstaatjurisdictie
Procedure: de zaak werd voorgelegd aan het Permanent Hof van Internationale Justitie (PHIJ)
Uitspraak: 7 september 1927
2. Het centrale juridische conflict
De kernvraag in de Lotuszaak luidde: achter deze vraag gaan fundamentele leerstukken van het
internationaal recht schuil, namelijk:
o Soevereiniteit;
o Jurisdictie;
o Consensualisme;
o Bronnen van internationaal recht.
3. Het vlaggenstaatbeginsel (flag state jurisdiction)
Het vlaggenstaatbeginsel houdt in dat dit beginsel is gebaseerd op:
o het idee dat de volle zee res communis is (van niemand);
o het concept dat een schip functioneert als een drijvend stuk territorium;
o de noodzaak van rechtszekerheid en orde op zee.
Het Franse standpunt! Frankrijk betoogde dat:
o de aanvaring plaatsvond op volle zee;
o de Franse officier handelde aan boord van een Frans schip;
o daarom uitsluitend Frankrijk strafrechtelijke jurisdictie mocht uitoefenen.
o Volgens Frankrijk was vlaggenstaatjurisdictie per definitie exclusief.
Oordeel van het Hof over het vlaggenstaatbeginsel
o Het Hof erkende het bestaan en belang van vlaggenstaatjurisdictie, maar verwierp het idee
dat deze jurisdictie automatisch exclusief is.
o Het Hof oordeelde: het vlaggenstaatbeginsel sluit andere vormen van jurisdictie niet uit,
tenzij dat uitdrukkelijk in het internationaal recht is vastgelegd.
4. Het Lotus-principe
De beroemdste passage uit het arrest luidt: “Restrictions upon the independence of States cannot
be presumed.”
Betekenis van dit principe
o Staten zijn soeverein.
o Zij mogen handelen tenzij het internationaal recht dit uitdrukkelijk verbiedt.
o Beperkingen op staatsvrijheid moeten duidelijk, aantoonbaar, gebaseerd zijn op verdragen of
gewoonterecht.
5. Consensualisme in het internationaal recht
Wat is consensualisme? Consensualisme houdt in dat staten alleen gebonden zijn aan internationale
regels voor zover zij daarmee hebben ingestemd.
Instemming kan blijken uit:
o Verdragen;
o Internationaal gewoonterecht (staatpraktijk + opinio juris);
o Algemene rechtsbeginselen.
Toepassing van consensualisme in Lotus
1
, ARRESTEN INTERNATIONAAL RECHT I
o Het Hof stelde vast dat er geen verdrag bestond dat Turkse jurisdictie verbood, er geen vast
internationaal gewoonterecht bestond dat dit verbood en er geen algemene regel was die
parallelle jurisdictie uitsloot.
Vanuit consensualisme:
o geen instemming met een verbod;
o = geen beperking van Turkse soevereiniteit.
6. De jurisdictieleer in de Lotuszaak
Objectief territorialiteitsbeginsel
o Hoewel de handeling plaatsvond op volle zee: de gevolgen (de dood van Turkse zeelieden)
troffen een Turks schip en Turkse onderdanen.
o Het Hof aanvaardde dit als een geldige aanknoping op basis van het objectieve
territorialiteitsbeginsel (handeling elders, gevolg verbonden aan eigen rechtsorde).
Passief personaliteitsbeginsel
o Turkije baseerde jurisdictie mede op de nationaliteit van de slachtoffers.
o Dit beginsel was in 1927 omstreden en werd door het Hof impliciet aanvaard.
Afwezigheid van een verbod
o Het Hof benadrukte dat zolang geen regel van internationaal recht parallelle jurisdictie
verbiedt een staat bevoegd is om op te treden.
7. Kritiek op het Lotus-arrest
Reeds kort na de uitspraak kwam er aanzienlijke kritiek:
o het arrest is te staatscentrisch;
o het is te permissief;
o het ondermijnt rechtszekerheid op zee;
o het leidt tot conflicterende jurisdicties.
Veel auteurs stelden dat internationaal recht beter functioneert met het uitgangspunt:
8. Ontwikkeling na Lotus: reactie van de internationale gemeenschap
De Geneefse Zeerechtverdragen van 1958
o De internationale gemeenschap reageerde expliciet op de Lotuszaak.
o Belangrijk verdrag: Convention on the High Seas (1958)
Artikel 11 (aanvaringen): dit artikel bepaalt dat strafrechtelijke vervolging na een
aanvaring op volle zee uitsluitend toekomt aan de vlaggenstaat of de staat van
nationaliteit van de verdachte.
o Dit vormt een bewuste en directe beperking van het Lotus-principe.
Betekenis van 1958
o Het internationaal recht verschoof van een permissieve benadering (Lotus) naar een
restrictieve, gecoördineerde benadering
9. Verdere ontwikkeling: UNCLOS 1982
Het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS) bouwde voort op 1958.
Artikel 97 UNCLOS
o Bij aanvaringen op volle zee geldt uitsluitend strafrechtelijke jurisdictie van de vlaggenstaat
of de nationaliteitsstaat van de verdachte.
Het Lotus-principe is hier uitdrukkelijk teruggedrongen.
10.De huidige status van de Lotuszaak
Wat geldt nog?
o Lotus is geen geldend positief recht meer voor aanvaringen op zee
o Wel blijft de zaak:
historisch belangrijk;
didactisch cruciaal;
fundamenteel voor begrip van: soevereiniteit, jurisdictie, consensualisme en
methodologie van internationale rechterlijke instanties.
Wat is achterhaald?
o Het idee dat staten volledig vrij zijn bij gebrek aan expliciet verbod
o In moderne rechtsgebieden zoals:
Mensenrechtenrecht;
Internationaal milieurecht;
Internationaal strafrecht;
Zeerecht.
2
, ARRESTEN INTERNATIONAAL RECHT I
o Het hedendaags internationaal recht is minder Lotus en meer regelgebonden.
Conclusie
1. De Lotuszaak is geen geldend positief recht meer op dit specifieke punt, maar wel een sleutelzaak.
2. Zij vormt de basis voor het debat over soevereiniteit en jurisdictie een duidelijk contrast met de
verdragsontwikkeling van 1958 en 1982.
3. Die verdragen zijn een bewuste correctie op het Lotus-principe.
NORTH SEA CONTINENTAL SHELF CASES (1969, IGH)
1. Feiten van de zaak
In de jaren 1960 ontstond een geschil tussen Nederland, Duitsland en Denemarken over de
afbakening van het continentaal plat in de Noordzee.
Het continentaal plat bevatte rijke natuurlijke hulpbronnen, zoals aardgas en olie, waardoor
eigendom en jurisdictie economisch van groot belang waren.
Nederland had een specifiek systeem ontwikkeld om de grensafbakening te bepalen, gebaseerd op
het principe van gelijke afstand van de kusten (equidistantieregel).
Duitsland accepteerde deze methode niet, waardoor de staten het geschil voorlegden aan het
Internationaal Gerechtshof (IGH) voor een bindend oordeel.
2. Het centrale juridische probleem
De kernvraag was hoe de grenzen van het continentaal plat juridisch correct moesten worden
vastgesteld tussen staten die er economisch belang bij hadden.
Omdat er geen specifieke verdragen bestonden die de afbakening regelden, moest het Hof zich
baseren op internationaal gewoonterecht, dat voortkomt uit statenpraktijk (usus) en opinio juris.
Het Hof stelde dat de statenpraktijk wijd verspreid en uniform moet zijn voordat deze kan worden
gebruikt om gewoonterecht te formuleren.
3. Relevantie van de zaak
De zaak is cruciaal omdat het Hof criteria heeft ontwikkeld om te beoordelen onder welke
omstandigheden een statenpraktijk als gewoonterecht kan gelden.
Afhankelijk van de aanwezigheid van de vereiste elementen kan een regel wel of niet als bindend
worden beschouwd.
Het Hof liet echter onduidelijk wat precies wordt bedoeld met de begrippen “extensive” en
“virtually uniformed”, wat later aanleiding gaf tot verdere interpretatie in doctrine en jurisprudentie.
4. Extensive: omvangrijke statenpraktijk
“Extensive” betekent dat de praktijk breed en wijdverspreid moet zijn, uitgevoerd door meerdere
staten die een wezenlijk belang hebben in het domein.
Voor het zeerecht zijn dat vooral kuststaten, zoals Nederland, België en Denemarken.
Staten zonder direct belang, zoals Oostenrijk of Zwitserland, worden niet meegeteld.
Het is voldoende dat de praktijk overwegend consistent is; het is niet nodig dat alle staten
wereldwijd deze volgen.
Het Hof benadrukte dat alleen staten met een economisch en juridisch belang in het betreffende
gebied relevant zijn voor de beoordeling.
5. Virtually uniformed: in wezen uniform
“Virtually uniformed” betekent dat de praktijk in wezen uniform moet zijn, zodat er sprake is van
een consistent patroon van gedrag.
Het IGH bleef vaag over hoeveel afwijkingen nog zijn toegestaan voordat een praktijk niet meer
uniform wordt geacht.
De zaak liet zien dat perfecte uniformiteit niet vereist is, maar dat er een voldoende hoge mate van
consensus onder relevante staten moet bestaan.
6. Gebruik van opinio juris en usus
Het Hof benadrukte dat niet alleen feitelijke praktijk (usus) telt, maar dat er ook sprake moet zijn
van opinio juris, oftewel de overtuiging dat de praktijk juridisch bindend is.
Alleen als beide elementen aanwezig zijn, kan de praktijk worden gebruikt om gewoonterecht af te
leiden.
3
LOTUS-ZAAK (1927, PHIJ)
1. Feiten van de Lotuszaak
Datum incident: 2 augustus 1926
Locatie: volle zee
Schepen:
o S.S. Lotus (Frans schip, Franse vlag)
o S.S. Boz-Kurt (Turks schip, Turkse vlag)
Gebeurtenis: aanvaring tussen beide schepen.
Gevolg: de Boz-Kurt zonk; 8 Turkse zeelieden kwamen om.
Na de aanvaring: de Lotus voer door naar Istanbul.
Turkse actie: Turkije stelde strafvervolging in tegen de Franse officier van wacht, Demons.
Frans bezwaar: Frankrijk protesteerde en stelde dat Turkije geen rechtsmacht had en dat er sprake
was van schending van exclusieve vlaggenstaatjurisdictie
Procedure: de zaak werd voorgelegd aan het Permanent Hof van Internationale Justitie (PHIJ)
Uitspraak: 7 september 1927
2. Het centrale juridische conflict
De kernvraag in de Lotuszaak luidde: achter deze vraag gaan fundamentele leerstukken van het
internationaal recht schuil, namelijk:
o Soevereiniteit;
o Jurisdictie;
o Consensualisme;
o Bronnen van internationaal recht.
3. Het vlaggenstaatbeginsel (flag state jurisdiction)
Het vlaggenstaatbeginsel houdt in dat dit beginsel is gebaseerd op:
o het idee dat de volle zee res communis is (van niemand);
o het concept dat een schip functioneert als een drijvend stuk territorium;
o de noodzaak van rechtszekerheid en orde op zee.
Het Franse standpunt! Frankrijk betoogde dat:
o de aanvaring plaatsvond op volle zee;
o de Franse officier handelde aan boord van een Frans schip;
o daarom uitsluitend Frankrijk strafrechtelijke jurisdictie mocht uitoefenen.
o Volgens Frankrijk was vlaggenstaatjurisdictie per definitie exclusief.
Oordeel van het Hof over het vlaggenstaatbeginsel
o Het Hof erkende het bestaan en belang van vlaggenstaatjurisdictie, maar verwierp het idee
dat deze jurisdictie automatisch exclusief is.
o Het Hof oordeelde: het vlaggenstaatbeginsel sluit andere vormen van jurisdictie niet uit,
tenzij dat uitdrukkelijk in het internationaal recht is vastgelegd.
4. Het Lotus-principe
De beroemdste passage uit het arrest luidt: “Restrictions upon the independence of States cannot
be presumed.”
Betekenis van dit principe
o Staten zijn soeverein.
o Zij mogen handelen tenzij het internationaal recht dit uitdrukkelijk verbiedt.
o Beperkingen op staatsvrijheid moeten duidelijk, aantoonbaar, gebaseerd zijn op verdragen of
gewoonterecht.
5. Consensualisme in het internationaal recht
Wat is consensualisme? Consensualisme houdt in dat staten alleen gebonden zijn aan internationale
regels voor zover zij daarmee hebben ingestemd.
Instemming kan blijken uit:
o Verdragen;
o Internationaal gewoonterecht (staatpraktijk + opinio juris);
o Algemene rechtsbeginselen.
Toepassing van consensualisme in Lotus
1
, ARRESTEN INTERNATIONAAL RECHT I
o Het Hof stelde vast dat er geen verdrag bestond dat Turkse jurisdictie verbood, er geen vast
internationaal gewoonterecht bestond dat dit verbood en er geen algemene regel was die
parallelle jurisdictie uitsloot.
Vanuit consensualisme:
o geen instemming met een verbod;
o = geen beperking van Turkse soevereiniteit.
6. De jurisdictieleer in de Lotuszaak
Objectief territorialiteitsbeginsel
o Hoewel de handeling plaatsvond op volle zee: de gevolgen (de dood van Turkse zeelieden)
troffen een Turks schip en Turkse onderdanen.
o Het Hof aanvaardde dit als een geldige aanknoping op basis van het objectieve
territorialiteitsbeginsel (handeling elders, gevolg verbonden aan eigen rechtsorde).
Passief personaliteitsbeginsel
o Turkije baseerde jurisdictie mede op de nationaliteit van de slachtoffers.
o Dit beginsel was in 1927 omstreden en werd door het Hof impliciet aanvaard.
Afwezigheid van een verbod
o Het Hof benadrukte dat zolang geen regel van internationaal recht parallelle jurisdictie
verbiedt een staat bevoegd is om op te treden.
7. Kritiek op het Lotus-arrest
Reeds kort na de uitspraak kwam er aanzienlijke kritiek:
o het arrest is te staatscentrisch;
o het is te permissief;
o het ondermijnt rechtszekerheid op zee;
o het leidt tot conflicterende jurisdicties.
Veel auteurs stelden dat internationaal recht beter functioneert met het uitgangspunt:
8. Ontwikkeling na Lotus: reactie van de internationale gemeenschap
De Geneefse Zeerechtverdragen van 1958
o De internationale gemeenschap reageerde expliciet op de Lotuszaak.
o Belangrijk verdrag: Convention on the High Seas (1958)
Artikel 11 (aanvaringen): dit artikel bepaalt dat strafrechtelijke vervolging na een
aanvaring op volle zee uitsluitend toekomt aan de vlaggenstaat of de staat van
nationaliteit van de verdachte.
o Dit vormt een bewuste en directe beperking van het Lotus-principe.
Betekenis van 1958
o Het internationaal recht verschoof van een permissieve benadering (Lotus) naar een
restrictieve, gecoördineerde benadering
9. Verdere ontwikkeling: UNCLOS 1982
Het VN-Zeerechtverdrag (UNCLOS) bouwde voort op 1958.
Artikel 97 UNCLOS
o Bij aanvaringen op volle zee geldt uitsluitend strafrechtelijke jurisdictie van de vlaggenstaat
of de nationaliteitsstaat van de verdachte.
Het Lotus-principe is hier uitdrukkelijk teruggedrongen.
10.De huidige status van de Lotuszaak
Wat geldt nog?
o Lotus is geen geldend positief recht meer voor aanvaringen op zee
o Wel blijft de zaak:
historisch belangrijk;
didactisch cruciaal;
fundamenteel voor begrip van: soevereiniteit, jurisdictie, consensualisme en
methodologie van internationale rechterlijke instanties.
Wat is achterhaald?
o Het idee dat staten volledig vrij zijn bij gebrek aan expliciet verbod
o In moderne rechtsgebieden zoals:
Mensenrechtenrecht;
Internationaal milieurecht;
Internationaal strafrecht;
Zeerecht.
2
, ARRESTEN INTERNATIONAAL RECHT I
o Het hedendaags internationaal recht is minder Lotus en meer regelgebonden.
Conclusie
1. De Lotuszaak is geen geldend positief recht meer op dit specifieke punt, maar wel een sleutelzaak.
2. Zij vormt de basis voor het debat over soevereiniteit en jurisdictie een duidelijk contrast met de
verdragsontwikkeling van 1958 en 1982.
3. Die verdragen zijn een bewuste correctie op het Lotus-principe.
NORTH SEA CONTINENTAL SHELF CASES (1969, IGH)
1. Feiten van de zaak
In de jaren 1960 ontstond een geschil tussen Nederland, Duitsland en Denemarken over de
afbakening van het continentaal plat in de Noordzee.
Het continentaal plat bevatte rijke natuurlijke hulpbronnen, zoals aardgas en olie, waardoor
eigendom en jurisdictie economisch van groot belang waren.
Nederland had een specifiek systeem ontwikkeld om de grensafbakening te bepalen, gebaseerd op
het principe van gelijke afstand van de kusten (equidistantieregel).
Duitsland accepteerde deze methode niet, waardoor de staten het geschil voorlegden aan het
Internationaal Gerechtshof (IGH) voor een bindend oordeel.
2. Het centrale juridische probleem
De kernvraag was hoe de grenzen van het continentaal plat juridisch correct moesten worden
vastgesteld tussen staten die er economisch belang bij hadden.
Omdat er geen specifieke verdragen bestonden die de afbakening regelden, moest het Hof zich
baseren op internationaal gewoonterecht, dat voortkomt uit statenpraktijk (usus) en opinio juris.
Het Hof stelde dat de statenpraktijk wijd verspreid en uniform moet zijn voordat deze kan worden
gebruikt om gewoonterecht te formuleren.
3. Relevantie van de zaak
De zaak is cruciaal omdat het Hof criteria heeft ontwikkeld om te beoordelen onder welke
omstandigheden een statenpraktijk als gewoonterecht kan gelden.
Afhankelijk van de aanwezigheid van de vereiste elementen kan een regel wel of niet als bindend
worden beschouwd.
Het Hof liet echter onduidelijk wat precies wordt bedoeld met de begrippen “extensive” en
“virtually uniformed”, wat later aanleiding gaf tot verdere interpretatie in doctrine en jurisprudentie.
4. Extensive: omvangrijke statenpraktijk
“Extensive” betekent dat de praktijk breed en wijdverspreid moet zijn, uitgevoerd door meerdere
staten die een wezenlijk belang hebben in het domein.
Voor het zeerecht zijn dat vooral kuststaten, zoals Nederland, België en Denemarken.
Staten zonder direct belang, zoals Oostenrijk of Zwitserland, worden niet meegeteld.
Het is voldoende dat de praktijk overwegend consistent is; het is niet nodig dat alle staten
wereldwijd deze volgen.
Het Hof benadrukte dat alleen staten met een economisch en juridisch belang in het betreffende
gebied relevant zijn voor de beoordeling.
5. Virtually uniformed: in wezen uniform
“Virtually uniformed” betekent dat de praktijk in wezen uniform moet zijn, zodat er sprake is van
een consistent patroon van gedrag.
Het IGH bleef vaag over hoeveel afwijkingen nog zijn toegestaan voordat een praktijk niet meer
uniform wordt geacht.
De zaak liet zien dat perfecte uniformiteit niet vereist is, maar dat er een voldoende hoge mate van
consensus onder relevante staten moet bestaan.
6. Gebruik van opinio juris en usus
Het Hof benadrukte dat niet alleen feitelijke praktijk (usus) telt, maar dat er ook sprake moet zijn
van opinio juris, oftewel de overtuiging dat de praktijk juridisch bindend is.
Alleen als beide elementen aanwezig zijn, kan de praktijk worden gebruikt om gewoonterecht af te
leiden.
3
