KWALITATIEVE
ONDERZOEKSMETHODEN
(THEORIE)
Samenvatting lescolleges Gilles Pittoors
2025-2026
KU LEUVEN
Anne De Wever
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Kwalitatieve onderzoeksmethoden
Inhoud
Wat is kwalitatief onderzoek?................................................................................................................3
Stereotiepe kenmerken kwalitatief onderzoek ....................................................................................3
Wat is kwalitatief onderzoek dan wel? ...............................................................................................4
Academici verschillen van mening.................................................................................................4
Directional Dependence Model (Hay 2002) ....................................................................................4
Positivisme vs. interpretivisme ......................................................................................................5
De ontdekking van Grounded Theory (postpositivisme) ...................................................................5
Wat is nu kwalitatief onderzoek? .......................................................................................................6
Kenmerken van kwalitatief onderzoek ............................................................................................6
Waarom kwalitatief onderzoek? ........................................................................................................6
Wat is een onderzoeksontwerp? ........................................................................................................7
Ontwerp 1: probleemstelling en onderzoeksvraag ..................................................................................7
Onderzoeksdoelstelling ....................................................................................................................7
Hoe gebruiken we de literatuur in kwalitatief onderzoek? ....................................................................8
De literatuurstudie als ‘status quaestionis’ ....................................................................................8
De literatuurstudie als conversatie ................................................................................................9
Wat is een theorie? ...........................................................................................................................9
Hoe gebruiken we theorieën in kwalitatief onderzoek? ........................................................................9
Vraagstelling: wat is een goede onderzoeksvraag? ............................................................................ 10
Ontwerp 2: operationalisering & methode............................................................................................ 11
Operationalisering ......................................................................................................................... 11
Oefening: goede onderzoeksvraag? ............................................................................................. 11
Hoe? ‘grondvormen’ van onderzoek ............................................................................................. 12
Hoe selecteer je cases in een kwalitatief onderzoek? ................................................................... 13
Kenmerken van case-selectie ..................................................................................................... 14
Data 1: interviews & focusgroepen ...................................................................................................... 14
Het interview ................................................................................................................................. 15
Waarom (niet) interviewen?......................................................................................................... 15
Stappenplan voor interviews ....................................................................................................... 15
Focusgroepen ................................................................................................................................ 16
Data 2: veldonderzoek en mixed-methods ........................................................................................... 16
Veldonderzoek en participerende observatie ................................................................................... 16
Oefening: participerende observatie ............................................................................................... 17
Andere databronnen ...................................................................................................................... 17
Hoe en waarom combineer je verschillende soorten data? ............................................................... 18
Analyse 1: casestudies en etnografie .................................................................................................. 19
Deel 1: analyseren ......................................................................................................................... 19
Waarom analyseren? .................................................................................................................. 19
Wat is analyseren? ..................................................................................................................... 19
Deel 2: casestudies ........................................................................................................................ 19
Wat is een case(studie)? ............................................................................................................. 19
Waarom een casestudie?............................................................................................................ 19
Casestudie als koepelterm? ........................................................................................................ 20
1
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Oefening: welke grondvormen w gebruikt? (s16) ........................................................................... 21
Deel 3: etnografie ........................................................................................................................... 21
Wat is etnografie? ....................................................................................................................... 21
Veldwerk en ‘thick description’ .................................................................................................... 21
Mee te nemen: ............................................................................................................................... 22
Analyse 2: inhoudsanalyse ................................................................................................................. 22
Wat is een inhoudsanalyse (QDA)? .................................................................................................. 22
Oefening: welke aanpak kies je? ...................................................................................................... 23
Wat is coderen? ............................................................................................................................. 23
Oefening: hoe zou jij coderen? (!examen) ......................................................................................... 23
Wat is discoursanalyse? ................................................................................................................. 24
Wat is narratieve analyse? .............................................................................................................. 24
Analyse 3: causaliteit, process tracing & QCA ...................................................................................... 25
Causaliteit in kwalitatief onderzoek ................................................................................................. 25
Variantiebewijs .......................................................................................................................... 25
Mechanistisch of procesbewijs ................................................................................................... 25
Noodzakelijke en voldoende voorwaarden ................................................................................... 25
Monocausaliteit, multiple causation (equifinaliteit) en conjunctural causation .............................. 26
Process tracing .......................................................................................................................... 26
Vergelijkende casestudie ................................................................................................................ 27
Lijphart’s Comparative Method ................................................................................................... 27
Mill’s Method of Agreement and Difference .................................................................................. 27
Qualitive Comparative Analysis (QCA) ......................................................................................... 27
Ethiek & kwaliteit ............................................................................................................................... 27
Validiteit: wat is ‘goed’ kwalitatief onderzoek? .................................................................................. 27
Triangulatie ................................................................................................................................ 28
Oefening: triangulatie ................................................................................................................. 29
Positionaliteit en reflexiviteit ....................................................................................................... 29
Ethiek van kwalitatief onderzoek ..................................................................................................... 30
Artificiële intelligentie en ethiek (betrekking op examen/paper) ..................................................... 30
Oefening: ethiek ............................................................................................................................. 30
Examen ............................................................................................................................................. 30
2
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Les 1 (23/09)
Inleiding, geen leerstof
Les 2 (25/09)
Wat is kwalitatief onderzoek?
Stereotiepe kenmerken kwalitatief onderzoek
Vier stereotiepe kenmerken die worden ontkracht:
1. Subjectief
2. Soft
3. N = 1 (er wordt maar één case bestudeerd)
4. Geen cijfers
Subjectief
“kwalitatief onderzoek heeft een subjectieve methode: w grotendeels ‘verzonnen’”
Ontkracht: er w gebruik gemaakt van procedures (tot zover mogelijk) en reflexiviteit
• Onderzoekers maken zichzelf bewust van hun eigen positie en interpretatie en denken na over
welke impact dit kan hebben op de bevindingen
• Volledig objectief is niet mogelijk, we zijn geen machines → MAAR transparant zijn over de
beperkingen van objectiviteit
Soft
“niet gebaseerd op systematische technieken en procedures”
Ontkracht: de focus ligt juist op grounded theory
• Bij grounded theory hoort een grote lijst van procedures hoort
• Vereist grondige transparante systematiek: hoe je de info hebt geïnterpreteerd, hoe je tot de
criteria bent gekomen
o Vragen stellen bij alles wat je doet: waarom doe je het, hoe doe je het?
o Bv. bij interviews: waarom die mensen gekozen, welke vragen gesteld en waarom, hoe
beïnvloed het vragen stellen je interpretatie
• Flexibel zijn in omgang met data
N=1
“in plaats van op meerdere cijfers/cases te focussen (kwantitatief), kies je er één uit”
Ontkracht: onderscheid tussen ‘veel’ of ‘weinig’ cases kan je enkel maken als je definitie van ‘een case’
vaag is
• Bv. verschillende interviews vormen samen één case over een bedrijf in zijn geheel vs. een ander
onderzoek dat een dataset creëert van dezelfde interviews voor kwantitatief onderzoek
→ beide onderzoeken hebben evenveel data, ook al splits je ze op in verschillende cases
Geen cijfers
“kwalitatief onderzoek legt nadruk op woorden ipv op cijfers”
Ontkracht: observaties en data kunnen worden gekwantificeerd
3
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
• Bv. etnografische studie (veldwerk) met honderden pagina’s van observaties en beschrijvingen w
omgevormd tot leesbaar kader door te kwantificeren (hoeveel cases voldoen aan deze criteria)
o Is dit dan een switch van kwalitatief nr kwantitatief onderzoek?
▪ Nee, want blijft fundamenteel kwalitatief onderzoek, ook al w cijfers gebruikt om
orde te scheppen
Wat is kwalitatief onderzoek dan wel?
Jarrod Hayes: “Qualitative research does not exist, quantitative research does exist”
• In de zin dat kwantitatief onderzoek refereert naar iets stabiel en consistent: gebruik van
statistieken en wiskundige modellen
Het onderscheid moet niet zijn: kwantitatief vs. kwalitatief, maar positivisme vs. interpretivisme
• Kwalitatief onderzoek = interpretatief onderzoek
Academici verschillen van mening
Bij:
• De rol en invulling van theorieën en concepten
• De keuze en het gebruik van methodologie
• De kracht en validiteit van empirisch bewijs
• De conclusies en implicaties die uit een analyse kunnen worden getrokken
Onenigheid komt neer op fundamentele verschillen op epistemologisch en ontologisch vlak, waarom?
Onderzoekers maken altijd keuzes op deze vlakken, die hun methodologische keuzes onderbouwen
• Ontologie: studie van het geven van betekenis, de aard van dingen
• Epistemologie: studie van kennis, wat kunnen we weten over iets
• Methodologie: hoe ga je die kennis vergaren, welke procedures en technieken je daarvoor
gebruikt
Er is geen goede of slechte positie, maar je kan wel de fout maken van inconsistente keuzes te maken
Directional Dependence Model (Hay 2002)
Ongeacht welke grondvorm je kiest, zorgen dat de lijnen niet in conflict liggen met elkaar
4
, Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Positivisme vs. interpretivisme
Ipv het onderscheid te maken tussen kwantitatief en kwalitatief, maken we een onderscheid tussen de
paradigma’s positivisme & interpretivisme
Positivisme (naturalisme) Interpretivisme
Objectivisme: er bestaat een objectieve realiteit, Subjectivisme: objectieve realiteit bestaat niet, de
de wereld is meetbaar realiteit is iets subjectief dat iedereen individueel
vormgeeft
Verklaren/erklären (wetmatigheden): de Begrijpen/verstehen: verklaren volgens
objectieve realiteit loopt volgens wetmatigheden vaststaande wetmatigheden gaat niet want elk
die losstaan van individuen (individu maakt de individuele realiteit, we proberen dus elk te
realiteit niet), en deze helpen met verklaren begrijpen hoe onze realiteit in elkaar zit en hoe we
die ervaren
Deductief: uit theorie leidt je hypotheses af en Inductief: starten vanuit realiteit, begrijpen hoe die
deze ga je testen om de theorie (die in elkaar zit en op basis daarvan theorieën
wetmatigheden bevat) te bevestigen of weerleggen ontwikkelen
Kwantitatief (reductie): complexiteit wegknippen Kwalitatief (complexiteit): zoveel mogelijk
om tot een gegeneraliseerde uitkomst te komen uitleggen
Repliceerbaar: door het onderzoek opnieuw te Geloofwaardig: dmv transparantie over
doen moet je tot dezelfde resultaten bekomen procedures
Generaliseerbaar: je kan de resultaten Overdraagbaar: context van niet-onderzochte
doortrekken tot een andere context, situatie, case vergelijkbaar met wel-onderzochte case → de
plaats, tijd bevindingen van de onderzochte case zijn mogelijk
overdraagbaar tot de andere case
Tussenstromingen: postpositivisme, critical theory en constructivisme
Postpositivisme
Gaan uit van objectieve realiteit, maar itt klassieke positivisme gaan ze erkennen dat er beperkingen zijn
aan de kennis over die realiteit
Meer richting een ‘mixed method’ van kwantitatieve & kwalitatieve data
Critical theory / kritische theorie
Middenweg van beide stromingen, bestaat uit bv. feministische benaderingen, postmodernistische
benaderingen …
“realiteit bestaat echt, maar wordt ook mee gevormd door ons”
• Maatschappelijk geconstrueerd ipv individueel
• Dmv instellingen, gewoontes, tradities, die wij als reële realiteit beschouwen
• ‘kritisch’: veel aandacht voor machtsbalansen itt andere theorieën
Constructivisme (~interpretivisme)
Stellen dat realiteit fundamenteel niet objectief bestaat (jouw realiteit ≠ mijn realiteit)
Itt interpretivisme waar realiteit een compleet ‘verzinsel’ is, noemen ze het een construct
• Bepaalde patronen vormen een construct, een bepaalde realiteit
• De prikkels die we krijgen en hoe we die interpreteren, vormen voor ons de realiteit
De ontdekking van Grounded Theory (postpositivisme)
• Gericht op het ontwikkelen van theorie gefundeerd (‘grounded’) in de praktijk (vanuit data)
o Wederkerige relatie tussen theorie, data en onderzoeker
5
ONDERZOEKSMETHODEN
(THEORIE)
Samenvatting lescolleges Gilles Pittoors
2025-2026
KU LEUVEN
Anne De Wever
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Kwalitatieve onderzoeksmethoden
Inhoud
Wat is kwalitatief onderzoek?................................................................................................................3
Stereotiepe kenmerken kwalitatief onderzoek ....................................................................................3
Wat is kwalitatief onderzoek dan wel? ...............................................................................................4
Academici verschillen van mening.................................................................................................4
Directional Dependence Model (Hay 2002) ....................................................................................4
Positivisme vs. interpretivisme ......................................................................................................5
De ontdekking van Grounded Theory (postpositivisme) ...................................................................5
Wat is nu kwalitatief onderzoek? .......................................................................................................6
Kenmerken van kwalitatief onderzoek ............................................................................................6
Waarom kwalitatief onderzoek? ........................................................................................................6
Wat is een onderzoeksontwerp? ........................................................................................................7
Ontwerp 1: probleemstelling en onderzoeksvraag ..................................................................................7
Onderzoeksdoelstelling ....................................................................................................................7
Hoe gebruiken we de literatuur in kwalitatief onderzoek? ....................................................................8
De literatuurstudie als ‘status quaestionis’ ....................................................................................8
De literatuurstudie als conversatie ................................................................................................9
Wat is een theorie? ...........................................................................................................................9
Hoe gebruiken we theorieën in kwalitatief onderzoek? ........................................................................9
Vraagstelling: wat is een goede onderzoeksvraag? ............................................................................ 10
Ontwerp 2: operationalisering & methode............................................................................................ 11
Operationalisering ......................................................................................................................... 11
Oefening: goede onderzoeksvraag? ............................................................................................. 11
Hoe? ‘grondvormen’ van onderzoek ............................................................................................. 12
Hoe selecteer je cases in een kwalitatief onderzoek? ................................................................... 13
Kenmerken van case-selectie ..................................................................................................... 14
Data 1: interviews & focusgroepen ...................................................................................................... 14
Het interview ................................................................................................................................. 15
Waarom (niet) interviewen?......................................................................................................... 15
Stappenplan voor interviews ....................................................................................................... 15
Focusgroepen ................................................................................................................................ 16
Data 2: veldonderzoek en mixed-methods ........................................................................................... 16
Veldonderzoek en participerende observatie ................................................................................... 16
Oefening: participerende observatie ............................................................................................... 17
Andere databronnen ...................................................................................................................... 17
Hoe en waarom combineer je verschillende soorten data? ............................................................... 18
Analyse 1: casestudies en etnografie .................................................................................................. 19
Deel 1: analyseren ......................................................................................................................... 19
Waarom analyseren? .................................................................................................................. 19
Wat is analyseren? ..................................................................................................................... 19
Deel 2: casestudies ........................................................................................................................ 19
Wat is een case(studie)? ............................................................................................................. 19
Waarom een casestudie?............................................................................................................ 19
Casestudie als koepelterm? ........................................................................................................ 20
1
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Oefening: welke grondvormen w gebruikt? (s16) ........................................................................... 21
Deel 3: etnografie ........................................................................................................................... 21
Wat is etnografie? ....................................................................................................................... 21
Veldwerk en ‘thick description’ .................................................................................................... 21
Mee te nemen: ............................................................................................................................... 22
Analyse 2: inhoudsanalyse ................................................................................................................. 22
Wat is een inhoudsanalyse (QDA)? .................................................................................................. 22
Oefening: welke aanpak kies je? ...................................................................................................... 23
Wat is coderen? ............................................................................................................................. 23
Oefening: hoe zou jij coderen? (!examen) ......................................................................................... 23
Wat is discoursanalyse? ................................................................................................................. 24
Wat is narratieve analyse? .............................................................................................................. 24
Analyse 3: causaliteit, process tracing & QCA ...................................................................................... 25
Causaliteit in kwalitatief onderzoek ................................................................................................. 25
Variantiebewijs .......................................................................................................................... 25
Mechanistisch of procesbewijs ................................................................................................... 25
Noodzakelijke en voldoende voorwaarden ................................................................................... 25
Monocausaliteit, multiple causation (equifinaliteit) en conjunctural causation .............................. 26
Process tracing .......................................................................................................................... 26
Vergelijkende casestudie ................................................................................................................ 27
Lijphart’s Comparative Method ................................................................................................... 27
Mill’s Method of Agreement and Difference .................................................................................. 27
Qualitive Comparative Analysis (QCA) ......................................................................................... 27
Ethiek & kwaliteit ............................................................................................................................... 27
Validiteit: wat is ‘goed’ kwalitatief onderzoek? .................................................................................. 27
Triangulatie ................................................................................................................................ 28
Oefening: triangulatie ................................................................................................................. 29
Positionaliteit en reflexiviteit ....................................................................................................... 29
Ethiek van kwalitatief onderzoek ..................................................................................................... 30
Artificiële intelligentie en ethiek (betrekking op examen/paper) ..................................................... 30
Oefening: ethiek ............................................................................................................................. 30
Examen ............................................................................................................................................. 30
2
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Les 1 (23/09)
Inleiding, geen leerstof
Les 2 (25/09)
Wat is kwalitatief onderzoek?
Stereotiepe kenmerken kwalitatief onderzoek
Vier stereotiepe kenmerken die worden ontkracht:
1. Subjectief
2. Soft
3. N = 1 (er wordt maar één case bestudeerd)
4. Geen cijfers
Subjectief
“kwalitatief onderzoek heeft een subjectieve methode: w grotendeels ‘verzonnen’”
Ontkracht: er w gebruik gemaakt van procedures (tot zover mogelijk) en reflexiviteit
• Onderzoekers maken zichzelf bewust van hun eigen positie en interpretatie en denken na over
welke impact dit kan hebben op de bevindingen
• Volledig objectief is niet mogelijk, we zijn geen machines → MAAR transparant zijn over de
beperkingen van objectiviteit
Soft
“niet gebaseerd op systematische technieken en procedures”
Ontkracht: de focus ligt juist op grounded theory
• Bij grounded theory hoort een grote lijst van procedures hoort
• Vereist grondige transparante systematiek: hoe je de info hebt geïnterpreteerd, hoe je tot de
criteria bent gekomen
o Vragen stellen bij alles wat je doet: waarom doe je het, hoe doe je het?
o Bv. bij interviews: waarom die mensen gekozen, welke vragen gesteld en waarom, hoe
beïnvloed het vragen stellen je interpretatie
• Flexibel zijn in omgang met data
N=1
“in plaats van op meerdere cijfers/cases te focussen (kwantitatief), kies je er één uit”
Ontkracht: onderscheid tussen ‘veel’ of ‘weinig’ cases kan je enkel maken als je definitie van ‘een case’
vaag is
• Bv. verschillende interviews vormen samen één case over een bedrijf in zijn geheel vs. een ander
onderzoek dat een dataset creëert van dezelfde interviews voor kwantitatief onderzoek
→ beide onderzoeken hebben evenveel data, ook al splits je ze op in verschillende cases
Geen cijfers
“kwalitatief onderzoek legt nadruk op woorden ipv op cijfers”
Ontkracht: observaties en data kunnen worden gekwantificeerd
3
,Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
• Bv. etnografische studie (veldwerk) met honderden pagina’s van observaties en beschrijvingen w
omgevormd tot leesbaar kader door te kwantificeren (hoeveel cases voldoen aan deze criteria)
o Is dit dan een switch van kwalitatief nr kwantitatief onderzoek?
▪ Nee, want blijft fundamenteel kwalitatief onderzoek, ook al w cijfers gebruikt om
orde te scheppen
Wat is kwalitatief onderzoek dan wel?
Jarrod Hayes: “Qualitative research does not exist, quantitative research does exist”
• In de zin dat kwantitatief onderzoek refereert naar iets stabiel en consistent: gebruik van
statistieken en wiskundige modellen
Het onderscheid moet niet zijn: kwantitatief vs. kwalitatief, maar positivisme vs. interpretivisme
• Kwalitatief onderzoek = interpretatief onderzoek
Academici verschillen van mening
Bij:
• De rol en invulling van theorieën en concepten
• De keuze en het gebruik van methodologie
• De kracht en validiteit van empirisch bewijs
• De conclusies en implicaties die uit een analyse kunnen worden getrokken
Onenigheid komt neer op fundamentele verschillen op epistemologisch en ontologisch vlak, waarom?
Onderzoekers maken altijd keuzes op deze vlakken, die hun methodologische keuzes onderbouwen
• Ontologie: studie van het geven van betekenis, de aard van dingen
• Epistemologie: studie van kennis, wat kunnen we weten over iets
• Methodologie: hoe ga je die kennis vergaren, welke procedures en technieken je daarvoor
gebruikt
Er is geen goede of slechte positie, maar je kan wel de fout maken van inconsistente keuzes te maken
Directional Dependence Model (Hay 2002)
Ongeacht welke grondvorm je kiest, zorgen dat de lijnen niet in conflict liggen met elkaar
4
, Kwalitatieve onderzoeksmethoden
[S0O07a]
Positivisme vs. interpretivisme
Ipv het onderscheid te maken tussen kwantitatief en kwalitatief, maken we een onderscheid tussen de
paradigma’s positivisme & interpretivisme
Positivisme (naturalisme) Interpretivisme
Objectivisme: er bestaat een objectieve realiteit, Subjectivisme: objectieve realiteit bestaat niet, de
de wereld is meetbaar realiteit is iets subjectief dat iedereen individueel
vormgeeft
Verklaren/erklären (wetmatigheden): de Begrijpen/verstehen: verklaren volgens
objectieve realiteit loopt volgens wetmatigheden vaststaande wetmatigheden gaat niet want elk
die losstaan van individuen (individu maakt de individuele realiteit, we proberen dus elk te
realiteit niet), en deze helpen met verklaren begrijpen hoe onze realiteit in elkaar zit en hoe we
die ervaren
Deductief: uit theorie leidt je hypotheses af en Inductief: starten vanuit realiteit, begrijpen hoe die
deze ga je testen om de theorie (die in elkaar zit en op basis daarvan theorieën
wetmatigheden bevat) te bevestigen of weerleggen ontwikkelen
Kwantitatief (reductie): complexiteit wegknippen Kwalitatief (complexiteit): zoveel mogelijk
om tot een gegeneraliseerde uitkomst te komen uitleggen
Repliceerbaar: door het onderzoek opnieuw te Geloofwaardig: dmv transparantie over
doen moet je tot dezelfde resultaten bekomen procedures
Generaliseerbaar: je kan de resultaten Overdraagbaar: context van niet-onderzochte
doortrekken tot een andere context, situatie, case vergelijkbaar met wel-onderzochte case → de
plaats, tijd bevindingen van de onderzochte case zijn mogelijk
overdraagbaar tot de andere case
Tussenstromingen: postpositivisme, critical theory en constructivisme
Postpositivisme
Gaan uit van objectieve realiteit, maar itt klassieke positivisme gaan ze erkennen dat er beperkingen zijn
aan de kennis over die realiteit
Meer richting een ‘mixed method’ van kwantitatieve & kwalitatieve data
Critical theory / kritische theorie
Middenweg van beide stromingen, bestaat uit bv. feministische benaderingen, postmodernistische
benaderingen …
“realiteit bestaat echt, maar wordt ook mee gevormd door ons”
• Maatschappelijk geconstrueerd ipv individueel
• Dmv instellingen, gewoontes, tradities, die wij als reële realiteit beschouwen
• ‘kritisch’: veel aandacht voor machtsbalansen itt andere theorieën
Constructivisme (~interpretivisme)
Stellen dat realiteit fundamenteel niet objectief bestaat (jouw realiteit ≠ mijn realiteit)
Itt interpretivisme waar realiteit een compleet ‘verzinsel’ is, noemen ze het een construct
• Bepaalde patronen vormen een construct, een bepaalde realiteit
• De prikkels die we krijgen en hoe we die interpreteren, vormen voor ons de realiteit
De ontdekking van Grounded Theory (postpositivisme)
• Gericht op het ontwikkelen van theorie gefundeerd (‘grounded’) in de praktijk (vanuit data)
o Wederkerige relatie tussen theorie, data en onderzoeker
5
