Hoofdstuk 1: Theodorik,Justinianus en het Byzantijnse rijk
(493-1050)
1.EindeWest-Romeinserijk:ItaliëonderOdoaker
Regeerperiode van Odoaker
Odoaker
= Oost-Germaanse legerleider, ‘magistrum militum’ (meester van het leger)
- raadgever keizer
- 476: afzetting Romulus Augustulus, geen nieuwe keizer
▪ Afzetting is hier GEEN moord, wel ballingschap
Continuïteit?
- Heerst binnen structuren van het romeinse rijk
o met steun van senaat, die in Ravenna zetelt
o voor de gewone burger verandert niets
- Erkend door de keizer van het ORR, hebben een cliënt relatie
WEL verlies van Provence (Visigoten), Sicilië (Vandalen) en Noricum!
De val van Odoaker
Machtsconstellatie Midden-Donaubekken aan grenzen Oost-Romeinse rijk
- Theodorik en Ostrogoten in Balkan
-> vormen druk op keizer Zeno van het Oost-Romeinse rijk (487)
- Keizer Zeno stuurt hen naar Italië (West-Romeinse rijk)
o Om zichzelf te redden, MAAR nadelig voor Odoaker
Inval Theodorik van de Ostrogoten in Italië
- Grootschalige migratie ‘Oost-Goten’ (Ostrogoten)
- Verovering van Italië, herovering Sicilië op vandalen
- Na driejarig beleg van Ravenna: moord op Odoaker die naar Ravenna was gevlucht
(493)
-> Nu slaagt Theodorik erin om zijn koningschap in Italië te vestigen
5
,2. Theodorik en Ostrogotisch Italië (493-526)
Koninkrijk Theodorik: post-imperiale bewaarder van het romeinse rijk
Italië veroverd in naam van ORR
-> MAAR Theodorik heerst de facto autonoom als rex (koning)
- Behoud van Romeinse rijk (structuren, wetten, vrijheden etc.)
- Italië wordt opnieuw politiek/cultureel centrum
Bewind van Theodorik
- Wreedzaam gestart
o MAAR daarna een periode van 20 à 30 jaar vrede
Gebied
- Italië, delen Zuidoost Frankrijk, Zwitserland, Noricum (Oostenrijk), Pannonië,
Dalmatische kust
Grenst aan
- rijken van Franken
- Bourgonden
- Visigoten
- Lombarden
- Slavische volkeren
-> DAAROM: strategische alliantie met de Franken, diplomatieke relaties met andere
barbaarse heersers (huwelijkspolitiek)
2.1 Bestuur
Precaire co-existentie van
Romeinse burgers
- Betalen belastingen aan Ostrogoten
- Civiele functies (onderscheid civiel-militair versterkt) -> ambtenaren
- Integratie senatoriale klasse in bestuur
6
,Wapendragende barbaren
- Kleine minderheid van Italiaanse bevolking, vooral in Noord-Italië
- Hadden militaire functies
o afzonderlijke militaire rechtbanken die NIET onder het romeins juridisch
stelsel vielen
- Geen belastingen maar ook geen publieke ambten
o Publieke ambten zoals gouverneurs waren voor de romeinen weggelegd
- Gedeeltelijke assimilatie met Romeinen
o Soms bekering katholiek Christendom vanuit arianisme
o ‘gemengde’ huwelijken
o overname taal
Imitatie romeins bestuur: 30 jaar stabiliteit
Waarom werd het romeinse bestuur geïmiteerd?
- Achtergrond: jeugd aan byzantijnse hof (Theodorik)
- Regering als voortzetting van romeinse periode (res publica romana)
Hoe?: bouwpolitiek
- Paleizen, herstel van romeinse gebouwen (thermen, aquaducten, amfitheater…)
- Vooral in Ravenna (behoud als hoofdplaats), Pavia, Verona
- Kerkgebouwen voor arianen
Goede banden met katholieke kerk en romeinse clerus
-> zo invloed over aanstelling paus
Wetgeving: Edict van Theodorik
- Collectie laat-antieke romeinse wetgeving (imitatie)
Vormelijke imitatie: protocol van keizers
- Festiviteiten in Rome (500)
o Ontvangst door paus (in Sint-Pietersbasiliek) en senaat
o Triomftocht op Palatijn
o Organisatie van spelen in circus
o Gedeeltelijke heraanleg van de Via Appia
▪ Inscriptie Theodoril semper augustus (= altijd “keizer”, was zelf
koning)
o Opnieuw systeem van brood en spelen
7
,2.2 Culturele revival onder Theodorik
Bloei van filosofie en theologie
- Commentaren op Griekse teksten, architectuur en kunst
Wie?: Boëthius en Cassiodorus
-> Bewaarden cultuur
Boëthius (477-524)
- Romeins patriciër, senator en consul van Rome
o Groot geleerde, ook notie Griekse
-
Doorgeefluik antieke filosofie: samenvattingen en vertalingen van Plato en
Aristoteles
o Werden druk bestudeerd
- Eén van de grondleggers van het middeleeuws onderwijs: septem artes liberals (7
vrije kunsten)
o Trivium: met betrekking tot de taal
▪ grammatica, rhetorica, dialectica
o Quadrivium: met betrekking tot de wetenschappen
▪ arithmetica, musica, geometrie, astronomia
- Twee jaar gevangenschap in Pavia: de consolation philosophiae
o Filosofisch werk over de vertroosting van de filosofie
-
Valse beschuldiging ‘hoogverraad’ – terechtgesteld
8
,Cassiodorus (485-585)
= Opvolger Boëthius als consul van Rome
- Na dood Theodorik (526): stichting Vivarium
o Trekt zich terug in het klooster te Calabrië, doorgeefluik antieke cultuur
▪ Opvallend: naast gebed ook veel ruimte voor studie/onderzoek
o Kopiëren antieke Griekse en Latijnse handschriften
▪ Zowel ‘gewijde’ als ‘seculiere’ letteren
▪ Zowel christelijke als heidense auteurs
o Auteur van historiografische (Rome, Goten) en monastieke werken
(kloosterregel: institutiones)
- Codex Amiatinus
= Oudst bewaarde, VOLLEDIGE kopie van de Bijbel in het westen
o Meest betrouwbare kopie van Bijbelvertaling Hiëronymus (406)
o Biblia vulgata – kopie van de bijbel uit Vivarium (6e eeuw)
o 1 van de 3 bijbels vervaardigd in opdracht van abt Ceolfrith in 692
o Geschenk van Paus Gregorius II tijdens trip naar Rome
o 11e eeuw: in bezit van abdij San Salvatore op Monte Amiata (Toscane)
Architectuur en kunst onder Theodorik
O.a. San Apollinare Nuovo te Ravenna
- Bouw onder Ostrogoten als ariaanse kerk
- Heringewijd door opvolger Justinianus
9
,2.3HeteindevanTheodorikendeOstrogoten
Politieke onrust leidt tot einde bewind
Onrust vanuit anti-arianisme politiek Byzantium
- Anti-arianisme = Visigoten als ketters beschouwen
- Sfeer van samenzweringen, verdachtmakingen, executies (cfr. Boëthius)
Onenigheid na dood Theodorik (526)
- Geen mannelijke, meerderjarige troonopvolger
- o dochter Amalasuentha regentes voor minderjarige zoon Athalarik
Spanningen binnen de Gotische elites wegens haar pro-romeinse sympathieën
o vroegtijdige dood Athalarik, Amalasuentha kortstondig ‘regina’
-> vermoord
3. Justinianus en de Byzantijnen
Situatie in het Oost-Romeinse rijk ca. 500
Superieure positie tegenover westerse heersers…
- Christelijker dan Westen
o Sterk gevestigde bisschoppelijke orde in civitates
o Maar: endemische* verdeeldheid en theologische discussies
- Meer verstedelijkt dan Westen
- Barbaarse vorsten als formele ‘cliënten’
*Endemisch: regelmatig gevonden en zeer gebruikelijk onder een bepaalde groep of in een
bepaald gebied
Maar ook grote uitdagingen
- Economische moeilijkheden vanaf 6e eeuw
- Religieuze spanningen rond christologie
- Nieuwe spanningen met Perzische rijk
o Inval in Oost-Romeinse Rijk in 502
o Mesopotamische grens blijft zwak
10
,3.1 Justinianus en de renovatio imperii
Justinianus
- Afkomstig uit Illyrië, gedegen opleiding (recht, theologie…)
o Reeds schaduw-keizer onder oom Justinus I
o Effectief keizer van 527 tot 565
o Omringd door topadviseurs
overkoepeld project - één rijk, één keizer, één geloof
-> Hernieuwing rijk vanuit Constantinopel: renovatio imperii
- Veiligstellen grens met Perzen via verdrag, geen conflict tot ca. 540
-- Intense campagnes ca. 530-540 met Narses en Belisarius
o Overwinningen op barbaarse volkeren
Profiteert van interne verdeeldheid ‘barbaarse’ rijken
o Verovering Noord-Afrika en mediterrane eilanden op Vandalen
o Verovering reeks steden in Zuid-Hispania op Visigoten
o Verovering Italië na 20 jaar oorlog op de Ostrogoten: de Gotische oorlogen
Gotische oorlogen (535-553)
Lange verwoestende oorlog tegen Totila (540-554), vooral om Noord-Italië
- Catastrofale gevolgen voor Italië, politieke en sociaal-economische ontwrichting,
verergerd door pestepidemie
o Voortaan provincie Oost-Romeinse rijk
▪ bestuurd door gouverneur (‘exarch’) te Ravenna
o Onderscheid civiele-militaire ambten vervaagt
o Senaat verliest politiek belang – opmars bisschop van Rome (paus)
▪ Paus Gregorius de Grote (590-604): ook civiel bestuur Rome
o Krimp grootgrondbezit wegens teloorgang senatoriale stand
o Materiële verarming, minder intellectuele activiteit, terugval boekproductie
- Grootste vernielingen in opdracht van de Oost-Romeinse keizer…
- Italië provincie van ORR als resultaat
11
,3.2 Bestuur, recht en religie
3.2.1 Codificatie van het recht
Belangrijkste aanwijzing ‘romeins’ project
opdracht tot opstellen corpus iuris civilis kort na aantreden van Justinianus
(voltooid ca. 530)
- Waarom?
o Actualiseren, uniformiseren en systematiseren wetssysteem
o Keizer als ‘opperrechter’, opperste magistraat
- Hoe?
o Speciale commissie met juridische specialisten
o Samenwerking belangrijke rechtsscholen (Beirut, Constantinopel)
corpus iuris civilis – wetboek burgerlijk recht in 4 onderdelen
- CODEX: alle keizerlijke edicten 117-533
- o 533 = tot aan regering Justinianus
- NOVELLAE
o aanvulling van na 533
DIGESTA/PANDECTAE
o electie van rechtscommentaren uit romeinse keizertijd
o ter interpretatie Codex en Novellae
- INSTITUTIONES: handboek, naslagwerk
Resultaat?
- Standaardwetboek Oost-Romeinse rijk
- Vanaf 11e eeuw: bestudeerd te Bologna
- Enorme impact op rechtspraak/opvattingen Westen
3.2.2 Eenheid van godsdienst
Grote bekommernis van Justinianus: eenheid van geloof en doctrine binnen rijk
Waarom?
- Traditie van verwevenheid keizerschap en leiding christenheid
- Keizer als Gods plaatsvervanger op aarde: kerk intern/extern beschermen
- Rijk gesteund door zuivere gebeden – nood aan orthodoxie binnen oikouméne
o Orthodoxie: echtgelovig volgens de officiële doctrine
o Oikouméne: de bewoonde wereld
12
,Waken over ‘rechte geloof’?
-> Géén scheiding van kerk en staat!
-> Keizer ziet zichzelf als beschermer van het geloof tegen vijanden!
- Joden: beschermde, maar inferieure status
- Bestrijden van heidendom
o Missiecampagnes in Klein-Azië, Egypte
▪ Voor bekering (actueel onderwerp)
o Sluiting van de filosofische academie van Athene
- Bestrijden van ketters* (heretici) en ketterij* (heresia) via oorlog en vervolging
o Heresia (Gr.): ‘keuze’, ‘afsnijding’
o HET DISCUSSIEPUNT: de natuur van God
*‘ketterij’: alternatieve interpretaties geloofsleer
*‘ketters’: religieuze dissidenten (individu dat zich, al dan niet samen met gelijkdenkenden,
verzet tegen de overheersende opvattingen of beleidslijnen op politiek, religieus of sociaal
gebied)
OPLETTEN: een heiden is niet hetzelfde als een ketter!
- heiden (vanuit christelijk perspectief) is iemand die niet-christen is
o (nog) niet bekeerd tot het christendom
o Aanhanger van een ander geloof dan christendom
▪ Bv. Aanhangers Germaanse, Romeinse, Perzisch veelgodendom
- Ketter = christen
o MAAR zijn/haar ideeën wijken af van de ‘rechte leer’ (door de kerk officieel
erkende leer)
o ‘dissidenten’
o Aanhangers hebben alternatieve interpretaties binnen het christendom
▪ Vroege ME: arianen, nestorianen, monofysieten…
▪ Hoge en late ME: katharen, waldenzen…
Officiële (orthodoxe) leer van het katholiek christendom
De leer = de natuur van christus
- 1 god/goddelijk persoon, MAAR 3 verschijningsvormen: vader, zoon en heilige geest
o = dogma* van de goddelijke Drievuldigheid/drie-eenheid
*Dogma: onweerlegbare en onveranderlijke geloofswaarheid
13
, - Christus = zoon van god, maar mens (‘vlees’) geworden
o Slechts 1 persoon, maar 2 naturen
o Goddelijk EN menselijk
- Concilie van Nicea (325)
o Duldt geen verdeeldheid binnen Christendom
o Vastleggen geloofsbelijdenis
Enkele laatantieke, vroegmiddeleeuwse ‘ketterijen’
Arianen
- Verzamelnaam voor volgelingen leer van Arius (priester uit Alexandrië)
- “christus is enkel mens, schepsel van God” -> dus enkel de menselijke natuur
- Populair in Westen (Vandalen, Visigoten, Ostrogoten…)
Monofysieten
- “christus heeft één natuur, een goddelijke” -> dus enkel de goddelijke natuur
- Populair in vele varianten in Oost-Romeinse rijk -> vervolgd
Ook nog Nestorianen, Donatisten, Pelagianen…
-> Allen veroordeeld op oecumenische* concilies tijdens de 4e-5e eeuw
*Oecumenisch: strevend naar eenheid van alle christenen
3.2.3 Bouwwerken
Zowel nieuwe bouwwerken als routine-restauratie
- Forten aan grenzen (Donau, Mesopotamië) voortgezet
-- Publieke bouwwerken Constantinopel
o Weeshuis, tehuis voor prostituees, thermen, cisterne
-
Heropbouw na vernietiging Nika rebellie 532
Indrukwekkende heropbouw kathedraal ‘Hagia Sofia’ (‘heilige wijsheid’)
o Lange tijd de grootste kerk van het christendom
o Nu een moskee
3.2.4 Keizerin Theodora
Keizerin Theodora (500-548)
Ondanks bescheiden komaf huwt ze met Justinianus
- Soms een even grote publieke rol als Justinianus zelf!
- Sympathie voor de monofysieten
14
(493-1050)
1.EindeWest-Romeinserijk:ItaliëonderOdoaker
Regeerperiode van Odoaker
Odoaker
= Oost-Germaanse legerleider, ‘magistrum militum’ (meester van het leger)
- raadgever keizer
- 476: afzetting Romulus Augustulus, geen nieuwe keizer
▪ Afzetting is hier GEEN moord, wel ballingschap
Continuïteit?
- Heerst binnen structuren van het romeinse rijk
o met steun van senaat, die in Ravenna zetelt
o voor de gewone burger verandert niets
- Erkend door de keizer van het ORR, hebben een cliënt relatie
WEL verlies van Provence (Visigoten), Sicilië (Vandalen) en Noricum!
De val van Odoaker
Machtsconstellatie Midden-Donaubekken aan grenzen Oost-Romeinse rijk
- Theodorik en Ostrogoten in Balkan
-> vormen druk op keizer Zeno van het Oost-Romeinse rijk (487)
- Keizer Zeno stuurt hen naar Italië (West-Romeinse rijk)
o Om zichzelf te redden, MAAR nadelig voor Odoaker
Inval Theodorik van de Ostrogoten in Italië
- Grootschalige migratie ‘Oost-Goten’ (Ostrogoten)
- Verovering van Italië, herovering Sicilië op vandalen
- Na driejarig beleg van Ravenna: moord op Odoaker die naar Ravenna was gevlucht
(493)
-> Nu slaagt Theodorik erin om zijn koningschap in Italië te vestigen
5
,2. Theodorik en Ostrogotisch Italië (493-526)
Koninkrijk Theodorik: post-imperiale bewaarder van het romeinse rijk
Italië veroverd in naam van ORR
-> MAAR Theodorik heerst de facto autonoom als rex (koning)
- Behoud van Romeinse rijk (structuren, wetten, vrijheden etc.)
- Italië wordt opnieuw politiek/cultureel centrum
Bewind van Theodorik
- Wreedzaam gestart
o MAAR daarna een periode van 20 à 30 jaar vrede
Gebied
- Italië, delen Zuidoost Frankrijk, Zwitserland, Noricum (Oostenrijk), Pannonië,
Dalmatische kust
Grenst aan
- rijken van Franken
- Bourgonden
- Visigoten
- Lombarden
- Slavische volkeren
-> DAAROM: strategische alliantie met de Franken, diplomatieke relaties met andere
barbaarse heersers (huwelijkspolitiek)
2.1 Bestuur
Precaire co-existentie van
Romeinse burgers
- Betalen belastingen aan Ostrogoten
- Civiele functies (onderscheid civiel-militair versterkt) -> ambtenaren
- Integratie senatoriale klasse in bestuur
6
,Wapendragende barbaren
- Kleine minderheid van Italiaanse bevolking, vooral in Noord-Italië
- Hadden militaire functies
o afzonderlijke militaire rechtbanken die NIET onder het romeins juridisch
stelsel vielen
- Geen belastingen maar ook geen publieke ambten
o Publieke ambten zoals gouverneurs waren voor de romeinen weggelegd
- Gedeeltelijke assimilatie met Romeinen
o Soms bekering katholiek Christendom vanuit arianisme
o ‘gemengde’ huwelijken
o overname taal
Imitatie romeins bestuur: 30 jaar stabiliteit
Waarom werd het romeinse bestuur geïmiteerd?
- Achtergrond: jeugd aan byzantijnse hof (Theodorik)
- Regering als voortzetting van romeinse periode (res publica romana)
Hoe?: bouwpolitiek
- Paleizen, herstel van romeinse gebouwen (thermen, aquaducten, amfitheater…)
- Vooral in Ravenna (behoud als hoofdplaats), Pavia, Verona
- Kerkgebouwen voor arianen
Goede banden met katholieke kerk en romeinse clerus
-> zo invloed over aanstelling paus
Wetgeving: Edict van Theodorik
- Collectie laat-antieke romeinse wetgeving (imitatie)
Vormelijke imitatie: protocol van keizers
- Festiviteiten in Rome (500)
o Ontvangst door paus (in Sint-Pietersbasiliek) en senaat
o Triomftocht op Palatijn
o Organisatie van spelen in circus
o Gedeeltelijke heraanleg van de Via Appia
▪ Inscriptie Theodoril semper augustus (= altijd “keizer”, was zelf
koning)
o Opnieuw systeem van brood en spelen
7
,2.2 Culturele revival onder Theodorik
Bloei van filosofie en theologie
- Commentaren op Griekse teksten, architectuur en kunst
Wie?: Boëthius en Cassiodorus
-> Bewaarden cultuur
Boëthius (477-524)
- Romeins patriciër, senator en consul van Rome
o Groot geleerde, ook notie Griekse
-
Doorgeefluik antieke filosofie: samenvattingen en vertalingen van Plato en
Aristoteles
o Werden druk bestudeerd
- Eén van de grondleggers van het middeleeuws onderwijs: septem artes liberals (7
vrije kunsten)
o Trivium: met betrekking tot de taal
▪ grammatica, rhetorica, dialectica
o Quadrivium: met betrekking tot de wetenschappen
▪ arithmetica, musica, geometrie, astronomia
- Twee jaar gevangenschap in Pavia: de consolation philosophiae
o Filosofisch werk over de vertroosting van de filosofie
-
Valse beschuldiging ‘hoogverraad’ – terechtgesteld
8
,Cassiodorus (485-585)
= Opvolger Boëthius als consul van Rome
- Na dood Theodorik (526): stichting Vivarium
o Trekt zich terug in het klooster te Calabrië, doorgeefluik antieke cultuur
▪ Opvallend: naast gebed ook veel ruimte voor studie/onderzoek
o Kopiëren antieke Griekse en Latijnse handschriften
▪ Zowel ‘gewijde’ als ‘seculiere’ letteren
▪ Zowel christelijke als heidense auteurs
o Auteur van historiografische (Rome, Goten) en monastieke werken
(kloosterregel: institutiones)
- Codex Amiatinus
= Oudst bewaarde, VOLLEDIGE kopie van de Bijbel in het westen
o Meest betrouwbare kopie van Bijbelvertaling Hiëronymus (406)
o Biblia vulgata – kopie van de bijbel uit Vivarium (6e eeuw)
o 1 van de 3 bijbels vervaardigd in opdracht van abt Ceolfrith in 692
o Geschenk van Paus Gregorius II tijdens trip naar Rome
o 11e eeuw: in bezit van abdij San Salvatore op Monte Amiata (Toscane)
Architectuur en kunst onder Theodorik
O.a. San Apollinare Nuovo te Ravenna
- Bouw onder Ostrogoten als ariaanse kerk
- Heringewijd door opvolger Justinianus
9
,2.3HeteindevanTheodorikendeOstrogoten
Politieke onrust leidt tot einde bewind
Onrust vanuit anti-arianisme politiek Byzantium
- Anti-arianisme = Visigoten als ketters beschouwen
- Sfeer van samenzweringen, verdachtmakingen, executies (cfr. Boëthius)
Onenigheid na dood Theodorik (526)
- Geen mannelijke, meerderjarige troonopvolger
- o dochter Amalasuentha regentes voor minderjarige zoon Athalarik
Spanningen binnen de Gotische elites wegens haar pro-romeinse sympathieën
o vroegtijdige dood Athalarik, Amalasuentha kortstondig ‘regina’
-> vermoord
3. Justinianus en de Byzantijnen
Situatie in het Oost-Romeinse rijk ca. 500
Superieure positie tegenover westerse heersers…
- Christelijker dan Westen
o Sterk gevestigde bisschoppelijke orde in civitates
o Maar: endemische* verdeeldheid en theologische discussies
- Meer verstedelijkt dan Westen
- Barbaarse vorsten als formele ‘cliënten’
*Endemisch: regelmatig gevonden en zeer gebruikelijk onder een bepaalde groep of in een
bepaald gebied
Maar ook grote uitdagingen
- Economische moeilijkheden vanaf 6e eeuw
- Religieuze spanningen rond christologie
- Nieuwe spanningen met Perzische rijk
o Inval in Oost-Romeinse Rijk in 502
o Mesopotamische grens blijft zwak
10
,3.1 Justinianus en de renovatio imperii
Justinianus
- Afkomstig uit Illyrië, gedegen opleiding (recht, theologie…)
o Reeds schaduw-keizer onder oom Justinus I
o Effectief keizer van 527 tot 565
o Omringd door topadviseurs
overkoepeld project - één rijk, één keizer, één geloof
-> Hernieuwing rijk vanuit Constantinopel: renovatio imperii
- Veiligstellen grens met Perzen via verdrag, geen conflict tot ca. 540
-- Intense campagnes ca. 530-540 met Narses en Belisarius
o Overwinningen op barbaarse volkeren
Profiteert van interne verdeeldheid ‘barbaarse’ rijken
o Verovering Noord-Afrika en mediterrane eilanden op Vandalen
o Verovering reeks steden in Zuid-Hispania op Visigoten
o Verovering Italië na 20 jaar oorlog op de Ostrogoten: de Gotische oorlogen
Gotische oorlogen (535-553)
Lange verwoestende oorlog tegen Totila (540-554), vooral om Noord-Italië
- Catastrofale gevolgen voor Italië, politieke en sociaal-economische ontwrichting,
verergerd door pestepidemie
o Voortaan provincie Oost-Romeinse rijk
▪ bestuurd door gouverneur (‘exarch’) te Ravenna
o Onderscheid civiele-militaire ambten vervaagt
o Senaat verliest politiek belang – opmars bisschop van Rome (paus)
▪ Paus Gregorius de Grote (590-604): ook civiel bestuur Rome
o Krimp grootgrondbezit wegens teloorgang senatoriale stand
o Materiële verarming, minder intellectuele activiteit, terugval boekproductie
- Grootste vernielingen in opdracht van de Oost-Romeinse keizer…
- Italië provincie van ORR als resultaat
11
,3.2 Bestuur, recht en religie
3.2.1 Codificatie van het recht
Belangrijkste aanwijzing ‘romeins’ project
opdracht tot opstellen corpus iuris civilis kort na aantreden van Justinianus
(voltooid ca. 530)
- Waarom?
o Actualiseren, uniformiseren en systematiseren wetssysteem
o Keizer als ‘opperrechter’, opperste magistraat
- Hoe?
o Speciale commissie met juridische specialisten
o Samenwerking belangrijke rechtsscholen (Beirut, Constantinopel)
corpus iuris civilis – wetboek burgerlijk recht in 4 onderdelen
- CODEX: alle keizerlijke edicten 117-533
- o 533 = tot aan regering Justinianus
- NOVELLAE
o aanvulling van na 533
DIGESTA/PANDECTAE
o electie van rechtscommentaren uit romeinse keizertijd
o ter interpretatie Codex en Novellae
- INSTITUTIONES: handboek, naslagwerk
Resultaat?
- Standaardwetboek Oost-Romeinse rijk
- Vanaf 11e eeuw: bestudeerd te Bologna
- Enorme impact op rechtspraak/opvattingen Westen
3.2.2 Eenheid van godsdienst
Grote bekommernis van Justinianus: eenheid van geloof en doctrine binnen rijk
Waarom?
- Traditie van verwevenheid keizerschap en leiding christenheid
- Keizer als Gods plaatsvervanger op aarde: kerk intern/extern beschermen
- Rijk gesteund door zuivere gebeden – nood aan orthodoxie binnen oikouméne
o Orthodoxie: echtgelovig volgens de officiële doctrine
o Oikouméne: de bewoonde wereld
12
,Waken over ‘rechte geloof’?
-> Géén scheiding van kerk en staat!
-> Keizer ziet zichzelf als beschermer van het geloof tegen vijanden!
- Joden: beschermde, maar inferieure status
- Bestrijden van heidendom
o Missiecampagnes in Klein-Azië, Egypte
▪ Voor bekering (actueel onderwerp)
o Sluiting van de filosofische academie van Athene
- Bestrijden van ketters* (heretici) en ketterij* (heresia) via oorlog en vervolging
o Heresia (Gr.): ‘keuze’, ‘afsnijding’
o HET DISCUSSIEPUNT: de natuur van God
*‘ketterij’: alternatieve interpretaties geloofsleer
*‘ketters’: religieuze dissidenten (individu dat zich, al dan niet samen met gelijkdenkenden,
verzet tegen de overheersende opvattingen of beleidslijnen op politiek, religieus of sociaal
gebied)
OPLETTEN: een heiden is niet hetzelfde als een ketter!
- heiden (vanuit christelijk perspectief) is iemand die niet-christen is
o (nog) niet bekeerd tot het christendom
o Aanhanger van een ander geloof dan christendom
▪ Bv. Aanhangers Germaanse, Romeinse, Perzisch veelgodendom
- Ketter = christen
o MAAR zijn/haar ideeën wijken af van de ‘rechte leer’ (door de kerk officieel
erkende leer)
o ‘dissidenten’
o Aanhangers hebben alternatieve interpretaties binnen het christendom
▪ Vroege ME: arianen, nestorianen, monofysieten…
▪ Hoge en late ME: katharen, waldenzen…
Officiële (orthodoxe) leer van het katholiek christendom
De leer = de natuur van christus
- 1 god/goddelijk persoon, MAAR 3 verschijningsvormen: vader, zoon en heilige geest
o = dogma* van de goddelijke Drievuldigheid/drie-eenheid
*Dogma: onweerlegbare en onveranderlijke geloofswaarheid
13
, - Christus = zoon van god, maar mens (‘vlees’) geworden
o Slechts 1 persoon, maar 2 naturen
o Goddelijk EN menselijk
- Concilie van Nicea (325)
o Duldt geen verdeeldheid binnen Christendom
o Vastleggen geloofsbelijdenis
Enkele laatantieke, vroegmiddeleeuwse ‘ketterijen’
Arianen
- Verzamelnaam voor volgelingen leer van Arius (priester uit Alexandrië)
- “christus is enkel mens, schepsel van God” -> dus enkel de menselijke natuur
- Populair in Westen (Vandalen, Visigoten, Ostrogoten…)
Monofysieten
- “christus heeft één natuur, een goddelijke” -> dus enkel de goddelijke natuur
- Populair in vele varianten in Oost-Romeinse rijk -> vervolgd
Ook nog Nestorianen, Donatisten, Pelagianen…
-> Allen veroordeeld op oecumenische* concilies tijdens de 4e-5e eeuw
*Oecumenisch: strevend naar eenheid van alle christenen
3.2.3 Bouwwerken
Zowel nieuwe bouwwerken als routine-restauratie
- Forten aan grenzen (Donau, Mesopotamië) voortgezet
-- Publieke bouwwerken Constantinopel
o Weeshuis, tehuis voor prostituees, thermen, cisterne
-
Heropbouw na vernietiging Nika rebellie 532
Indrukwekkende heropbouw kathedraal ‘Hagia Sofia’ (‘heilige wijsheid’)
o Lange tijd de grootste kerk van het christendom
o Nu een moskee
3.2.4 Keizerin Theodora
Keizerin Theodora (500-548)
Ondanks bescheiden komaf huwt ze met Justinianus
- Soms een even grote publieke rol als Justinianus zelf!
- Sympathie voor de monofysieten
14
