15/09 Kritisch denken h1-2
Waarom is kritisch denken belangrijk?
- Breed: complexe 21e eeuw; alles evolueert snel en is complex
- Mensenrechten en de democratie staan onder druk
- Er is veel fake news, misleidende informatie of foute voorstellingen
- Sociaal werkers werken in de frontlinie van de samenleving en moeten dan ook zeer
wendbaar en innovatief zijn
- we moeten antwoorden zoeken op nieuwe problemen, we moeten goed kunnen
netwerken en samenwerken, we moeten nieuwe technologieën onder de knie krijgen
- Duurzame inzetbaarheid van afgestudeerde sociaal werkers is nodig → dit vraagt
vakoverschrijdende vaardigheden
Kritisch denken is moeilijk en heeft weinig met intelligentie te maken
Kritisch denken gaat niet over WAT we denken, maar HOE we denken
Critical thinking is skeptical without being cynical. It is open-minded without being
wishy-washy. It is analytical without being nitpicky. Critical thinking can be decisive without
being stubborn, evaluative without being judgemental, and forceful without being opinionated
(translate: Kritisch denken is sceptisch zonder cynisch te zijn. Het is ruimdenkend zonder
wazig te zijn. Het is analytisch zonder pietluttig te zijn. Kritisch denken kan besluitvaardig zijn
zonder koppig te zijn, beoordelend zonder veroordelend te zijn, en krachtig zonder
eigenzinnig te zijn.)
- sceptisch = geneigd tot twijfelen & cynisch = vanuit wantrouwen
- open van geest maar niet besluiteloos
- analytisch zonder muggenzifterij
- besluitvol maar niet koppig
- evaluatief maar niet veroordelend
1
, - krachtig zonder eigenwijs te zijn
15/09 Kritisch denken h3
Bedreigingen voor ons kritisch denkvermogen
Misleid door ons eigen brein
Type 1 en Type 2 denken
Kritisch denken draait om het leren onderdrukken van het snelle denken (type 1) om meer
bewust te denken (type 2)
Type 1 denken = snel, intuïtief en onbewust
→ zorgt ervoor dat je snel kan handelen en meerdere dingen tegelijk kan doen
vb; straat oversteken
Type 2 denken = langzaam, expliciet, bewust
→ verloopt beredeneerd, toepassen van bepaalde strategieën en regels
→ kost meer inspanning
vb; oplossen wiskundige problemen
Kunnen we ons eigen brein wel vertrouwen?
Proces van info bewaren en verwerken (interpreteren) doet ieder op zijn eigen manier, eigen
subjectieve waarheid
Je geeft een eigen subjectieve waarheid aan een situatie op basis van een referentiekader
→ Deze factoren kunnen een rol spelen
● gevoelens
= in een droevige stemming anders gaan reageren op een kritische opmerking dan in
een vrolijke bui
● geheugen, vroegere ervaringen
= door een slechte ervaring in vorige relatie meer op je hoede zijn bij nieuwe
2
, ● verwachtingen
= bij positieve kritiek van film, hoge verwachtingen, film kan tegenvallen, geen kritiek
kan aangenaam verrassen
● contrastwerking
= iets kan sterk opvallen doordat het erg contrast rateert met het geheel vb; als bij
een sollicitatie de persoon voor jou een slechte indruk heeft gemaakt heb jij meer
kans beter te scoren
● projectie
= afweermechanisme tegen, emoties toeschrijven aan iets of iemand vb; er ontstaat
een discussie met je partner en je bent meteen heel boos
● vooroordelen
= voorbarig, vaak negatief oordeel dat hoofdzakelijk gevoelsmatig bepaald is
● affectieve verbondenheid
= gevoelsmatige band tussen mensen zorgen dat waarnemingen subjectief gekleurd
zijn vb; ouders vinden hun kind vaak het knapst
● eigen waarden en normen
= worden bepaald door opvoeding, cultuur, niet voor iedereen hetzelfde
Confirmation bias of tunnelvisie
confirmation bias = tunnelvisie
= we hebben vooral oog voor elementen die onze meningen, keuzes en handelingen
bevestigen en niet voor elementen die dat niet doen
Confirmation bias kan je voorkomen door je type 2-denken te activeren
- Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten. Erken dat je brein
feilbaar is en dat je het niet altijd bij het rechte eind hebt
- Zoek gericht informatie en beperk je niet tot info die steeds je mening bevestigt. Sluit
je ogen niet voor tegenbewijs, maar schenk er extra aandacht aan
- Bekijk de dingen vanuit verschillende perspectieven en leer de context kennen voor
je oordeelt
Groepsdruk
groepsdruk beïnvloedt je denken en gedrag
- asch experiment (met de lijnen)
- milgram’s obedience experiment (elektrische schokken geven)
Misleid door anderen
ons kritisch denkvermogen wordt niet enkel bedreigd door ons eigen brein, we worden ook
regelmatig misleid van buitenaf, bespreek deze voorbeelden met de studenten
filterbubbel
3
, zoekmachines en sociale media passen zich aan naar jouw profiel → daardoor komen
alleen onderwerpen waar jij je voor interesseert voorbij en mis je een veel ander nieuws
framing
communicatiestrategie waarbij je bewust de aandacht vestigt op een aantal kenmerken →
zo stuur je de interpretatie van anderen
→ niet alleen met woorden, ook met beelden/grafieken
brand journalism
een merk serieus moeite doet om informatie en een opinie over een industrie of sector te
delen
pseudowetenschappen
opvattingen/ideëen/theorieën waarvan de aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk zijn
zonder enig wetenschappelijk bewijs
22/09 Kritisch denken h4
Kritisch omgaan met bronnen
Primaire & secundaire bronnen
- P: gemaakt door mensen die rechtstreeks betrokken waren
- S: bronnen die primaire bronnen evalueren, interpretatie van primaire bronnen
- achterhalen wanneer gefilmd? Door wie? Context → kan helpen om te zien of
het een echte bron is/waarachtig
Schriftelijke bronnen: Populaire bronnen, vakliteratuur, wetenschappelijke literatuur
Feit of mening?
- Een goede beheersing van je moedertaal leert je ook de taalvaardigheid om een
tweede taal beter te leren, in dit geval Nederlands. Daarnaast blijken leerlingen die
de ruimte krijgen om in hun moedertaal te spreken meer betrokken zijn bij de lessen
po school en hebben zij meer vertrouwen in hun eigen kunnen
- De minister van Onderwijs wil dat leerlingen voortaan enkel Nederlands spreken in
de klas en op de speelplaats
Persoonlijke mening → niet relevant voor KOH
Mening van groep experten → voordelig voor KOH
Feit
objectief, algemeen aanvaard
- gecertificeerd door experten
- bewezen door bronnen, controleerbaar
4
Waarom is kritisch denken belangrijk?
- Breed: complexe 21e eeuw; alles evolueert snel en is complex
- Mensenrechten en de democratie staan onder druk
- Er is veel fake news, misleidende informatie of foute voorstellingen
- Sociaal werkers werken in de frontlinie van de samenleving en moeten dan ook zeer
wendbaar en innovatief zijn
- we moeten antwoorden zoeken op nieuwe problemen, we moeten goed kunnen
netwerken en samenwerken, we moeten nieuwe technologieën onder de knie krijgen
- Duurzame inzetbaarheid van afgestudeerde sociaal werkers is nodig → dit vraagt
vakoverschrijdende vaardigheden
Kritisch denken is moeilijk en heeft weinig met intelligentie te maken
Kritisch denken gaat niet over WAT we denken, maar HOE we denken
Critical thinking is skeptical without being cynical. It is open-minded without being
wishy-washy. It is analytical without being nitpicky. Critical thinking can be decisive without
being stubborn, evaluative without being judgemental, and forceful without being opinionated
(translate: Kritisch denken is sceptisch zonder cynisch te zijn. Het is ruimdenkend zonder
wazig te zijn. Het is analytisch zonder pietluttig te zijn. Kritisch denken kan besluitvaardig zijn
zonder koppig te zijn, beoordelend zonder veroordelend te zijn, en krachtig zonder
eigenzinnig te zijn.)
- sceptisch = geneigd tot twijfelen & cynisch = vanuit wantrouwen
- open van geest maar niet besluiteloos
- analytisch zonder muggenzifterij
- besluitvol maar niet koppig
- evaluatief maar niet veroordelend
1
, - krachtig zonder eigenwijs te zijn
15/09 Kritisch denken h3
Bedreigingen voor ons kritisch denkvermogen
Misleid door ons eigen brein
Type 1 en Type 2 denken
Kritisch denken draait om het leren onderdrukken van het snelle denken (type 1) om meer
bewust te denken (type 2)
Type 1 denken = snel, intuïtief en onbewust
→ zorgt ervoor dat je snel kan handelen en meerdere dingen tegelijk kan doen
vb; straat oversteken
Type 2 denken = langzaam, expliciet, bewust
→ verloopt beredeneerd, toepassen van bepaalde strategieën en regels
→ kost meer inspanning
vb; oplossen wiskundige problemen
Kunnen we ons eigen brein wel vertrouwen?
Proces van info bewaren en verwerken (interpreteren) doet ieder op zijn eigen manier, eigen
subjectieve waarheid
Je geeft een eigen subjectieve waarheid aan een situatie op basis van een referentiekader
→ Deze factoren kunnen een rol spelen
● gevoelens
= in een droevige stemming anders gaan reageren op een kritische opmerking dan in
een vrolijke bui
● geheugen, vroegere ervaringen
= door een slechte ervaring in vorige relatie meer op je hoede zijn bij nieuwe
2
, ● verwachtingen
= bij positieve kritiek van film, hoge verwachtingen, film kan tegenvallen, geen kritiek
kan aangenaam verrassen
● contrastwerking
= iets kan sterk opvallen doordat het erg contrast rateert met het geheel vb; als bij
een sollicitatie de persoon voor jou een slechte indruk heeft gemaakt heb jij meer
kans beter te scoren
● projectie
= afweermechanisme tegen, emoties toeschrijven aan iets of iemand vb; er ontstaat
een discussie met je partner en je bent meteen heel boos
● vooroordelen
= voorbarig, vaak negatief oordeel dat hoofdzakelijk gevoelsmatig bepaald is
● affectieve verbondenheid
= gevoelsmatige band tussen mensen zorgen dat waarnemingen subjectief gekleurd
zijn vb; ouders vinden hun kind vaak het knapst
● eigen waarden en normen
= worden bepaald door opvoeding, cultuur, niet voor iedereen hetzelfde
Confirmation bias of tunnelvisie
confirmation bias = tunnelvisie
= we hebben vooral oog voor elementen die onze meningen, keuzes en handelingen
bevestigen en niet voor elementen die dat niet doen
Confirmation bias kan je voorkomen door je type 2-denken te activeren
- Oordeel niet te snel en aanvaard dat je niet alles kan weten. Erken dat je brein
feilbaar is en dat je het niet altijd bij het rechte eind hebt
- Zoek gericht informatie en beperk je niet tot info die steeds je mening bevestigt. Sluit
je ogen niet voor tegenbewijs, maar schenk er extra aandacht aan
- Bekijk de dingen vanuit verschillende perspectieven en leer de context kennen voor
je oordeelt
Groepsdruk
groepsdruk beïnvloedt je denken en gedrag
- asch experiment (met de lijnen)
- milgram’s obedience experiment (elektrische schokken geven)
Misleid door anderen
ons kritisch denkvermogen wordt niet enkel bedreigd door ons eigen brein, we worden ook
regelmatig misleid van buitenaf, bespreek deze voorbeelden met de studenten
filterbubbel
3
, zoekmachines en sociale media passen zich aan naar jouw profiel → daardoor komen
alleen onderwerpen waar jij je voor interesseert voorbij en mis je een veel ander nieuws
framing
communicatiestrategie waarbij je bewust de aandacht vestigt op een aantal kenmerken →
zo stuur je de interpretatie van anderen
→ niet alleen met woorden, ook met beelden/grafieken
brand journalism
een merk serieus moeite doet om informatie en een opinie over een industrie of sector te
delen
pseudowetenschappen
opvattingen/ideëen/theorieën waarvan de aanhangers beweren dat ze wetenschappelijk zijn
zonder enig wetenschappelijk bewijs
22/09 Kritisch denken h4
Kritisch omgaan met bronnen
Primaire & secundaire bronnen
- P: gemaakt door mensen die rechtstreeks betrokken waren
- S: bronnen die primaire bronnen evalueren, interpretatie van primaire bronnen
- achterhalen wanneer gefilmd? Door wie? Context → kan helpen om te zien of
het een echte bron is/waarachtig
Schriftelijke bronnen: Populaire bronnen, vakliteratuur, wetenschappelijke literatuur
Feit of mening?
- Een goede beheersing van je moedertaal leert je ook de taalvaardigheid om een
tweede taal beter te leren, in dit geval Nederlands. Daarnaast blijken leerlingen die
de ruimte krijgen om in hun moedertaal te spreken meer betrokken zijn bij de lessen
po school en hebben zij meer vertrouwen in hun eigen kunnen
- De minister van Onderwijs wil dat leerlingen voortaan enkel Nederlands spreken in
de klas en op de speelplaats
Persoonlijke mening → niet relevant voor KOH
Mening van groep experten → voordelig voor KOH
Feit
objectief, algemeen aanvaard
- gecertificeerd door experten
- bewezen door bronnen, controleerbaar
4
