PROEFDIERKUNDE
LES 1
INTRO
wat is proefdierkunde?
= multidisciplinaire wetenschap die zich bezighoudt met het welzijn en het verzorgen van dieren die in
wetenschappelijk onderzoek worden gebruikt in de brede zin (ethiek, biologie, ziektepreventie, …)
Wanneer is een dier een proefdier?
Dier dat gebruikt wordt bij of gefokt is voor dierproeven
Dier moet leven
Dier behoort tot de gewervelde dieren (zoogdieren, vogels, reptielen, …)
Inclusief ongeboren dieren zoals embryo’s en foetussen in laatste 3e van de dracht en vislarven ouder
dan 5 dagen
Wat zijn dierproeven?
Handelingen voor experimentele of onderwijskundige doeleinden die waarschijnlijk evenveel of meer
pijn, lijden, angst of blijvende schade berokkenen als het inbrengen van een naald volgens goed
diergeneeskundig vakmanschap
Proef op levend gewerveld dier of inktvis, waardoor pijn, lijden, ongerief of blijvend letsel aan het dier
kan worden berokkend
Wat is ongerief?
= pijn, stress, alleen zijn, ziekte, …
Gemeten op schaal van 1-6
Grootste deel van de proefdieren ondervindt gering tot matig ongerief
Onderzoekers zijn verplicht om ongerief zoveel mogelijk tegen te gaan
Mild/licht:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk gedurende korte tijd een lichte vorm van pijn, lijden
of angst zullen ondervinden en procedures die geen significante hinder voor het welzijn of de
algemene toestand van de dieren opleveren
- Vb. farmacologische studie waarbij een éénmalige dosis van een potentieel nieuw geneesmiddel
wordt gegeven, gevolgd door een beperkt aantal bloedafnames, of het nemen van een
röntgenfoto onder verdoving
Matig:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk gedurende korte tijd een matige vorm van pijn, lijden
of angst, dan wel langdurig een lichte vorm van pijn, lijden of angst zullen ondervinden en
procedures die waarschijnlijk een matige hinder voor het welzijn of de algemene toestand van de
dieren zullen opleveren
- Vb. chirurgie onder algemene verdoving, meerdere bloedafnames, langdurig mild ongerief
Ernstig:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk een ernstige vorm van pijn, lijden of angst, dan wel
langdurig een matige vorm van pijn, lijden of angst zullen ondervinden en procedures die
waarschijnlijk ernstige hinder voor het welzijn of de algemene toestand van de dieren zullen
opleveren
, - Vb. testen van een nieuwe behandeling van een agressieve prostaatkanker met uitzaaiingen
Terminaal:
- Procedures die worden uitgevoerd onder algemene verdoving, dieren komen niet meer bij
bewustzijn
- Vb. bij optimaliseren van een transplantatie techniek
Welke functies zijn er met betrekking tot dierenproeven?
Elementaire verzorging:
- Schoonmaken en ontsmetten van lokalen, kooien en containers
- Verstrekken van strooisel, water en voer aan dieren
- Vervoer van dieren
- Manipuleren van de dieren bij het uitvoeren van deze taken
Bijzondere verzorging:
- Routinematig verstrekken van nodige zorgen inzake dierenwelzijn aan alle proefdieren
- Gepaste voorbereidingen (manipulatie, immobilisatie) van de dieren op de dierproeven
- Controle op optimale omgeving van dieren
- Bekwame bijstand bij de euthanasie van alle soorten proefdieren
Personen die actief meewerken aan op dieren uitgevoerde proeven moeten een opleiding met
toetsing van de kennis hebben gevolgd die ten minste 40u studie moet omvatten = FELASA categorie B
Proefleiders moeten een opleiding met toetsing van kennis hebben gevolgd van minstens 80u
FELASA:
Europese federatie voor proefdierkunde
Delen verschillende certificaten uit
GESCHIEDENIS VAN DIERPROEVEN
Klassieke oudheid:
Proeven: dissecties en vivisecties
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie
Visie: geen moreel bezwaar want mens staat dichter bij de goden
Kritiek:
- Experimenten zijn nutteloos doordat pijn en dood de normale condities van het lichaam verstoort
- Kritiek op theoretische interpretatie van resultaten
Middeleeuwen:
Proeven: weinig tot geen
Kennis: geloof en bijgeloof als oorzaak en oplossing voor ziekte
Visie: geen moreel bezwaar want dieren zijn geschapen om mens te dienen
Kritiek: geloof staat centraal, geen interesse in wetenschappelijk onderzoek
Renaissance en verlichting:
Proeven: dissecties en vivisecties
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie
Visie:
- Dieren zijn geschapen om mensen te dienen
- Dieren zijn zoals machines (Descartes)
- Nut voor mens >>> dierenleed (utilitarisme)
, Kritiek:
- Wreedheid tegen dieren à wreedheid tegen mensen (Kant)
- Niet nuttig voor medische kennis
Moderne tijd:
Proeven: dissecties, vivisecties en andere
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie + praktisch geneeskundig OZ
Visie:
- Sterk opkomende antivivisectiebeweging (Origin of species, Cruelty to Animals Act
- Opkomst anesthesie
- Noodzaak voor medische revolutie:
Louis Pasteur: Human endpoints
Wet verplicht dierproeven bij de ontwikkeling van farmaceutica
- Humane experimenten
Kritiek: ontstaan van dierethiek met verschillende visies
Kritiek op gebruik van huisdieren stijgt
Hedendaagse tijd:
Proeven: dissecties, vivisecties en andere
Kennis: fundamentele kennis + praktisch OZ in verschillende disciplines
Visie:
- 4V’s principe
- Transparantie over dierproeven
- Dierenwelzijn
Kritiek: is een volledige vervanging van dierproeven mogelijk?
PRINCIPES VAN DE 3V’S + V
Het is verplicht volgens de wetgeving om het principe van de 3V’s toe te passen!!
Reduction/verminderen:
Gebruik van methodes waarbij evenveel info verkregen wordt met minder dieren of meer info met
hetzelfde aantal dieren
- Dezelfde proefdieren kunnen gebruikt worden in meerdere studies
- Door gecoördineerde, internationale samenwerkingen verhinderen dat hetzelfde onderzoek op
meerdere plaatsen gedaan wordt
- Verschillende gegevens van 1 dier verzamelen door toepassing van innovatieve technieken zoals
MRI, CT, …
Refinement/verfijnen:
Gebruik van methodes die ervoor zorgen dat dierenleed zo veel mogelijk wordt beperkt en dat
dierenwelzijn max. wordt ondersteund
- Optimaliseren van experiment zodat een minimum aan pijn, lijden, ongemak of blijvend letsel
veroorzaakt wordt
- Pijnbestrijding: analgesie en anesthesie
- Optimale huisvesting en verzorging (kooiverrijking)
- Humane eindpunten
- Geen dieren 2 X gebruiken voor pijnlijk experiment
, - Dieren betrekken met laagste graad van neurofysiologische gevoeligheid
Replacement/vervangen:
Gebruik van alternatieve methodes in de plaats van dierproeven om zelfde info te verkrijgen
- Standaard te vervangen:
Men heeft enkele zaken verboden want de pro’s wegen niet op tegen de contra’s
Sinds 2005 geen cosmetische ingrediënten meer op dieren testen
Productie van monoklonale antilichamen via ascitesmethode niet langer toegestaan
Gebruik van mensapen is verboden sinds 2009
Dierproeven voor ontwikkeling van tabaksproducten sinds 2011 verboden
- Types vervanging:
Één-op-één vervanging: dieren moeten vervangen worden door een ander model vb.
vervanging van een huid irritatie test door een test op een stukje in vitro
gereconstrueerde menselijke huid
Herformuleren onderzoeksvraag: onderzoeksvragen opsplitsen om te kijken of bepaalde
onderdelen met alternatieven kunnen worden uitgevoerd
Combinatie van data sets en andere gegevensbronnen: slechts een deel van het
experiment wordt vervangen door alternatief
In vitro testen vb. celcultuur, huidirritatietest, fototoxiciteit, …
In vivo testen vb. microdosis test bij humane vrijwilliger
Ex vivo testen vb. testen op geisoleerde weefsels of organen
Innovatieve technieken vb. medische beeldvorming
Innovatieve modellen vb. kunstrat, kunsthuid
In silico computermodellen (AI)
- Validatie:
Non-animal methods (NAM’s) moeten worden gevalideerd
Valideren van een alternatief is een langdurig en kostelijk proces
o Reproduceerbaarheid: zelfde resultaat in verschillende labo’s, voldoende
flexibel
o Voorspelbaarheid: goede overeenstemming van resultaten met bestaande in
vivo gegevens
EU Reference Laboratory for alternatives to animal testing
o Onderzoek en ontwikkeling, ondersteunen d.m.v. samenwerking met EU- en
internationale onderzoeksinitiatieven
o Validatie van alternatieve methoden voor veiligheidsbeoordeling van chemische
stoffen
o Verspreiding van info en delen van kennis over de 3V’s
o Promotie van de 3 V’s en proefdiervrije benadering in de wetenschap
- Opzoeken van non-animal methods:
Zoeken naar niet-dierlijke alternatieven vereist:
o Teamaanpak
o Verschillende fasen:
1. Heldere definitie van de informatiebehoefte
2. Correcte identificatie van de fundamentele componenten van de
wetenschappelijke benadering
3. Identificatie en selectie van geschikte informatiebronnen
4. Opstellen van relevante zoektermen
5. Planning, voering en documentatie van de zoekactie
LES 1
INTRO
wat is proefdierkunde?
= multidisciplinaire wetenschap die zich bezighoudt met het welzijn en het verzorgen van dieren die in
wetenschappelijk onderzoek worden gebruikt in de brede zin (ethiek, biologie, ziektepreventie, …)
Wanneer is een dier een proefdier?
Dier dat gebruikt wordt bij of gefokt is voor dierproeven
Dier moet leven
Dier behoort tot de gewervelde dieren (zoogdieren, vogels, reptielen, …)
Inclusief ongeboren dieren zoals embryo’s en foetussen in laatste 3e van de dracht en vislarven ouder
dan 5 dagen
Wat zijn dierproeven?
Handelingen voor experimentele of onderwijskundige doeleinden die waarschijnlijk evenveel of meer
pijn, lijden, angst of blijvende schade berokkenen als het inbrengen van een naald volgens goed
diergeneeskundig vakmanschap
Proef op levend gewerveld dier of inktvis, waardoor pijn, lijden, ongerief of blijvend letsel aan het dier
kan worden berokkend
Wat is ongerief?
= pijn, stress, alleen zijn, ziekte, …
Gemeten op schaal van 1-6
Grootste deel van de proefdieren ondervindt gering tot matig ongerief
Onderzoekers zijn verplicht om ongerief zoveel mogelijk tegen te gaan
Mild/licht:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk gedurende korte tijd een lichte vorm van pijn, lijden
of angst zullen ondervinden en procedures die geen significante hinder voor het welzijn of de
algemene toestand van de dieren opleveren
- Vb. farmacologische studie waarbij een éénmalige dosis van een potentieel nieuw geneesmiddel
wordt gegeven, gevolgd door een beperkt aantal bloedafnames, of het nemen van een
röntgenfoto onder verdoving
Matig:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk gedurende korte tijd een matige vorm van pijn, lijden
of angst, dan wel langdurig een lichte vorm van pijn, lijden of angst zullen ondervinden en
procedures die waarschijnlijk een matige hinder voor het welzijn of de algemene toestand van de
dieren zullen opleveren
- Vb. chirurgie onder algemene verdoving, meerdere bloedafnames, langdurig mild ongerief
Ernstig:
- Procedures waarbij de dieren waarschijnlijk een ernstige vorm van pijn, lijden of angst, dan wel
langdurig een matige vorm van pijn, lijden of angst zullen ondervinden en procedures die
waarschijnlijk ernstige hinder voor het welzijn of de algemene toestand van de dieren zullen
opleveren
, - Vb. testen van een nieuwe behandeling van een agressieve prostaatkanker met uitzaaiingen
Terminaal:
- Procedures die worden uitgevoerd onder algemene verdoving, dieren komen niet meer bij
bewustzijn
- Vb. bij optimaliseren van een transplantatie techniek
Welke functies zijn er met betrekking tot dierenproeven?
Elementaire verzorging:
- Schoonmaken en ontsmetten van lokalen, kooien en containers
- Verstrekken van strooisel, water en voer aan dieren
- Vervoer van dieren
- Manipuleren van de dieren bij het uitvoeren van deze taken
Bijzondere verzorging:
- Routinematig verstrekken van nodige zorgen inzake dierenwelzijn aan alle proefdieren
- Gepaste voorbereidingen (manipulatie, immobilisatie) van de dieren op de dierproeven
- Controle op optimale omgeving van dieren
- Bekwame bijstand bij de euthanasie van alle soorten proefdieren
Personen die actief meewerken aan op dieren uitgevoerde proeven moeten een opleiding met
toetsing van de kennis hebben gevolgd die ten minste 40u studie moet omvatten = FELASA categorie B
Proefleiders moeten een opleiding met toetsing van kennis hebben gevolgd van minstens 80u
FELASA:
Europese federatie voor proefdierkunde
Delen verschillende certificaten uit
GESCHIEDENIS VAN DIERPROEVEN
Klassieke oudheid:
Proeven: dissecties en vivisecties
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie
Visie: geen moreel bezwaar want mens staat dichter bij de goden
Kritiek:
- Experimenten zijn nutteloos doordat pijn en dood de normale condities van het lichaam verstoort
- Kritiek op theoretische interpretatie van resultaten
Middeleeuwen:
Proeven: weinig tot geen
Kennis: geloof en bijgeloof als oorzaak en oplossing voor ziekte
Visie: geen moreel bezwaar want dieren zijn geschapen om mens te dienen
Kritiek: geloof staat centraal, geen interesse in wetenschappelijk onderzoek
Renaissance en verlichting:
Proeven: dissecties en vivisecties
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie
Visie:
- Dieren zijn geschapen om mensen te dienen
- Dieren zijn zoals machines (Descartes)
- Nut voor mens >>> dierenleed (utilitarisme)
, Kritiek:
- Wreedheid tegen dieren à wreedheid tegen mensen (Kant)
- Niet nuttig voor medische kennis
Moderne tijd:
Proeven: dissecties, vivisecties en andere
Kennis: fundamentele kennis van anatomie, fysiologie en pathologie + praktisch geneeskundig OZ
Visie:
- Sterk opkomende antivivisectiebeweging (Origin of species, Cruelty to Animals Act
- Opkomst anesthesie
- Noodzaak voor medische revolutie:
Louis Pasteur: Human endpoints
Wet verplicht dierproeven bij de ontwikkeling van farmaceutica
- Humane experimenten
Kritiek: ontstaan van dierethiek met verschillende visies
Kritiek op gebruik van huisdieren stijgt
Hedendaagse tijd:
Proeven: dissecties, vivisecties en andere
Kennis: fundamentele kennis + praktisch OZ in verschillende disciplines
Visie:
- 4V’s principe
- Transparantie over dierproeven
- Dierenwelzijn
Kritiek: is een volledige vervanging van dierproeven mogelijk?
PRINCIPES VAN DE 3V’S + V
Het is verplicht volgens de wetgeving om het principe van de 3V’s toe te passen!!
Reduction/verminderen:
Gebruik van methodes waarbij evenveel info verkregen wordt met minder dieren of meer info met
hetzelfde aantal dieren
- Dezelfde proefdieren kunnen gebruikt worden in meerdere studies
- Door gecoördineerde, internationale samenwerkingen verhinderen dat hetzelfde onderzoek op
meerdere plaatsen gedaan wordt
- Verschillende gegevens van 1 dier verzamelen door toepassing van innovatieve technieken zoals
MRI, CT, …
Refinement/verfijnen:
Gebruik van methodes die ervoor zorgen dat dierenleed zo veel mogelijk wordt beperkt en dat
dierenwelzijn max. wordt ondersteund
- Optimaliseren van experiment zodat een minimum aan pijn, lijden, ongemak of blijvend letsel
veroorzaakt wordt
- Pijnbestrijding: analgesie en anesthesie
- Optimale huisvesting en verzorging (kooiverrijking)
- Humane eindpunten
- Geen dieren 2 X gebruiken voor pijnlijk experiment
, - Dieren betrekken met laagste graad van neurofysiologische gevoeligheid
Replacement/vervangen:
Gebruik van alternatieve methodes in de plaats van dierproeven om zelfde info te verkrijgen
- Standaard te vervangen:
Men heeft enkele zaken verboden want de pro’s wegen niet op tegen de contra’s
Sinds 2005 geen cosmetische ingrediënten meer op dieren testen
Productie van monoklonale antilichamen via ascitesmethode niet langer toegestaan
Gebruik van mensapen is verboden sinds 2009
Dierproeven voor ontwikkeling van tabaksproducten sinds 2011 verboden
- Types vervanging:
Één-op-één vervanging: dieren moeten vervangen worden door een ander model vb.
vervanging van een huid irritatie test door een test op een stukje in vitro
gereconstrueerde menselijke huid
Herformuleren onderzoeksvraag: onderzoeksvragen opsplitsen om te kijken of bepaalde
onderdelen met alternatieven kunnen worden uitgevoerd
Combinatie van data sets en andere gegevensbronnen: slechts een deel van het
experiment wordt vervangen door alternatief
In vitro testen vb. celcultuur, huidirritatietest, fototoxiciteit, …
In vivo testen vb. microdosis test bij humane vrijwilliger
Ex vivo testen vb. testen op geisoleerde weefsels of organen
Innovatieve technieken vb. medische beeldvorming
Innovatieve modellen vb. kunstrat, kunsthuid
In silico computermodellen (AI)
- Validatie:
Non-animal methods (NAM’s) moeten worden gevalideerd
Valideren van een alternatief is een langdurig en kostelijk proces
o Reproduceerbaarheid: zelfde resultaat in verschillende labo’s, voldoende
flexibel
o Voorspelbaarheid: goede overeenstemming van resultaten met bestaande in
vivo gegevens
EU Reference Laboratory for alternatives to animal testing
o Onderzoek en ontwikkeling, ondersteunen d.m.v. samenwerking met EU- en
internationale onderzoeksinitiatieven
o Validatie van alternatieve methoden voor veiligheidsbeoordeling van chemische
stoffen
o Verspreiding van info en delen van kennis over de 3V’s
o Promotie van de 3 V’s en proefdiervrije benadering in de wetenschap
- Opzoeken van non-animal methods:
Zoeken naar niet-dierlijke alternatieven vereist:
o Teamaanpak
o Verschillende fasen:
1. Heldere definitie van de informatiebehoefte
2. Correcte identificatie van de fundamentele componenten van de
wetenschappelijke benadering
3. Identificatie en selectie van geschikte informatiebronnen
4. Opstellen van relevante zoektermen
5. Planning, voering en documentatie van de zoekactie
