Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Les 1
Conceptuele kader
Psychologische basisvaardigheden
Een geheel van bewust ingezette:
• Persoonlijke houdingen en attitudes
• Relationele vaardigheden
• Gespreksvaardigheden
• Luisteren, observeren,…
• Parafraseren, reflecteren,…
• Interpreteren, confronteren,…
…voor gesprek en begeleiding
Een begeleiding is een traject van verschillende gesprekken en/of andere
hulpverleningsactiviteiten:
• Alle basisvaardigheden voor één gesprek gelden ook voor de ganse begeleiding
• Bijzondere momenten in een begeleiding die niet in elke sessie voorkomen, zoals het
verkennen van de hulpvraag het eerste gesprek is niet hetzelfde als de 5de, en de 2de
niet als de 8ste
Basishouding: centraal staat je client; een aandacht van het begin tot het einde van je sessie;
Hoe ik aanwezig ben heeft hier ook invloed op, hoe dat ik overkom aan de client
Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
≠ gevorderde, klinische of therapeutische vaardigheden: dit is geen therapie les; zijn
verschillende plekken waar je dit kan toepassen
• Psychotherapeutisch contract
• Diagnose (specifiek naar bepaalde stoornissen, persoonlijkheidskenmerken of
situaties)
• Therapeutische interventies (diagnose, situaties, fase therapie)
• Specifiek kader (tijdsduur, betaling, locatie, vorm)
1
,Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Doelstellingen
• Na het voltooien van dit OPO:
• Kan de student de aangeboden kennis van psychologische basisvaardigheden
reproduceren (kennis)
• Kan de student de aangeboden kennis van psychologische basisvaardigheden
in eigen woorden weergeven (inzicht)
• Kan de student de toepassing van de aangeboden kennis van psychologische
basisvaardigheden herkennen (bijvoorbeeld in een casus) (inzicht)
• Kan de student kritisch reflecteren over de toepassing van de aangeboden
kennis van psychologische basisvaardigheden (bijvoorbeeld in een casus)
(evalueren)
• Kan de student de aangeboden kennis van de psychologische
basisvaardigheden zelf toepassen in een eenvoudige context (bijvoorbeeld op
een casus) (toepassen)
• Kan de student reflecteren over eigen thema’s die mogelijks het aangaan van
helpende relaties en gespreksvaardigheden in de weg staan of net faciliteren
(vormingsdoel)
College 1 – Basisvaardigheden: Met aandacht luisteren als basishouding
In hulpverlener basisvaardigheden zijn er dingen dat de
client voelt; ze voelen het wanneer je je aandacht niet aan de
client geeft.
Je nieuwsgierigheid en je interesse tonen; we kunnen dit
maar overbrengen als we aandachtig zijn;
Basisinstrumentarium van de hulpverlener
- Elk aanbod (programma, interventie) is slechts werkzaam
wanneer ze in een goede werkrelatie wordt aangeboden. elke
interventie die je oefent, werkt niet op zichzelf; clienten
willen het gevoel hebben dat ze daar even belangrijk zijn; dat je er met aandacht bent; nodig
om zo de andere ook goed te kunnen inschatten
- Kennis zit niet in een doosje, maar wordt aangeboden door een professionele
hulpverlener binnen een goede werkrelatie
2
,Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
- Dit veronderstelt een goede receptieve basishouding als bedding voor een actieve en
bij de persoon en diens vraag passende hulpverlening
Luisteren, dat kan elk kind? Of is het toch een leerproces?
1. Elk kind leert ‘luisteren’: luisteren gaat over die oprechte interesse en opnemen wat
die andere vertelt
- oprecht en geïnterresseerd in zich opnemend wat de ander vertelt
- versus gehoorzamend en angstig doen wat de ander vraagt
2. Oprecht luisteren verfijn je doorheen latere goede relaties
- Aanvankelijk vooral (volwassen) familieleden, leerkrachten, …
- Later in peer-relaties met siblings en in vriendschappen
3. Hulpverlener worden: je wilt je luisteren verfijnen, inzetten in specfieke context; goed
kunnen luisteren en theoretische bagage mee nemen
- oefenen en verfijnen van deze vaardigheden (cfr leren fietsen of zwemmen)
- leren hanteren binnen een specifieke context en relatie
- tegen de achtergrond van groeiende theoretische bagage
Open, aandachtig en met milde nieuwsgierigheid luisteren: startpunt van elke hulpverlening
1. Open: Neem in je op wat de ander echt vertelt opneemt wat de andere vertelt; zelf
dingen die jou degoeteert, blijf je luisteren naar de andere
2. Aandachtig: schenk gedetailleerde aandacht aan het verhaal van de ander elk detail
gaan we opmerken van de andere; dat klein positief is even belangrijk als de rest;
3. Mild nieuwsgierig: vraag je af wat de ander precies bedoelt, waarom hij/zij de dingen
ziet en ervaart zoals hij/ze ze verwoordt gaat over dat we ons voordurend zich
afvragen wat de andere hiermee bedoelt, waarom verwoordt hij het zo, waarom beleeft
hij het zo
Belang van gehoord (of gezien) worden startpunt van elke hulpverlening aan de kant van de
vragen, is het zien en gehoordt worden het belangrijke startpunt; mensen komen terug omdat
ze het gevoel hebben dat ze gehoordt voelen; als we iets willen toevertrouwen aan een ander,
ons gehoordt en gezien voelen is belangrijk voor onze identiteit;
1. Essentieel voor iemands gevoel van identiteit
2. Helpt om stil te staan bij en te ontdekken wat je zelf denkt en/of voelt je gehoordt
voelen helpt als client om jezelf beter te verstaan;
3. Helpt bij het verwerken van een ervaring zal helpen met minder stress te ervaren, met
angst
Met andere woorden: bevordert persoonlijke groei!
Wat wanneer je nood aan gezien en gehoord worden genegeerd wordt?
Stil-face experiment; kijken als hulpverlener, hoe dat al aan jongsaf, de wortel er in zit, hoe
het niet zien worden al stress geeft aan een jonge leeftijd. Ziet stress in negatieve reactie; kind
zoekt manieren om aandacht te krijgen; belangrijk als hulpverlener te kunnen herstellen
Waarover gaat gehoord worden precies?
Wat gebeurt er hier in het contact, begrijpen ze elkaar;
3
, Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Lichamelijke aspecten en paralinguale interactie (zoals intonatie); baby heeft een manier van
communiceren; veel elementen van twee mensen die elkaar begrijpen; paralinguale aspecten
zijn zeer aanwezig
Every head is world
1. Wanneer elk hoofd een wereld is, is elk hulpverlenings-aanbod het binnentreden van
iemands ’wereld’ kan je het gevoel hebben dat je in verschillende werelden treedt;
2. Dit vergt een zorgzaam en neutraal (niet-oordelend) luisteren al die werelden vraagt
dat wij er zorgzaam en neutraal kunnen zijn
Met aandacht luisteren enkele technische aspecten elementen die we kunnen inzetten die
ons gaan helpen en ondersteunen, die onze aandacht zal overbrengen zo dat de andere het ook
goed kan voelen
De technische aspecten opgelijst
1. Externe basisvoorwaarden
2. Interne voorwaarden
3. Uiting van aandachtige ingesteldheid
4. Een ‘inquisitive stance’
5. Elementen van goede luisterhouding
6. Specifieke vaardigheden
7. Gebeuren versus affectieve kleur
8. Metaforen en symbolen
9. Luisteren in een werkrelatie
10. Blokkades bij het luisteren
1 Het externe kader: is er tijd en ruimte om te luisteren? Externe voorwaarden die al een
rol speelt; bvb waar je zit in de ruimte
- Creëer een passende ruimte, die je luisterhouding faciliteert en de
expressiemogelijkheden van de ander ondersteunt
- Ruim ruimtes hebben die ruim zijn, die plaats hebben, die beschikbaar zijn
- Beschikbaar
- Rustig
- Ongestoord (betekent ook zonder mobiele telefoon)
- Vertrouwelijk
- Van kort tot duurzaam
o Crisisgesprek vergt een ander kader dan een begeleiding van meerdere
gesprekken kan zijn dat je in een vliegtuig een ruimte moet vinden, of in een
school een ruimte vinden; elk gesprek en vorm van hulpverlener heeft zijn
eigen kader
- Soms betekent ‘een passende ruimte creëren’ ook dat dat je ook met je collega’s het
gesprek aangaat
Gebruik maken van de ruimte om luisteren te optimaliseren gaat ook over hoe dat de ruimte is
ingericht, een ruimte die rust uitstraat en vertrouwelijkheid uitstraalt is belangrijk; ook hoe wij
4
Les 1
Conceptuele kader
Psychologische basisvaardigheden
Een geheel van bewust ingezette:
• Persoonlijke houdingen en attitudes
• Relationele vaardigheden
• Gespreksvaardigheden
• Luisteren, observeren,…
• Parafraseren, reflecteren,…
• Interpreteren, confronteren,…
…voor gesprek en begeleiding
Een begeleiding is een traject van verschillende gesprekken en/of andere
hulpverleningsactiviteiten:
• Alle basisvaardigheden voor één gesprek gelden ook voor de ganse begeleiding
• Bijzondere momenten in een begeleiding die niet in elke sessie voorkomen, zoals het
verkennen van de hulpvraag het eerste gesprek is niet hetzelfde als de 5de, en de 2de
niet als de 8ste
Basishouding: centraal staat je client; een aandacht van het begin tot het einde van je sessie;
Hoe ik aanwezig ben heeft hier ook invloed op, hoe dat ik overkom aan de client
Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
≠ gevorderde, klinische of therapeutische vaardigheden: dit is geen therapie les; zijn
verschillende plekken waar je dit kan toepassen
• Psychotherapeutisch contract
• Diagnose (specifiek naar bepaalde stoornissen, persoonlijkheidskenmerken of
situaties)
• Therapeutische interventies (diagnose, situaties, fase therapie)
• Specifiek kader (tijdsduur, betaling, locatie, vorm)
1
,Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Doelstellingen
• Na het voltooien van dit OPO:
• Kan de student de aangeboden kennis van psychologische basisvaardigheden
reproduceren (kennis)
• Kan de student de aangeboden kennis van psychologische basisvaardigheden
in eigen woorden weergeven (inzicht)
• Kan de student de toepassing van de aangeboden kennis van psychologische
basisvaardigheden herkennen (bijvoorbeeld in een casus) (inzicht)
• Kan de student kritisch reflecteren over de toepassing van de aangeboden
kennis van psychologische basisvaardigheden (bijvoorbeeld in een casus)
(evalueren)
• Kan de student de aangeboden kennis van de psychologische
basisvaardigheden zelf toepassen in een eenvoudige context (bijvoorbeeld op
een casus) (toepassen)
• Kan de student reflecteren over eigen thema’s die mogelijks het aangaan van
helpende relaties en gespreksvaardigheden in de weg staan of net faciliteren
(vormingsdoel)
College 1 – Basisvaardigheden: Met aandacht luisteren als basishouding
In hulpverlener basisvaardigheden zijn er dingen dat de
client voelt; ze voelen het wanneer je je aandacht niet aan de
client geeft.
Je nieuwsgierigheid en je interesse tonen; we kunnen dit
maar overbrengen als we aandachtig zijn;
Basisinstrumentarium van de hulpverlener
- Elk aanbod (programma, interventie) is slechts werkzaam
wanneer ze in een goede werkrelatie wordt aangeboden. elke
interventie die je oefent, werkt niet op zichzelf; clienten
willen het gevoel hebben dat ze daar even belangrijk zijn; dat je er met aandacht bent; nodig
om zo de andere ook goed te kunnen inschatten
- Kennis zit niet in een doosje, maar wordt aangeboden door een professionele
hulpverlener binnen een goede werkrelatie
2
,Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
- Dit veronderstelt een goede receptieve basishouding als bedding voor een actieve en
bij de persoon en diens vraag passende hulpverlening
Luisteren, dat kan elk kind? Of is het toch een leerproces?
1. Elk kind leert ‘luisteren’: luisteren gaat over die oprechte interesse en opnemen wat
die andere vertelt
- oprecht en geïnterresseerd in zich opnemend wat de ander vertelt
- versus gehoorzamend en angstig doen wat de ander vraagt
2. Oprecht luisteren verfijn je doorheen latere goede relaties
- Aanvankelijk vooral (volwassen) familieleden, leerkrachten, …
- Later in peer-relaties met siblings en in vriendschappen
3. Hulpverlener worden: je wilt je luisteren verfijnen, inzetten in specfieke context; goed
kunnen luisteren en theoretische bagage mee nemen
- oefenen en verfijnen van deze vaardigheden (cfr leren fietsen of zwemmen)
- leren hanteren binnen een specifieke context en relatie
- tegen de achtergrond van groeiende theoretische bagage
Open, aandachtig en met milde nieuwsgierigheid luisteren: startpunt van elke hulpverlening
1. Open: Neem in je op wat de ander echt vertelt opneemt wat de andere vertelt; zelf
dingen die jou degoeteert, blijf je luisteren naar de andere
2. Aandachtig: schenk gedetailleerde aandacht aan het verhaal van de ander elk detail
gaan we opmerken van de andere; dat klein positief is even belangrijk als de rest;
3. Mild nieuwsgierig: vraag je af wat de ander precies bedoelt, waarom hij/zij de dingen
ziet en ervaart zoals hij/ze ze verwoordt gaat over dat we ons voordurend zich
afvragen wat de andere hiermee bedoelt, waarom verwoordt hij het zo, waarom beleeft
hij het zo
Belang van gehoord (of gezien) worden startpunt van elke hulpverlening aan de kant van de
vragen, is het zien en gehoordt worden het belangrijke startpunt; mensen komen terug omdat
ze het gevoel hebben dat ze gehoordt voelen; als we iets willen toevertrouwen aan een ander,
ons gehoordt en gezien voelen is belangrijk voor onze identiteit;
1. Essentieel voor iemands gevoel van identiteit
2. Helpt om stil te staan bij en te ontdekken wat je zelf denkt en/of voelt je gehoordt
voelen helpt als client om jezelf beter te verstaan;
3. Helpt bij het verwerken van een ervaring zal helpen met minder stress te ervaren, met
angst
Met andere woorden: bevordert persoonlijke groei!
Wat wanneer je nood aan gezien en gehoord worden genegeerd wordt?
Stil-face experiment; kijken als hulpverlener, hoe dat al aan jongsaf, de wortel er in zit, hoe
het niet zien worden al stress geeft aan een jonge leeftijd. Ziet stress in negatieve reactie; kind
zoekt manieren om aandacht te krijgen; belangrijk als hulpverlener te kunnen herstellen
Waarover gaat gehoord worden precies?
Wat gebeurt er hier in het contact, begrijpen ze elkaar;
3
, Psychologische basisvaardigheden voor gesprek en begeleiding
Lichamelijke aspecten en paralinguale interactie (zoals intonatie); baby heeft een manier van
communiceren; veel elementen van twee mensen die elkaar begrijpen; paralinguale aspecten
zijn zeer aanwezig
Every head is world
1. Wanneer elk hoofd een wereld is, is elk hulpverlenings-aanbod het binnentreden van
iemands ’wereld’ kan je het gevoel hebben dat je in verschillende werelden treedt;
2. Dit vergt een zorgzaam en neutraal (niet-oordelend) luisteren al die werelden vraagt
dat wij er zorgzaam en neutraal kunnen zijn
Met aandacht luisteren enkele technische aspecten elementen die we kunnen inzetten die
ons gaan helpen en ondersteunen, die onze aandacht zal overbrengen zo dat de andere het ook
goed kan voelen
De technische aspecten opgelijst
1. Externe basisvoorwaarden
2. Interne voorwaarden
3. Uiting van aandachtige ingesteldheid
4. Een ‘inquisitive stance’
5. Elementen van goede luisterhouding
6. Specifieke vaardigheden
7. Gebeuren versus affectieve kleur
8. Metaforen en symbolen
9. Luisteren in een werkrelatie
10. Blokkades bij het luisteren
1 Het externe kader: is er tijd en ruimte om te luisteren? Externe voorwaarden die al een
rol speelt; bvb waar je zit in de ruimte
- Creëer een passende ruimte, die je luisterhouding faciliteert en de
expressiemogelijkheden van de ander ondersteunt
- Ruim ruimtes hebben die ruim zijn, die plaats hebben, die beschikbaar zijn
- Beschikbaar
- Rustig
- Ongestoord (betekent ook zonder mobiele telefoon)
- Vertrouwelijk
- Van kort tot duurzaam
o Crisisgesprek vergt een ander kader dan een begeleiding van meerdere
gesprekken kan zijn dat je in een vliegtuig een ruimte moet vinden, of in een
school een ruimte vinden; elk gesprek en vorm van hulpverlener heeft zijn
eigen kader
- Soms betekent ‘een passende ruimte creëren’ ook dat dat je ook met je collega’s het
gesprek aangaat
Gebruik maken van de ruimte om luisteren te optimaliseren gaat ook over hoe dat de ruimte is
ingericht, een ruimte die rust uitstraat en vertrouwelijkheid uitstraalt is belangrijk; ook hoe wij
4
