Muziekgeschiedenis-I!
2. De#toon#wordt#gezet:#muziek#in#de#oudheid##
!
2.1. Het#geschenk#van#de#Muzen#!
• Overblijfsels!van!muziek!uit!de!oudheid!te!verwaarlozen!!
⇒ Methoden!om!muziek!te!noteren,!In!manuscripten!of!stenen!inscripties!
lieten!ze!melodieën!na.!!
• Vijftigtal!fragmenten!uit!de!periode!van!de!derde!eeuw!v.C.!tot!de!
vierde!eeuw!n.C!!
• Delfïsche!hymnen!(ca.!128!v.C.)!
• Hymne!aan!Asklepios!(3e!E!v.C.)!
• De!epitaaf!van!Seikilos!(1e!E)!
• Op!papyrus!zijn!muzikale!fragmenten!bewaard!die!gebruikt!werden!in!
toneelopvoeringen!onder!meer!bij!drama’s!van!!Euripides!
• Bekendste!bronnen!van!Griekse!muziek!:!vier!Hymnen!van!
Mesomedes!van!Kreta!uit!de!tweede!eeuw!!
• Mogelijke!bron!van!informatie!zijn!muzikale!tradities!die!tot!voor!kort!nog!
levend!waren!rondom!de!middellandse!zee,!en!waarvan!we!kunnen!aannemen!
dat!ze!teruggaan!op!een!verre!overlevering!
⇒ Recente!studies!benaderen!het!onderwerp!met!de!ervaringen!van!het!van!
etnomusicologie!!!
• Griekenland!zou!vooral!een!rol!spelen!in!het!denken!over!muziek!
⇒ Debat!over!het!wezen!en!de!betekenis!van!muziek!!
• Term!muziek:!
⇒ Afgeleid!van!het!Latijnse!musica,!op!zijn!beurt!afgeleid!van!Griekse!Mousikè!
⇒ Verspreid!in!de!IndoWeuropese!talen!als!term!voor!de!“kunst!in!tonen”!
⇒ Geen!synoniem!voor!wat!wij!onder!muziek!verstaan!
• Niet!op!de!kunst!in!tonen,!maar!op!het!rijk!van!de!Muzen.!!!
• Verzamelnaam!voor!alle!kunsten!van!de!muzen!
⇒ De!negen!Muzen!de!beschermsters!van!het!intellect!
⇒ In!de!orale!cultuur!van!Homeros!zijn!de!Muzen!
verantwoordelijk!voor!poëzie!en!liederen!!
⇒ Dochters!van!Zeus!en!leven!op!!de!Olympus,!waar!ze!de!goden!
onderhouden!met!liederen!en!dansen!
⇒ Inspireren!de!epische!bard!en!verlenen!hem!de!goddelijke!gave!
van!het!gezang.!Onder!die!gave!verstonden!de!Grieken!geen!
muzikale!kwaliteiten,!maar!wel!de!mogelijkheid!om!de!grote!
daden!van!het!verleden!te!vertellen!en!te!verheerlijken!=>!geen!
! 1!
, sterveling!zou!zich!op!eigen!kracht!het!verleden!kunnen!
herinneren!
• De!klassieke!tekst!over!de!Muzen!vinden!we!bij!de!aanvang!van!het!
dichtwerk!De!geboorte!van!de!goden!van!Hesiodos!uit!ca.!700!v.!C!!
⇒ Hesiodos!stelt!de!Muzen!voor!als!maagdelijk,!mooi!en!
mysterieus!!
⇒ Muzen!geboren!uit!de!vereniging!van!Zeus!met!Mnemosyne!(!
Geheugen)!!
⇒ De!Muzen!de!mensen!het!vermogen!om!te!communiceren!met!
het!goddelijke,!om!de!begrenzingen!van!de!menselijke!ervaring!
te!overstijgen!en!tijdelijk!onder!de!goden!te!vertoeven!!
⇒ De!namen!geven!een!omschrijving!van!hun!kwaliteiten!!
⇒ Handelen!in!groep,!later!kregen!ze!elk!een!specifieke!discipline!
• De!echte!dienaar!van!de!Muzen!de!filosoof!is.!!
⇒ Plato!bevestigt!die!idee!in!de!dialogen!Phaedros,!Symposium!
en!Gorgias!
⇒ Plato!s!opvatting!culmineert!in!De!staat!in!zijn!beschrijving!van!de!
filosoof!als!“de!echte!musicus’,!die!er!levenslang!naar!streeft!om!“de!
harmonieën!van!zijn!lichaam!af!te!stemmen!op!de!harmonie!van!de!
ziel.’!!
• Associatie!van!mousikè!met!filosofie!!
⇒ Valt!te!verklaren!doordat!de!Grieken!mousikè!altijd!begrepen!als!een!manier!om!
te!communiceren!met!het!goddelijke!!
⇒ Spreekt!vaak!over!de!rol!van!mousikè!in!de!opbouw!van!de!samenleving!!
• Muziek!was!geen!aparte!discipline,!maar!onderdeel!van!dichtkunst,!dans,!theater!en!
zelfs!wetenschap!!
⇒ Voor!muziek!in!de!strikte!zin!gebruikten!de!Grieken!eerder!de!term!melos,!dal!
aan!de!basis!ligt!van!het!muzikale!begrip!melodie.!!
2.2. Het#Griekse#denken#over#muziek#!
• Griekse!literatuur!informeert!ons!op!drie!manieren!over!muziek!!
⇒ 1.!Beschrijvingen!van!het!Griekse!muziekleven!!
• Sociale!waartoe!muziek!behoorde!
• !Uiteenlopende!gelegenheden!ontwikkelden!specifieke!muzikale!vormen:!
hymnen,!dithyramben!(cultusliederen!voor!Dionysos)!bruiloftsliederen,!
threnodieën!(klaagzangen),!drinkliederen,!liefdesliederen!en!
arbeidsliederen!!
• in!de!eerste!plaats!literair!
• Muziek!omdat!lierW!en!fluitspel!deel!uitmaakten!van!de!voordracht!!
• Voor!gezongen!poëzie!diende!het!woord!melos!!
• Onderscheid!tussen!monodie!en!koorzang!!
⇒ Monodie:!door!een!individuele!zanger!
⇒ !Koorzang:!door!een!groep.!De!koorzang!had!een!publieke!functie!!
! 2!
, ⇒ Mengvorm:!Epinikion:!liedkunst!bestemd!voor!een!kleine,!private!
kring,!maar!gebruik!makend!van!de!formele!kenmerken!van!de!
cultische!lofzangen!op!de!goden!(dichter!Pindaros)!!
• De!meest!gebruikte!instrumenten!waren!de!aulos,!de!lyra!en!de!kithara.!!
⇒ Aulos:!blaasinstrument!dat!bestond!uit!twee!pijpen!met!vingergaten!
en!een!rieten!mondstuk!!
⇒ Lyra:!snaarinstrument!met!zeven!snaren!en!werd!bespeeld!met!een!
plectrum!!
⇒ Kithara:!Grote!versie!vd!Lyra!
⇒ 2.!Filosofische!beschouwingen!over!muziek!!
• Plato!en!Aristoteles!!
• Theorieën!over!de!betekenis!van!muziek!en!haar!plaats!en!functie!in!de!
samenleving!!
• Beschouwen!muziek!niet!als!een!onafhankelijke!kunstvorm,!maar!als!sterk!
vervlochten!met!wetenschap!en!moraal!
⇒ 3.!Vanaf!de!hellenistische!periode!ook!over!gedetailleerde!technische!traktaten!
over!muziektheorie!
• !In!de!hellenistische!periode!bleef!mousikè!in!de!praktijk!een!inclusief!
begrip!!!
• Als!object!van!theoretische!studie!werd!mousikè!verengd!tot!het!van!
toonsystemen!en!methoden!om!instrumenten!te!stemmen!
• Essentiële!technische!begrippen!zijn!ontleend!aan!de!Griekse!traktaten,!
zoals!de!diatonische,!chromatische!en!enharmonische!toonsoorten!!
⇒ Het!begrip!tetrachord!–!letterlijk,!“vier!snaren”!–!staat!voor!een!
opeenvolging!van!vier!noten!in!de!omvang!van!een!reine!kwart.!Dit!
begrip!werd!de!basis!van!het!muziektheoretische!denken!sinds!de!
middeleeuwen!!
• Het!Griekse!denken!over!muziek!kunnen!we!onderverdelen!in!vier!categorieën:!!
⇒ 1.!Kosmologie!!
• filosofen!ontwikkelden!een!opvatting!die!de!technische!grondslagen!van!
muziek!interpreteerde!als!een!manifestatie!van!de!samenhang!van!de!
wereld.!!
Voor!het!eerst!concentreerden!zij!het!debat!over!het!wezen!van!muziek!op!
haar!mathematische!wetmatigheden,!die!zij!op!hun!beurt!in!verband!
brachten!met!de!wetmatigheden!die!het!universum!beheersen!!
• Oorsprong!van!idee:!Pythagoras!(6e!E!v.C.)!
⇒ Geen!geschriften!gekend;!commentaren!uit!de!late!oudheid!
⇒ Twee!grote!verdedigers!van!het!Pythagorisme:!Philolaos!(5°!Chr.)!
en!Archytas!van!Tarente!(4c!eeuw!v.!Chr.)!
⇒ Eerder!het!werk!van!een!groep!anonieme!denkers,!de!
Pythagoreeërs,!dan!van!een!individu!!
⇒ De!visie!dat!muziek!ontstaat!uit!getallenverhoudingen!!
! 3!
, ⇒ Verhouding!tussen!toonhoogten!uitdrukken!via!een!wiskundige!
ratio!
⇒ Muzikale!intervallen!kunnen!worden!voorgesteld!via!de!
verhoudingen!die!je!verkrijgt!op!de!basis!van!1,2,3!en!4!
⇒ De!Pythagoreïsche!toonladder!bestaat!bijgevolg!uit!twee!kwarten,!
die!elk!zijn!onderverdeeld!in.!Door!een!kwart!en!een!kwint!samen!te!
voegen!krijg!je!een!octaaf!!
⇒ Maar:!opeenvolging!intervallen!komt!niet!precies!overeen!met!een!
octaaf!W>!Het!verschil!noemen!we!de!Pythagoreïsche!komma!
⇒ Argumenteerden!dat!muziek!en!kosmos!moesten!beantwoorden!aan!
dezelfde!getallenverhoudingen!!W>!verhoudingen!die!de!muziek!
beheersen!pasten!ze!toe!op!de!afstanden!tussen!de!planeten!en!de!
ordening!van!de!kosmos!!
⇒ Bijgevolg!kreeg!muziek!haar!plaats!ouder!de!mathematische!
wetenschappen!
• Plato:!kosmologische!visie!beschreven!in:!
⇒ De#staat:#krijgsman!Er!staat!op!uit!de!dood!en!licht!stervelingen!in!
over!het!hiernamaals!
⇒ Timaios:!beschrijft!de!wiskundige!verhoudingen!van!het!heelal!
− wereldziel!samengesteld!uit!drie!basisonderdelen:!het!ondeelbare!
(dat!wat!altijd!zonder!te!veranderen!bestaat), het deelbare (dat wat
in lichamen ontstaat), en een tussenvorm. (Timaios, 35A) !!
− Vervolgens!vermengde!de!Schepper!hen!tot!één!soort,!om!dit!
geheel!weer!te!delen!in!het!vereiste!aantal,!waardoor!elk!deel!een!
mengsel!werd!van!bet!onveranderlijke,!het!veranderlijke!en!het!
bestaan!!
− De!getal!verhoudingen!die!hij!noemt!zijn!dezelfde!als!de!
elementaire!muzikale!intervallen!zoals!Pythagoras!die!had!
vastgelegd.!!
• Latijnse!literatuur!gaf!dit!concept!door!ad!later!Europese!cultuur!W>!bekend!
als!“muziek!der!sferen”!
⇒ Begrip!vertolkt!de!opvatting!dat!de!menselijk!hoorbare!muziek!een!
afstraling!is!van!de!onhoorbare!muziek!vh!heelal!
− Ontstaat!uit!de!mathematische!verhoudingen!die!de!
bewegingen!van!de!planeten!sturen!!
⇒ Muziek!die!op!aarde!wordt!gemaakt,!is!een!imitatie!van!de!muziek!
der!sferen!
⇒ Romeinse!staatsman!en!filosoof!Marcus!Tullius!Cicero!vereeuwigde!
de!gedachte!in!de!Droom!van!Scipio,!een!passage!in!zijn!dialoog!De!
staat!
− Vertelt!een!droom!waarin!hij!tussen!de!sterren!vertoeft!en!de!
hemelse!sferen!aanschouwt.!Scipio!Africanus!hem!de!herkomst!
! 4!
2. De#toon#wordt#gezet:#muziek#in#de#oudheid##
!
2.1. Het#geschenk#van#de#Muzen#!
• Overblijfsels!van!muziek!uit!de!oudheid!te!verwaarlozen!!
⇒ Methoden!om!muziek!te!noteren,!In!manuscripten!of!stenen!inscripties!
lieten!ze!melodieën!na.!!
• Vijftigtal!fragmenten!uit!de!periode!van!de!derde!eeuw!v.C.!tot!de!
vierde!eeuw!n.C!!
• Delfïsche!hymnen!(ca.!128!v.C.)!
• Hymne!aan!Asklepios!(3e!E!v.C.)!
• De!epitaaf!van!Seikilos!(1e!E)!
• Op!papyrus!zijn!muzikale!fragmenten!bewaard!die!gebruikt!werden!in!
toneelopvoeringen!onder!meer!bij!drama’s!van!!Euripides!
• Bekendste!bronnen!van!Griekse!muziek!:!vier!Hymnen!van!
Mesomedes!van!Kreta!uit!de!tweede!eeuw!!
• Mogelijke!bron!van!informatie!zijn!muzikale!tradities!die!tot!voor!kort!nog!
levend!waren!rondom!de!middellandse!zee,!en!waarvan!we!kunnen!aannemen!
dat!ze!teruggaan!op!een!verre!overlevering!
⇒ Recente!studies!benaderen!het!onderwerp!met!de!ervaringen!van!het!van!
etnomusicologie!!!
• Griekenland!zou!vooral!een!rol!spelen!in!het!denken!over!muziek!
⇒ Debat!over!het!wezen!en!de!betekenis!van!muziek!!
• Term!muziek:!
⇒ Afgeleid!van!het!Latijnse!musica,!op!zijn!beurt!afgeleid!van!Griekse!Mousikè!
⇒ Verspreid!in!de!IndoWeuropese!talen!als!term!voor!de!“kunst!in!tonen”!
⇒ Geen!synoniem!voor!wat!wij!onder!muziek!verstaan!
• Niet!op!de!kunst!in!tonen,!maar!op!het!rijk!van!de!Muzen.!!!
• Verzamelnaam!voor!alle!kunsten!van!de!muzen!
⇒ De!negen!Muzen!de!beschermsters!van!het!intellect!
⇒ In!de!orale!cultuur!van!Homeros!zijn!de!Muzen!
verantwoordelijk!voor!poëzie!en!liederen!!
⇒ Dochters!van!Zeus!en!leven!op!!de!Olympus,!waar!ze!de!goden!
onderhouden!met!liederen!en!dansen!
⇒ Inspireren!de!epische!bard!en!verlenen!hem!de!goddelijke!gave!
van!het!gezang.!Onder!die!gave!verstonden!de!Grieken!geen!
muzikale!kwaliteiten,!maar!wel!de!mogelijkheid!om!de!grote!
daden!van!het!verleden!te!vertellen!en!te!verheerlijken!=>!geen!
! 1!
, sterveling!zou!zich!op!eigen!kracht!het!verleden!kunnen!
herinneren!
• De!klassieke!tekst!over!de!Muzen!vinden!we!bij!de!aanvang!van!het!
dichtwerk!De!geboorte!van!de!goden!van!Hesiodos!uit!ca.!700!v.!C!!
⇒ Hesiodos!stelt!de!Muzen!voor!als!maagdelijk,!mooi!en!
mysterieus!!
⇒ Muzen!geboren!uit!de!vereniging!van!Zeus!met!Mnemosyne!(!
Geheugen)!!
⇒ De!Muzen!de!mensen!het!vermogen!om!te!communiceren!met!
het!goddelijke,!om!de!begrenzingen!van!de!menselijke!ervaring!
te!overstijgen!en!tijdelijk!onder!de!goden!te!vertoeven!!
⇒ De!namen!geven!een!omschrijving!van!hun!kwaliteiten!!
⇒ Handelen!in!groep,!later!kregen!ze!elk!een!specifieke!discipline!
• De!echte!dienaar!van!de!Muzen!de!filosoof!is.!!
⇒ Plato!bevestigt!die!idee!in!de!dialogen!Phaedros,!Symposium!
en!Gorgias!
⇒ Plato!s!opvatting!culmineert!in!De!staat!in!zijn!beschrijving!van!de!
filosoof!als!“de!echte!musicus’,!die!er!levenslang!naar!streeft!om!“de!
harmonieën!van!zijn!lichaam!af!te!stemmen!op!de!harmonie!van!de!
ziel.’!!
• Associatie!van!mousikè!met!filosofie!!
⇒ Valt!te!verklaren!doordat!de!Grieken!mousikè!altijd!begrepen!als!een!manier!om!
te!communiceren!met!het!goddelijke!!
⇒ Spreekt!vaak!over!de!rol!van!mousikè!in!de!opbouw!van!de!samenleving!!
• Muziek!was!geen!aparte!discipline,!maar!onderdeel!van!dichtkunst,!dans,!theater!en!
zelfs!wetenschap!!
⇒ Voor!muziek!in!de!strikte!zin!gebruikten!de!Grieken!eerder!de!term!melos,!dal!
aan!de!basis!ligt!van!het!muzikale!begrip!melodie.!!
2.2. Het#Griekse#denken#over#muziek#!
• Griekse!literatuur!informeert!ons!op!drie!manieren!over!muziek!!
⇒ 1.!Beschrijvingen!van!het!Griekse!muziekleven!!
• Sociale!waartoe!muziek!behoorde!
• !Uiteenlopende!gelegenheden!ontwikkelden!specifieke!muzikale!vormen:!
hymnen,!dithyramben!(cultusliederen!voor!Dionysos)!bruiloftsliederen,!
threnodieën!(klaagzangen),!drinkliederen,!liefdesliederen!en!
arbeidsliederen!!
• in!de!eerste!plaats!literair!
• Muziek!omdat!lierW!en!fluitspel!deel!uitmaakten!van!de!voordracht!!
• Voor!gezongen!poëzie!diende!het!woord!melos!!
• Onderscheid!tussen!monodie!en!koorzang!!
⇒ Monodie:!door!een!individuele!zanger!
⇒ !Koorzang:!door!een!groep.!De!koorzang!had!een!publieke!functie!!
! 2!
, ⇒ Mengvorm:!Epinikion:!liedkunst!bestemd!voor!een!kleine,!private!
kring,!maar!gebruik!makend!van!de!formele!kenmerken!van!de!
cultische!lofzangen!op!de!goden!(dichter!Pindaros)!!
• De!meest!gebruikte!instrumenten!waren!de!aulos,!de!lyra!en!de!kithara.!!
⇒ Aulos:!blaasinstrument!dat!bestond!uit!twee!pijpen!met!vingergaten!
en!een!rieten!mondstuk!!
⇒ Lyra:!snaarinstrument!met!zeven!snaren!en!werd!bespeeld!met!een!
plectrum!!
⇒ Kithara:!Grote!versie!vd!Lyra!
⇒ 2.!Filosofische!beschouwingen!over!muziek!!
• Plato!en!Aristoteles!!
• Theorieën!over!de!betekenis!van!muziek!en!haar!plaats!en!functie!in!de!
samenleving!!
• Beschouwen!muziek!niet!als!een!onafhankelijke!kunstvorm,!maar!als!sterk!
vervlochten!met!wetenschap!en!moraal!
⇒ 3.!Vanaf!de!hellenistische!periode!ook!over!gedetailleerde!technische!traktaten!
over!muziektheorie!
• !In!de!hellenistische!periode!bleef!mousikè!in!de!praktijk!een!inclusief!
begrip!!!
• Als!object!van!theoretische!studie!werd!mousikè!verengd!tot!het!van!
toonsystemen!en!methoden!om!instrumenten!te!stemmen!
• Essentiële!technische!begrippen!zijn!ontleend!aan!de!Griekse!traktaten,!
zoals!de!diatonische,!chromatische!en!enharmonische!toonsoorten!!
⇒ Het!begrip!tetrachord!–!letterlijk,!“vier!snaren”!–!staat!voor!een!
opeenvolging!van!vier!noten!in!de!omvang!van!een!reine!kwart.!Dit!
begrip!werd!de!basis!van!het!muziektheoretische!denken!sinds!de!
middeleeuwen!!
• Het!Griekse!denken!over!muziek!kunnen!we!onderverdelen!in!vier!categorieën:!!
⇒ 1.!Kosmologie!!
• filosofen!ontwikkelden!een!opvatting!die!de!technische!grondslagen!van!
muziek!interpreteerde!als!een!manifestatie!van!de!samenhang!van!de!
wereld.!!
Voor!het!eerst!concentreerden!zij!het!debat!over!het!wezen!van!muziek!op!
haar!mathematische!wetmatigheden,!die!zij!op!hun!beurt!in!verband!
brachten!met!de!wetmatigheden!die!het!universum!beheersen!!
• Oorsprong!van!idee:!Pythagoras!(6e!E!v.C.)!
⇒ Geen!geschriften!gekend;!commentaren!uit!de!late!oudheid!
⇒ Twee!grote!verdedigers!van!het!Pythagorisme:!Philolaos!(5°!Chr.)!
en!Archytas!van!Tarente!(4c!eeuw!v.!Chr.)!
⇒ Eerder!het!werk!van!een!groep!anonieme!denkers,!de!
Pythagoreeërs,!dan!van!een!individu!!
⇒ De!visie!dat!muziek!ontstaat!uit!getallenverhoudingen!!
! 3!
, ⇒ Verhouding!tussen!toonhoogten!uitdrukken!via!een!wiskundige!
ratio!
⇒ Muzikale!intervallen!kunnen!worden!voorgesteld!via!de!
verhoudingen!die!je!verkrijgt!op!de!basis!van!1,2,3!en!4!
⇒ De!Pythagoreïsche!toonladder!bestaat!bijgevolg!uit!twee!kwarten,!
die!elk!zijn!onderverdeeld!in.!Door!een!kwart!en!een!kwint!samen!te!
voegen!krijg!je!een!octaaf!!
⇒ Maar:!opeenvolging!intervallen!komt!niet!precies!overeen!met!een!
octaaf!W>!Het!verschil!noemen!we!de!Pythagoreïsche!komma!
⇒ Argumenteerden!dat!muziek!en!kosmos!moesten!beantwoorden!aan!
dezelfde!getallenverhoudingen!!W>!verhoudingen!die!de!muziek!
beheersen!pasten!ze!toe!op!de!afstanden!tussen!de!planeten!en!de!
ordening!van!de!kosmos!!
⇒ Bijgevolg!kreeg!muziek!haar!plaats!ouder!de!mathematische!
wetenschappen!
• Plato:!kosmologische!visie!beschreven!in:!
⇒ De#staat:#krijgsman!Er!staat!op!uit!de!dood!en!licht!stervelingen!in!
over!het!hiernamaals!
⇒ Timaios:!beschrijft!de!wiskundige!verhoudingen!van!het!heelal!
− wereldziel!samengesteld!uit!drie!basisonderdelen:!het!ondeelbare!
(dat!wat!altijd!zonder!te!veranderen!bestaat), het deelbare (dat wat
in lichamen ontstaat), en een tussenvorm. (Timaios, 35A) !!
− Vervolgens!vermengde!de!Schepper!hen!tot!één!soort,!om!dit!
geheel!weer!te!delen!in!het!vereiste!aantal,!waardoor!elk!deel!een!
mengsel!werd!van!bet!onveranderlijke,!het!veranderlijke!en!het!
bestaan!!
− De!getal!verhoudingen!die!hij!noemt!zijn!dezelfde!als!de!
elementaire!muzikale!intervallen!zoals!Pythagoras!die!had!
vastgelegd.!!
• Latijnse!literatuur!gaf!dit!concept!door!ad!later!Europese!cultuur!W>!bekend!
als!“muziek!der!sferen”!
⇒ Begrip!vertolkt!de!opvatting!dat!de!menselijk!hoorbare!muziek!een!
afstraling!is!van!de!onhoorbare!muziek!vh!heelal!
− Ontstaat!uit!de!mathematische!verhoudingen!die!de!
bewegingen!van!de!planeten!sturen!!
⇒ Muziek!die!op!aarde!wordt!gemaakt,!is!een!imitatie!van!de!muziek!
der!sferen!
⇒ Romeinse!staatsman!en!filosoof!Marcus!Tullius!Cicero!vereeuwigde!
de!gedachte!in!de!Droom!van!Scipio,!een!passage!in!zijn!dialoog!De!
staat!
− Vertelt!een!droom!waarin!hij!tussen!de!sterren!vertoeft!en!de!
hemelse!sferen!aanschouwt.!Scipio!Africanus!hem!de!herkomst!
! 4!
