PSYCHOGERONTOLOGIE
INHOUDSOPGAVE
1. Belangrijke thema’s en begrippen bij veroudering ...................................................................... 5
1.1 Vergrijzing .................................................................................................................................. 5
1.1.1 Ouderen: wie zijn ze? ............................................................................................................ 5
1.1.2 Enkele cijfers........................................................................................................................ 6
1.2 Biopsychosociaal perspectief ..................................................................................................... 8
1.3 Vier principes van “het ouder worden”......................................................................................... 8
1.4 Persoonlijk versus sociaal ouder worden ................................................................................... 10
1.4.1 Personal aging.................................................................................................................... 10
1.4.2 Social aging........................................................................................................................ 10
1.5 Modellen van ontwikkeling ........................................................................................................ 11
1.5.1 Nature vs. nurture .............................................................................................................. 11
1.6 Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces........................................................ 12
1.6.1 Biologische benadering ...................................................................................................... 12
1.6.2 Psychologische benadering ................................................................................................ 13
1.6.3 Socioculturele benadering .................................................................................................. 15
2. Fysieke veranderingen bij veroudering ......................................................................................17
2.1 Verschijningsvormen ................................................................................................................ 17
2.1.1 De huid .............................................................................................................................. 17
2.1.2 De nagels, neus, oren en tanden ......................................................................................... 18
2.1.3 Het haar ............................................................................................................................. 18
2.2 Lichaamsbouw......................................................................................................................... 18
2.3 Bewegingsstelsel ..................................................................................................................... 18
2.4 Vitale lichaamsfuncties ............................................................................................................ 19
2.4.1 Cardiovasculaire systeem .................................................................................................. 19
2.4.2 Ademhalingsstelsel ............................................................................................................ 19
2.4.3 Urinestelsel ....................................................................................................................... 19
2.4.4 Spijsverteringsstelsel ......................................................................................................... 20
2.4.5 Samengevat ....................................................................................................................... 20
2.5 Controlesystemen van het lichaam ........................................................................................... 20
2.5.1 Endocriene stelsel .............................................................................................................. 20
2.5.2 Immuunsysteem ................................................................................................................ 21
2.6 Zenuwstelsel............................................................................................................................ 22
2.6.1 Centrale zenuwstelsel ........................................................................................................ 22
2.6.2 Slaap ................................................................................................................................. 22
2.6.3 Temperatuur ...................................................................................................................... 22
2.7 Sensatie en perceptie ............................................................................................................... 23
2.7.1 Zicht .................................................................................................................................. 23
2.7.2 Gehoor .............................................................................................................................. 23
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 1
, 2.7.3 Evenwicht .......................................................................................................................... 23
2.7.4 Reuk en smaak ................................................................................................................... 24
2.7.5 Pijn (somatosensorisch systeem) ........................................................................................ 24
3. Fysieke gezondheid (ziektebeelden)..........................................................................................25
3.1 Ziekten van het cardiovasculaire systeem .................................................................................. 25
3.1.1 Arteriosclerosis .................................................................................................................. 25
3.1.2 Atherosclerosis .................................................................................................................. 25
3.1.3 Hypertensie ....................................................................................................................... 25
3.1.4 Congestive haert failure ...................................................................................................... 26
3.1.5 Cerebrovasculair accident .................................................................................................. 26
3.1.6 Transient Ischemic Accident (TIA) ....................................................................................... 26
3.1.7 Algemeen........................................................................................................................... 26
3.2 Kanker ..................................................................................................................................... 27
3.3 Ziekten van het musculoskeletale systeem ................................................................................ 27
3.3.1 (Osteo)Artritis .................................................................................................................... 27
3.3.2 Osteoperosis ..................................................................................................................... 27
3.4 Diabetes .................................................................................................................................. 27
3.5 Ziekten van het ademhalingsstelsel ........................................................................................... 28
3.5.1 Chronische bronchitis & emphysema .................................................................................. 28
4. Cognitie en gezond ouder worden .............................................................................................29
4.1 Gehanteerde literatuur ............................................................................................................. 29
4.2 Cognitie ................................................................................................................................... 29
4.2.1 Twee soorten cognitie ......................................................................................................... 29
4.3 Cognitieve achteruitgang .......................................................................................................... 32
4.3.1 Proximale factoren ............................................................................................................. 32
4.4 Functioneren ........................................................................................................................... 37
4.5 Cognitieve training.................................................................................................................... 38
4.6 Wanneer is het probleem ernstig? ............................................................................................. 38
4.7 Werken met ouderen ................................................................................................................ 39
4.8 Voorbeeld ................................................................................................................................ 39
5. Cognitie en pathologisch ouder worden ....................................................................................40
5.1 Delirium ................................................................................................................................... 40
5.2 Dementie ................................................................................................................................. 41
5.2.1 MCI (Mild Cognitive Impairment): beperkte neurocognitieve stoornis .................................... 42
5.2.2 Risicofactoren .................................................................................................................... 43
5.2.3 Vormen van dementie......................................................................................................... 44
5.2.4 Behandeling dementie ........................................................................................................ 50
5.3 Amnetische stoornissen/syndroom van Korsakoff ...................................................................... 51
5.4 Depressie ................................................................................................................................ 51
6. Diagnostiek van neurodegeneratieve aandoeningen ..................................................................52
6.1 Diagnostische principes ........................................................................................................... 52
6.2 Diagnostisch proces ................................................................................................................. 53
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 2
, 6.3 Met ouderen werken ................................................................................................................. 53
6.4 Diagnostische instrumenten ..................................................................................................... 54
6.4.1 Cognitieve screeningstesten ............................................................................................... 54
6.4.2 Neuropsychologische testinstrumenten .............................................................................. 54
6.4.3 Gedragsobservatieschalen ................................................................................................. 55
6.4.4 Screenen versus diagnosticeren ......................................................................................... 56
6.5 Omgaan met de persoon met dementie ..................................................................................... 57
6.5.1 Persoonsgerichte zorg ........................................................................................................ 57
6.5.2 Combi methodiek ............................................................................................................... 57
7. Vroegtijdige detectie van alzheimerdementie: een neuropsychologische benadering .................59
7.1 Uitgangspunten van het onderzoek............................................................................................ 59
7.2 Doelstellingen van het onderzoek .............................................................................................. 60
7.3 Methode van het onderzoek ...................................................................................................... 61
7.4 Resultaten ............................................................................................................................... 63
7.4.1 Demografische gegevens .................................................................................................... 63
7.4.2 Primacy and recency effect ................................................................................................. 63
7.4.3 Recognition ........................................................................................................................ 64
7.4.4 Percentage vergeten ........................................................................................................... 65
7.4.5 Cued recall ........................................................................................................................ 66
7.4.6 Op zoek naar een betere geheugentaak ............................................................................... 67
7.4.7 Intellectuele deterioratie .................................................................................................... 68
7.5 Besluit ..................................................................................................................................... 69
7.5.1 Differentiële diagnose AD-depressie ................................................................................... 69
7.5.2 Follow-up studie ................................................................................................................ 70
7.5.3 Algemeen besluit................................................................................................................ 71
8. Succesful aging .......................................................................................................................72
8.1 Theoretische perspectieven ...................................................................................................... 72
8.2 Subjective well-being................................................................................................................ 73
9. Persoonlijkheid en ouder worden..............................................................................................74
9.1 Psychodynamische perspectief ................................................................................................ 74
9.1.1 Freud ................................................................................................................................. 74
9.1.2 Egopsychologie .................................................................................................................. 74
9.2 Traitbenaderingen .................................................................................................................... 76
9.2.1 Big 5 – Five Factor Model ..................................................................................................... 76
9.2.2 Persoonlijheidsstoornissen ................................................................................................ 77
9.3 Sociaal-cognitieve benaderingen .............................................................................................. 81
9.3.1 Socioemotionele selectiviteitstheorie ................................................................................. 81
9.4 Cognitieve perspectief .............................................................................................................. 85
9.5 Midlife cirisi theory - Levinson ................................................................................................... 85
10. Zelfbeschadiging bij oudere volwassenen – Lisa Van Hove .......................................................88
10.1 Wat is zelfbeschadiging .......................................................................................................... 88
10.2 Waarom is onderzoek hiernaar bij oudere volwassenen belangrijk ............................................ 91
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 3
, 10.3 Wat hield mijn doctoraatsonderzoek in? .................................................................................. 92
10.3.1 Wat vertelt de literatuur ons? ............................................................................................ 92
10.3.2 Wat vertellen experts uit de ouderenzorg ons? ................................................................... 94
10.3.3 Wat vertellen oudere volwassenen ons? ............................................................................ 96
10.4 Wat wil dit nu allemaal zeggen? ............................................................................................... 98
11. Levenseinde en rouw ............................................................................................................ 100
11.1 Levenseinde ..........................................................................................................................100
11.1.1 5 stadia van Kübbler-Ross ............................................................................................... 101
11.1.2 Sterven in waardigheid .................................................................................................... 102
11.2 Rouw ....................................................................................................................................106
12. Flashcards ........................................................................................................................... 108
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 4
, 1. BELANGRIJKE THEMA’S EN BEGRIPPEN BIJ VEROUDERING
Psychogerontologie is de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotioneel functioneren van
ouderen
Video
• Veel factoren
• Door de toegenomen levensverwachting en de vorderingen kunnen ze de acute ziektebeelden
beter behandelen waardoor ze daar niet meer aan sterven. Mensen worden hierdoor veel ouder,
het optreden van chronische ziektes en pathologieën kunnen zich daardoor ontwikkelen
o Vroeger werden mensen gewoonweg niet oud genoeg om alzheimer, … te ontwikkelen
o Toegenomen levensverwachting gaat vaak niet gepaard met healthy aging
§ Functieverlies, kwetsbaarheid, hormonale problemen, problemen met zicht
o Na de leeftijd van 80 vaker pathologisch ouder worden
• Sandwichgeneratie
o De mantelzorgers zijn vaak hun kinderen, zij moeten niet enkel zorg dragen voor hun
ouders maar ook voor de kleinkinderen. Hierdoor geen tijd meer voor zichzelf
• Er is weinig tijd als je naar een arts gaat
o Vaak zijn er bij ouderen veel comorbiditeiten en is 15’ niet genoeg om alles in kaart te
brengen
o Ze worden dan goed behandeld voor diabetes, maar niet goed voor de nierproblemen
o Onze zorg is te gespecialiseerd en gericht op verschillende paden (diabetes, …) à
geïntegreerde zorg is nodig
• Kwetsbaarheid
o Fysieke kwetsbaarheid: minder goed zicht, minder snel kunnen lopen
o Multidemensioneel bekijken! Bio-psychosociaal perspectief
o Sociale K, psychologische K, emotionele K, omgevings K
o Huizen zijn niet meer aangepast aan hun noden, …
o Status quo: weinig problemen in het dagelijks leven maar als er iets bijkomt (val) dan is
er disbalans en moet er ingegrepen worden (wzc, …)
1.1 VERGRIJZING
1.1.1 OUDEREN: WIE ZIJN ZE?
Verschillende termen, willen eigenlijk gewoon ouderen genoemd worden
Welke leeftijd?
• Chronologische leeftijd (kalenderleeftijd, KL)
o 65-74 jaar: “jonge” ouderen
o 75-84 jaar: “oude” ouderen
o > 85 jaar: “oudste” ouderen
o > 100 jaar: “centenarian”
o > 110 jaar: “super centenarian”
• Niet alle ouderen zijn hetzelfde, binnen de grote groep is er veel heterogeniteit
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 5
,Functionele leeftijd
• Biologische leeftijd (BL)
o Gebaseerd op de kwaliteit van de werking van de
lichaamssystemen/organen
o “biologische leeftijdstest” (nagaan
levensverwachting + hoe gezond men gaat ouder
worden)
o Vb.: progeria: KL ligt veel lager dan de BL
o Adhv scans om je vetpercentage, … te meten
o 90-jarige die biologisch ziek zijn en die zich slecht voelen maar je hebt ook 90-jarige die
nog heel vitaal zijn
• Psychologische leeftijd (PL)
o Gebaseerd op het functioneren op psychologische/cognitieve tests (geheugen,
intelligentie, leercapaciteit, …)
o Vb.: mensen met jongdementie: 45-jarige die eigenlijk een PL hebben van 75 jaar
• Sociale leeftijd (SL)
o Gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (familie, werk, gemeenschap)
o Vb.: een grootouder heeft een hogere sociale leeftijd dan een ouder, een
gepensioneerde is “ouder” dan een werkende persoon
o Veel discrepanties!
§ Vb.: topsporters die op hun 30 jaar op pensioen gaan
• Heterogeniteit benadrukken en in kaart brengen
• Nadeel: continu aanpassen
o Het ligt niet vast
o Je BL op de ene dag is niet dezelfde BL als op de dag erna
Functionele leeftijd vs. chronologische leeftijd
• Chronologische (KL) leeftijd wordt het meest gehanteerd
o Leeftijd volgens jaren
• Bevolkingspiramides
• Bevolkingsvooruitzichten
1.1.2 ENKELE CIJFERS
Vergrijzing
• Vergrijzing van de bevolking (dubbele vergrijzing)
o Dubbele vergrijzing: het aantal oudste ouderen neemt sterk toe
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 6
, o Vanaf 80 is er een knik waarbij en meer pathologieën zijn
o Incidentie van dementie stijgt met de leeftijd
§ Er gaan meer mensen zijn met alzheimer
Babyboomers
• Babyboomers: de generatie die net na de oorlog geboren is
• Nu tussen de 65 en 80 jaar
De verspreiding van ouderen, de gezondheidszorg en de faciliteiten die er moeten zijn voor ouderen
zijn niet gelijk verdeeld over de steden/gemeenten
• De meeste ouderen wonen aan de kust
• Veel eenzame ouderen
• De kinderen/kleinkinderen wonen in het binnenland waardoor er heel veel eenzaamheid is aan
de kustgemeentes
Levensverwachting (België)
• Het verschil is kleiner aan het worden tussen mannen en vrouwen
• Knikje: corona waarbij veel ouderen gestorven zijn
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 7
, • Meer verveling omdat je veel tijd hebt na je pensioen
• Ergens bijhoren en zinvolheid à draagt veel bij aan de QoL van ouderen
1.2 BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
= Ontwikkeling/veroudering is een complex samenspel van biologische, psychologische en sociale
processen
• Biologische
o Werking van de lichaamsfuncties en structuren doorheen het verouderingsproces
• Psychologische
o Cognities, gevoelens, emoties, persoonlijkheid
• Sociale
o Positie binnen sociale structuren (familie, cultuur, wereld, land, gemeenschap, …)
Als we mensen gaan behandelen moeten we hiervoor oog hebben want het hangt allemaal samen
1.3 VIER PRINCIPES VAN “HET OUDER WORDEN”
• 1. Veranderingen in de levensloop verlopen continu
o Continuïteitsprincipe: hetgene dat gebeurt op oudere leeftijd bouwt voort op
gebeurtenissen uit het verleden, mensen veranderen niet zomaar van persoonlijkheid
als ze ouder worden.
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 8
, • 2. Enkel de “overlevenden” zijn diegenen die oud worden
o De enige voorwaarde om oud te worden = NIET DOODGAAN
o Op biologisch vlak zijn dit de mensen met goeie genen, op psychologisch vlak zijn zij
degenen die emotioneel goed in evenwicht bleven, die cognitief gezond zijn gebleven en
op sociaal vlak hebben zij zich kunnen omringen met een goed sociaal netwerk. +
“ouderen vertonen minder risicovol gedrag dan anderen” à maar niet betrouwbaar
want kan zijn dat degene die het meeste risico’s nemen eigenlijk al overleden zijn
• 3. Individualiteit doet ertoe
o Mythe: als mensen ouder worden lijken ze steeds meer en meer op elkaar
o Op oudere leeftijd zijn er grote inter- en intra-individuele verschillen.
§ Interindividuele verschillen = 2 ouderen met elkaar vergelijken zijn er grotere
verschillen dan bij het vergelijken van jongeren. Omdat de ouderen een hele
grote levensloop achter de rug hebben met verschillende keuzes. Door die
keuzes kwamen ze op verschillende trajecten
§ Interindividuele verschillen in het ontwikkelen van het volume van de
hippocampus
¨ Volume van de hippocampus.
¨ Hoe kleiner de hippocampus, hoe meer problemen met het geheugen.
¨ Één van de parameters voor detectie van Alzheimer
¨ Met gewone gezonde verouderingsproces zal er wat degeneratie zijn
van de hersenen à episodische geheugenproblemen treden op
¨ Zwarte lijn die daalt à verhoogde kans op degeneratie van
hippocampus ifv leeftijd
¨ Hele grote heterogeniteit, er zijn ook ouderen die een hippocampus
hebben die niet overeenkomt met hun werkelijke leeftijd
§ Tussen mensen zijn er hele grote intra-individuele verschillen. De ene persoon
doet het wat beter op rekenen dan de andere, terwijl die andere het dan beter
doet op vlak van taal.
• 4. Normaal verouderen is verschillend van ziekte
o Normaal verouderen (primair), pathologisch verouderen (secundair en tertiair) en
optimaal (succesvol) ouder worden
o Normaal verouderen: grijze haren, ogen achteruitgaan, gehoor vermindert.
o Secundair verouderen: bepaald deel van de ouderen ontwikkelen bepaalde
ziektebeelden zoals CVA, kanker.
o Tertiair verouderen: ziekteproces versnelt,
gaat heel snel achteruit. Niet alle ouderen
krijgen sowieso een bepaalde ziekte.
o Optimaal ouder worden: goede
compensatiemechanismen om zo lang
mogelijk goed te blijven functioneren ondanks
het normale verouderingsproces.
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 9
, 1.4 PERSOONLIJK VERSUS SOCIAAL OUDER WORDEN
1.4.1 PERSONAL AGING
= veranderingen binnen het individu (ontogenetische benadering)
• Vb.: grijze haren, minder goed horen, …
1.4.2 SOCIAL AGING
= mensen veranderen gelijktijdig met of als resultaat van een veranderende omgeving (Paul Baltes:
normatieve en niet normatieve invloeden) à de maatschappij heeft ook een invloed op hoe we ouder
gaan worden
• Normatieve leeftijdsgerelateerde invloeden
• Normatieve geschiedenisgerelateerde invloeden
• Niet normatieve invloeden
1.4.2.1 NORMATIEVE LEEFTIJDSGERELATEERDE INVLOEDEN
= culturele normen
• Zich laten leiden door die
gebeurtenissen te laten plaatsvinden
die een cultuur of een generatie
vasthangen aan bepaalde momenten
in de levensloop (cfr. verwachtingen)
1.4.2.2 NORMATIEVE GESCHIEDENISGERELATEERDE INVLOEDEN
= Gebeurtenissen die iedereen binnen een bepaalde cultuur op een bepaald moment overkomt
(ongeacht de leeftijd)
• Kan gigantische impact hebben op hoe we verder gaan ontwikkelen
o Vb.: de coronapandemie
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 10
INHOUDSOPGAVE
1. Belangrijke thema’s en begrippen bij veroudering ...................................................................... 5
1.1 Vergrijzing .................................................................................................................................. 5
1.1.1 Ouderen: wie zijn ze? ............................................................................................................ 5
1.1.2 Enkele cijfers........................................................................................................................ 6
1.2 Biopsychosociaal perspectief ..................................................................................................... 8
1.3 Vier principes van “het ouder worden”......................................................................................... 8
1.4 Persoonlijk versus sociaal ouder worden ................................................................................... 10
1.4.1 Personal aging.................................................................................................................... 10
1.4.2 Social aging........................................................................................................................ 10
1.5 Modellen van ontwikkeling ........................................................................................................ 11
1.5.1 Nature vs. nurture .............................................................................................................. 11
1.6 Benaderingen van de vergrijzing en het verouderingsproces........................................................ 12
1.6.1 Biologische benadering ...................................................................................................... 12
1.6.2 Psychologische benadering ................................................................................................ 13
1.6.3 Socioculturele benadering .................................................................................................. 15
2. Fysieke veranderingen bij veroudering ......................................................................................17
2.1 Verschijningsvormen ................................................................................................................ 17
2.1.1 De huid .............................................................................................................................. 17
2.1.2 De nagels, neus, oren en tanden ......................................................................................... 18
2.1.3 Het haar ............................................................................................................................. 18
2.2 Lichaamsbouw......................................................................................................................... 18
2.3 Bewegingsstelsel ..................................................................................................................... 18
2.4 Vitale lichaamsfuncties ............................................................................................................ 19
2.4.1 Cardiovasculaire systeem .................................................................................................. 19
2.4.2 Ademhalingsstelsel ............................................................................................................ 19
2.4.3 Urinestelsel ....................................................................................................................... 19
2.4.4 Spijsverteringsstelsel ......................................................................................................... 20
2.4.5 Samengevat ....................................................................................................................... 20
2.5 Controlesystemen van het lichaam ........................................................................................... 20
2.5.1 Endocriene stelsel .............................................................................................................. 20
2.5.2 Immuunsysteem ................................................................................................................ 21
2.6 Zenuwstelsel............................................................................................................................ 22
2.6.1 Centrale zenuwstelsel ........................................................................................................ 22
2.6.2 Slaap ................................................................................................................................. 22
2.6.3 Temperatuur ...................................................................................................................... 22
2.7 Sensatie en perceptie ............................................................................................................... 23
2.7.1 Zicht .................................................................................................................................. 23
2.7.2 Gehoor .............................................................................................................................. 23
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 1
, 2.7.3 Evenwicht .......................................................................................................................... 23
2.7.4 Reuk en smaak ................................................................................................................... 24
2.7.5 Pijn (somatosensorisch systeem) ........................................................................................ 24
3. Fysieke gezondheid (ziektebeelden)..........................................................................................25
3.1 Ziekten van het cardiovasculaire systeem .................................................................................. 25
3.1.1 Arteriosclerosis .................................................................................................................. 25
3.1.2 Atherosclerosis .................................................................................................................. 25
3.1.3 Hypertensie ....................................................................................................................... 25
3.1.4 Congestive haert failure ...................................................................................................... 26
3.1.5 Cerebrovasculair accident .................................................................................................. 26
3.1.6 Transient Ischemic Accident (TIA) ....................................................................................... 26
3.1.7 Algemeen........................................................................................................................... 26
3.2 Kanker ..................................................................................................................................... 27
3.3 Ziekten van het musculoskeletale systeem ................................................................................ 27
3.3.1 (Osteo)Artritis .................................................................................................................... 27
3.3.2 Osteoperosis ..................................................................................................................... 27
3.4 Diabetes .................................................................................................................................. 27
3.5 Ziekten van het ademhalingsstelsel ........................................................................................... 28
3.5.1 Chronische bronchitis & emphysema .................................................................................. 28
4. Cognitie en gezond ouder worden .............................................................................................29
4.1 Gehanteerde literatuur ............................................................................................................. 29
4.2 Cognitie ................................................................................................................................... 29
4.2.1 Twee soorten cognitie ......................................................................................................... 29
4.3 Cognitieve achteruitgang .......................................................................................................... 32
4.3.1 Proximale factoren ............................................................................................................. 32
4.4 Functioneren ........................................................................................................................... 37
4.5 Cognitieve training.................................................................................................................... 38
4.6 Wanneer is het probleem ernstig? ............................................................................................. 38
4.7 Werken met ouderen ................................................................................................................ 39
4.8 Voorbeeld ................................................................................................................................ 39
5. Cognitie en pathologisch ouder worden ....................................................................................40
5.1 Delirium ................................................................................................................................... 40
5.2 Dementie ................................................................................................................................. 41
5.2.1 MCI (Mild Cognitive Impairment): beperkte neurocognitieve stoornis .................................... 42
5.2.2 Risicofactoren .................................................................................................................... 43
5.2.3 Vormen van dementie......................................................................................................... 44
5.2.4 Behandeling dementie ........................................................................................................ 50
5.3 Amnetische stoornissen/syndroom van Korsakoff ...................................................................... 51
5.4 Depressie ................................................................................................................................ 51
6. Diagnostiek van neurodegeneratieve aandoeningen ..................................................................52
6.1 Diagnostische principes ........................................................................................................... 52
6.2 Diagnostisch proces ................................................................................................................. 53
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 2
, 6.3 Met ouderen werken ................................................................................................................. 53
6.4 Diagnostische instrumenten ..................................................................................................... 54
6.4.1 Cognitieve screeningstesten ............................................................................................... 54
6.4.2 Neuropsychologische testinstrumenten .............................................................................. 54
6.4.3 Gedragsobservatieschalen ................................................................................................. 55
6.4.4 Screenen versus diagnosticeren ......................................................................................... 56
6.5 Omgaan met de persoon met dementie ..................................................................................... 57
6.5.1 Persoonsgerichte zorg ........................................................................................................ 57
6.5.2 Combi methodiek ............................................................................................................... 57
7. Vroegtijdige detectie van alzheimerdementie: een neuropsychologische benadering .................59
7.1 Uitgangspunten van het onderzoek............................................................................................ 59
7.2 Doelstellingen van het onderzoek .............................................................................................. 60
7.3 Methode van het onderzoek ...................................................................................................... 61
7.4 Resultaten ............................................................................................................................... 63
7.4.1 Demografische gegevens .................................................................................................... 63
7.4.2 Primacy and recency effect ................................................................................................. 63
7.4.3 Recognition ........................................................................................................................ 64
7.4.4 Percentage vergeten ........................................................................................................... 65
7.4.5 Cued recall ........................................................................................................................ 66
7.4.6 Op zoek naar een betere geheugentaak ............................................................................... 67
7.4.7 Intellectuele deterioratie .................................................................................................... 68
7.5 Besluit ..................................................................................................................................... 69
7.5.1 Differentiële diagnose AD-depressie ................................................................................... 69
7.5.2 Follow-up studie ................................................................................................................ 70
7.5.3 Algemeen besluit................................................................................................................ 71
8. Succesful aging .......................................................................................................................72
8.1 Theoretische perspectieven ...................................................................................................... 72
8.2 Subjective well-being................................................................................................................ 73
9. Persoonlijkheid en ouder worden..............................................................................................74
9.1 Psychodynamische perspectief ................................................................................................ 74
9.1.1 Freud ................................................................................................................................. 74
9.1.2 Egopsychologie .................................................................................................................. 74
9.2 Traitbenaderingen .................................................................................................................... 76
9.2.1 Big 5 – Five Factor Model ..................................................................................................... 76
9.2.2 Persoonlijheidsstoornissen ................................................................................................ 77
9.3 Sociaal-cognitieve benaderingen .............................................................................................. 81
9.3.1 Socioemotionele selectiviteitstheorie ................................................................................. 81
9.4 Cognitieve perspectief .............................................................................................................. 85
9.5 Midlife cirisi theory - Levinson ................................................................................................... 85
10. Zelfbeschadiging bij oudere volwassenen – Lisa Van Hove .......................................................88
10.1 Wat is zelfbeschadiging .......................................................................................................... 88
10.2 Waarom is onderzoek hiernaar bij oudere volwassenen belangrijk ............................................ 91
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 3
, 10.3 Wat hield mijn doctoraatsonderzoek in? .................................................................................. 92
10.3.1 Wat vertelt de literatuur ons? ............................................................................................ 92
10.3.2 Wat vertellen experts uit de ouderenzorg ons? ................................................................... 94
10.3.3 Wat vertellen oudere volwassenen ons? ............................................................................ 96
10.4 Wat wil dit nu allemaal zeggen? ............................................................................................... 98
11. Levenseinde en rouw ............................................................................................................ 100
11.1 Levenseinde ..........................................................................................................................100
11.1.1 5 stadia van Kübbler-Ross ............................................................................................... 101
11.1.2 Sterven in waardigheid .................................................................................................... 102
11.2 Rouw ....................................................................................................................................106
12. Flashcards ........................................................................................................................... 108
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 4
, 1. BELANGRIJKE THEMA’S EN BEGRIPPEN BIJ VEROUDERING
Psychogerontologie is de psychologie van het ouder worden en het sociaal-emotioneel functioneren van
ouderen
Video
• Veel factoren
• Door de toegenomen levensverwachting en de vorderingen kunnen ze de acute ziektebeelden
beter behandelen waardoor ze daar niet meer aan sterven. Mensen worden hierdoor veel ouder,
het optreden van chronische ziektes en pathologieën kunnen zich daardoor ontwikkelen
o Vroeger werden mensen gewoonweg niet oud genoeg om alzheimer, … te ontwikkelen
o Toegenomen levensverwachting gaat vaak niet gepaard met healthy aging
§ Functieverlies, kwetsbaarheid, hormonale problemen, problemen met zicht
o Na de leeftijd van 80 vaker pathologisch ouder worden
• Sandwichgeneratie
o De mantelzorgers zijn vaak hun kinderen, zij moeten niet enkel zorg dragen voor hun
ouders maar ook voor de kleinkinderen. Hierdoor geen tijd meer voor zichzelf
• Er is weinig tijd als je naar een arts gaat
o Vaak zijn er bij ouderen veel comorbiditeiten en is 15’ niet genoeg om alles in kaart te
brengen
o Ze worden dan goed behandeld voor diabetes, maar niet goed voor de nierproblemen
o Onze zorg is te gespecialiseerd en gericht op verschillende paden (diabetes, …) à
geïntegreerde zorg is nodig
• Kwetsbaarheid
o Fysieke kwetsbaarheid: minder goed zicht, minder snel kunnen lopen
o Multidemensioneel bekijken! Bio-psychosociaal perspectief
o Sociale K, psychologische K, emotionele K, omgevings K
o Huizen zijn niet meer aangepast aan hun noden, …
o Status quo: weinig problemen in het dagelijks leven maar als er iets bijkomt (val) dan is
er disbalans en moet er ingegrepen worden (wzc, …)
1.1 VERGRIJZING
1.1.1 OUDEREN: WIE ZIJN ZE?
Verschillende termen, willen eigenlijk gewoon ouderen genoemd worden
Welke leeftijd?
• Chronologische leeftijd (kalenderleeftijd, KL)
o 65-74 jaar: “jonge” ouderen
o 75-84 jaar: “oude” ouderen
o > 85 jaar: “oudste” ouderen
o > 100 jaar: “centenarian”
o > 110 jaar: “super centenarian”
• Niet alle ouderen zijn hetzelfde, binnen de grote groep is er veel heterogeniteit
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 5
,Functionele leeftijd
• Biologische leeftijd (BL)
o Gebaseerd op de kwaliteit van de werking van de
lichaamssystemen/organen
o “biologische leeftijdstest” (nagaan
levensverwachting + hoe gezond men gaat ouder
worden)
o Vb.: progeria: KL ligt veel lager dan de BL
o Adhv scans om je vetpercentage, … te meten
o 90-jarige die biologisch ziek zijn en die zich slecht voelen maar je hebt ook 90-jarige die
nog heel vitaal zijn
• Psychologische leeftijd (PL)
o Gebaseerd op het functioneren op psychologische/cognitieve tests (geheugen,
intelligentie, leercapaciteit, …)
o Vb.: mensen met jongdementie: 45-jarige die eigenlijk een PL hebben van 75 jaar
• Sociale leeftijd (SL)
o Gebaseerd op welke sociale rollen een persoon inneemt (familie, werk, gemeenschap)
o Vb.: een grootouder heeft een hogere sociale leeftijd dan een ouder, een
gepensioneerde is “ouder” dan een werkende persoon
o Veel discrepanties!
§ Vb.: topsporters die op hun 30 jaar op pensioen gaan
• Heterogeniteit benadrukken en in kaart brengen
• Nadeel: continu aanpassen
o Het ligt niet vast
o Je BL op de ene dag is niet dezelfde BL als op de dag erna
Functionele leeftijd vs. chronologische leeftijd
• Chronologische (KL) leeftijd wordt het meest gehanteerd
o Leeftijd volgens jaren
• Bevolkingspiramides
• Bevolkingsvooruitzichten
1.1.2 ENKELE CIJFERS
Vergrijzing
• Vergrijzing van de bevolking (dubbele vergrijzing)
o Dubbele vergrijzing: het aantal oudste ouderen neemt sterk toe
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 6
, o Vanaf 80 is er een knik waarbij en meer pathologieën zijn
o Incidentie van dementie stijgt met de leeftijd
§ Er gaan meer mensen zijn met alzheimer
Babyboomers
• Babyboomers: de generatie die net na de oorlog geboren is
• Nu tussen de 65 en 80 jaar
De verspreiding van ouderen, de gezondheidszorg en de faciliteiten die er moeten zijn voor ouderen
zijn niet gelijk verdeeld over de steden/gemeenten
• De meeste ouderen wonen aan de kust
• Veel eenzame ouderen
• De kinderen/kleinkinderen wonen in het binnenland waardoor er heel veel eenzaamheid is aan
de kustgemeentes
Levensverwachting (België)
• Het verschil is kleiner aan het worden tussen mannen en vrouwen
• Knikje: corona waarbij veel ouderen gestorven zijn
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 7
, • Meer verveling omdat je veel tijd hebt na je pensioen
• Ergens bijhoren en zinvolheid à draagt veel bij aan de QoL van ouderen
1.2 BIOPSYCHOSOCIAAL PERSPECTIEF
= Ontwikkeling/veroudering is een complex samenspel van biologische, psychologische en sociale
processen
• Biologische
o Werking van de lichaamsfuncties en structuren doorheen het verouderingsproces
• Psychologische
o Cognities, gevoelens, emoties, persoonlijkheid
• Sociale
o Positie binnen sociale structuren (familie, cultuur, wereld, land, gemeenschap, …)
Als we mensen gaan behandelen moeten we hiervoor oog hebben want het hangt allemaal samen
1.3 VIER PRINCIPES VAN “HET OUDER WORDEN”
• 1. Veranderingen in de levensloop verlopen continu
o Continuïteitsprincipe: hetgene dat gebeurt op oudere leeftijd bouwt voort op
gebeurtenissen uit het verleden, mensen veranderen niet zomaar van persoonlijkheid
als ze ouder worden.
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 8
, • 2. Enkel de “overlevenden” zijn diegenen die oud worden
o De enige voorwaarde om oud te worden = NIET DOODGAAN
o Op biologisch vlak zijn dit de mensen met goeie genen, op psychologisch vlak zijn zij
degenen die emotioneel goed in evenwicht bleven, die cognitief gezond zijn gebleven en
op sociaal vlak hebben zij zich kunnen omringen met een goed sociaal netwerk. +
“ouderen vertonen minder risicovol gedrag dan anderen” à maar niet betrouwbaar
want kan zijn dat degene die het meeste risico’s nemen eigenlijk al overleden zijn
• 3. Individualiteit doet ertoe
o Mythe: als mensen ouder worden lijken ze steeds meer en meer op elkaar
o Op oudere leeftijd zijn er grote inter- en intra-individuele verschillen.
§ Interindividuele verschillen = 2 ouderen met elkaar vergelijken zijn er grotere
verschillen dan bij het vergelijken van jongeren. Omdat de ouderen een hele
grote levensloop achter de rug hebben met verschillende keuzes. Door die
keuzes kwamen ze op verschillende trajecten
§ Interindividuele verschillen in het ontwikkelen van het volume van de
hippocampus
¨ Volume van de hippocampus.
¨ Hoe kleiner de hippocampus, hoe meer problemen met het geheugen.
¨ Één van de parameters voor detectie van Alzheimer
¨ Met gewone gezonde verouderingsproces zal er wat degeneratie zijn
van de hersenen à episodische geheugenproblemen treden op
¨ Zwarte lijn die daalt à verhoogde kans op degeneratie van
hippocampus ifv leeftijd
¨ Hele grote heterogeniteit, er zijn ook ouderen die een hippocampus
hebben die niet overeenkomt met hun werkelijke leeftijd
§ Tussen mensen zijn er hele grote intra-individuele verschillen. De ene persoon
doet het wat beter op rekenen dan de andere, terwijl die andere het dan beter
doet op vlak van taal.
• 4. Normaal verouderen is verschillend van ziekte
o Normaal verouderen (primair), pathologisch verouderen (secundair en tertiair) en
optimaal (succesvol) ouder worden
o Normaal verouderen: grijze haren, ogen achteruitgaan, gehoor vermindert.
o Secundair verouderen: bepaald deel van de ouderen ontwikkelen bepaalde
ziektebeelden zoals CVA, kanker.
o Tertiair verouderen: ziekteproces versnelt,
gaat heel snel achteruit. Niet alle ouderen
krijgen sowieso een bepaalde ziekte.
o Optimaal ouder worden: goede
compensatiemechanismen om zo lang
mogelijk goed te blijven functioneren ondanks
het normale verouderingsproces.
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 9
, 1.4 PERSOONLIJK VERSUS SOCIAAL OUDER WORDEN
1.4.1 PERSONAL AGING
= veranderingen binnen het individu (ontogenetische benadering)
• Vb.: grijze haren, minder goed horen, …
1.4.2 SOCIAL AGING
= mensen veranderen gelijktijdig met of als resultaat van een veranderende omgeving (Paul Baltes:
normatieve en niet normatieve invloeden) à de maatschappij heeft ook een invloed op hoe we ouder
gaan worden
• Normatieve leeftijdsgerelateerde invloeden
• Normatieve geschiedenisgerelateerde invloeden
• Niet normatieve invloeden
1.4.2.1 NORMATIEVE LEEFTIJDSGERELATEERDE INVLOEDEN
= culturele normen
• Zich laten leiden door die
gebeurtenissen te laten plaatsvinden
die een cultuur of een generatie
vasthangen aan bepaalde momenten
in de levensloop (cfr. verwachtingen)
1.4.2.2 NORMATIEVE GESCHIEDENISGERELATEERDE INVLOEDEN
= Gebeurtenissen die iedereen binnen een bepaalde cultuur op een bepaald moment overkomt
(ongeacht de leeftijd)
• Kan gigantische impact hebben op hoe we verder gaan ontwikkelen
o Vb.: de coronapandemie
Lessen en powerpoint gegeven door Professor Eva Dierckx in academiejaar 2024-2025 10
