SOCIALE PSYCHOLOGIE
Inhoud
1. Wat is sociale psychologie?....................................................5
1.1. Studieobject & definitie van de sociale psychologie..........................5
1.2. Geschiedenis van de sociale psychologie..........................................6
1.3. Het belang van ons sociale leven......................................................7
1.3.1. Sociale behoeften en huidhonger................................................7
1.3.2. Sociale verbondenheid en motivatietheorieën............................8
1.3.3. Introversie, verlegenheid en schaamte.......................................9
1.3.4. Empathie en spiegelneuronen.....................................................9
1.4. Werkwijze van de sociale psychologie.............................................11
1.4.1. Drie dimensies (in onderzoek)...................................................11
1.4.2. Het experiment als methode.....................................................12
2. Hulpverlenend gedrag..........................................................14
2.1. Kitty Genovese.................................................................................15
2.1.1. Nacht van de moord..................................................................15
2.1.2. Bedenkingen bij de casus van Kitty...........................................15
2.1.3. Na de moord..............................................................................16
2.2. Diffusie van de verantwoordelijkheid...............................................16
2.2.1. Reactie van psychologie............................................................16
2.2.2. Diffusie van verantwoordelijkheid..............................................16
2.3. Factoren van invloed op het hulpverlenend gedrag.........................17
2.3.1. Bekendheid van de medegetuigen............................................17
2.3.2. Competenties van de omstaanders...........................................18
2.3.3. Kosten en baten.........................................................................18
2.3.4. Inschatten van de ernst van de situatie....................................20
2.3.5. Kenmerken van de hulpverlener................................................20
2.3.6. Kenmeren van het slachtoffer....................................................21
2.4. Het cognitief decisiemodel (Darlay en Latané)................................22
3. Agressie..............................................................................23
3.1. Inleiding en definitie........................................................................23
3.2. Agressief gedrag en de prikkelsituatie.............................................24
1
, 3.2.1. Pijn.............................................................................................24
3.2.2. Ruimte.......................................................................................25
3.2.3. De socius...................................................................................26
3.2.4. Temperatuur..............................................................................26
3.2.5. Provocatie..................................................................................26
3.3. Territoriumleer.................................................................................27
3.4. Intrapersoonlijke oorzaken...............................................................29
3.4.1. Persoonlijkheid...........................................................................29
3.4.2. Competentie..............................................................................29
3.4.3. Emoties......................................................................................30
3.5. Aangeleerde agressie......................................................................30
3.6. Macht en agressie............................................................................31
3.6.1. Macht en agressie bij mensen...................................................31
4. Gehoorzaamheid..................................................................32
4.1. Het gehoorzaamheidsexperiment van Stanley Milgram..................32
4.1.1. Proefopstelling van het Milgram-experiment.............................32
4.1.2. Resultaten van het Milgram-experiment....................................33
4.1.3. Gelijkenissen en verschillen met de Holocaust..........................34
4.1.4. Varianten op het basisexperiment.............................................34
4.1.5. Ethische en methodologische bedenkingen..............................37
4.2. Waarom gehoorzamen we zo makkelijk?.........................................37
4.2.1. Tendens tot groepsvorming.......................................................37
4.2.2. Tendens tot hiërarchisering.......................................................38
4.2.3. The agentic shift........................................................................38
4.2.4. Psychologische mechanismen tijdens het gehoorzamen...........38
4.2.5. Bindende factoren.....................................................................39
4.3. Dominantie en volgzaamheid..........................................................40
5. Macht en onmacht................................................................41
5.1. Het Stanford-gevangenisexperiment...............................................42
5.1.1. Onderzoeksopzet: rekrutering & omgeving...............................42
5.1.2. Start experiment........................................................................42
5.1.3. Verloop van het experiment......................................................43
5.1.4. Conclusies..................................................................................43
2
, 5.1.5. Kritische bedenkingen...............................................................44
5.1.6. Aanbevelingen voor penitentiaire instellingen..........................45
5.2. Het stockholmsyndroom..................................................................45
5.3. Aangeleerde hulpeloosheid..............................................................45
5.3.1. Het begrip ‘aangeleerde hulpeloosheid’....................................45
5.3.2. Het basisexperiment van Seligman...........................................46
5.3.3. Uitputting als verklaring............................................................46
5.3.4. Aangeleerde luiheid...................................................................47
5.3.5. aangeleerde luiheid: alternatieve betekenis..............................47
5.3.6. Self-handicapping en faalangst..................................................47
5.3.7. Emotionele effecten van aangeleerde hulpeloosheid................48
5.3.8. Cognitieve effecten van aangeleerde hulpeloosheid.................48
5.3.9. Discriminatieve hulpeloosheid...................................................48
5.3.10. Beschermen tegen aangeleerde hulpeloosheid.......................49
5.3.11. Heractiveren na aangeleerde hulpeloosheid...........................49
5.3.12. (On)voorspelbaarheid..............................................................50
5.3.13. Subjectieve gedragscontrole...................................................51
6. Sociale cognitie en sociale perceptie.....................................52
6.1. Selectie in de sociale waarneming...................................................52
6.1.1. We kunnen niet alles zien wat er is............................................53
6.1.2. We zien vaak slechts fracties van gedragingen.........................53
6.1.3. We selecteren zelf actief wat we willen zien en wat niet...........53
6.1.4. We lokken het gedrag uit dat we verwachten te zien................53
6.2. Interpretatie in de sociale waarneming...........................................54
6.2.1. Causale attributie......................................................................54
6.2.2. Het covariatiemodel van Kelley.................................................55
6.2.3. Causale schema’s......................................................................56
6.2.4. Attributiefouten.........................................................................57
6.3. Structurering in de sociale waarneming..........................................58
6.3.1. Impliciete persoonlijkheidstheorieën.........................................58
6.3.2. Het beeld over de ander............................................................59
6.3.3. Hoe het beeld van de ander ons beïnvloedt..............................60
7. Zelfcognitie en zelfperceptie................................................60
3
, 7.1. De zelfperceptietheorie van Bem.....................................................62
7.2. Zelfattributie....................................................................................63
7.3. Attributiestijl....................................................................................64
7.3.1. Beheersingsoriëntatie................................................................64
7.3.2. Persoonlijke en maatschappelijke beheersingsoriëntatie..........65
7.4. Sociale facilitatie en sociale inhibitie...............................................65
7.4.1. Competitie als verklaring?.........................................................65
7.4.2. Sociale faciliteit en inhibitie bij… kakkerlakken.........................66
7.4.3. De sociale activeringstheorie van Zajonc..................................66
7.4.4. Evaluatievrees...........................................................................67
7.4.5. Social loafing (of sociaal lanterfanten)......................................67
8. Attitudeleer.........................................................................69
8.1. Inleiding...........................................................................................69
8.1.1. Wat zijn attitudes?.....................................................................69
8.1.2. De tripartite van attitudes.........................................................70
8.2. Ontstaan en vervorming van attitudes............................................70
8.2.1. Cognitieve invloeden.................................................................71
8.2.2. Centrale versus perifere route naar overtuiging........................73
8.2.3. Attitudeverandering door conditionering...................................74
8.2.4. Habituatie, het aanbiedingseffect en nabijheidseffect..............74
8.2.5. Onbewuste vorming van attitudes.............................................76
8.3. In-group versus out-group................................................................77
8.3.1. De inleefoefening van Jane Elliott..............................................77
8.3.2. De Nieuw-Gentse Alliantie.........................................................77
8.3.3. Minimale groepssituatie.............................................................78
8.3.4. Duale processen ten aanzien van de out-group........................78
8.4. Attitudes als een gestalt..................................................................78
8.4.1 De balanstheorie........................................................................78
8.4.2. De cognitieve dissonantietheorie..............................................79
8.5. De Yale Attitude Change Approach..................................................87
8.6. Van attitude naar gedrag.................................................................87
4
Inhoud
1. Wat is sociale psychologie?....................................................5
1.1. Studieobject & definitie van de sociale psychologie..........................5
1.2. Geschiedenis van de sociale psychologie..........................................6
1.3. Het belang van ons sociale leven......................................................7
1.3.1. Sociale behoeften en huidhonger................................................7
1.3.2. Sociale verbondenheid en motivatietheorieën............................8
1.3.3. Introversie, verlegenheid en schaamte.......................................9
1.3.4. Empathie en spiegelneuronen.....................................................9
1.4. Werkwijze van de sociale psychologie.............................................11
1.4.1. Drie dimensies (in onderzoek)...................................................11
1.4.2. Het experiment als methode.....................................................12
2. Hulpverlenend gedrag..........................................................14
2.1. Kitty Genovese.................................................................................15
2.1.1. Nacht van de moord..................................................................15
2.1.2. Bedenkingen bij de casus van Kitty...........................................15
2.1.3. Na de moord..............................................................................16
2.2. Diffusie van de verantwoordelijkheid...............................................16
2.2.1. Reactie van psychologie............................................................16
2.2.2. Diffusie van verantwoordelijkheid..............................................16
2.3. Factoren van invloed op het hulpverlenend gedrag.........................17
2.3.1. Bekendheid van de medegetuigen............................................17
2.3.2. Competenties van de omstaanders...........................................18
2.3.3. Kosten en baten.........................................................................18
2.3.4. Inschatten van de ernst van de situatie....................................20
2.3.5. Kenmerken van de hulpverlener................................................20
2.3.6. Kenmeren van het slachtoffer....................................................21
2.4. Het cognitief decisiemodel (Darlay en Latané)................................22
3. Agressie..............................................................................23
3.1. Inleiding en definitie........................................................................23
3.2. Agressief gedrag en de prikkelsituatie.............................................24
1
, 3.2.1. Pijn.............................................................................................24
3.2.2. Ruimte.......................................................................................25
3.2.3. De socius...................................................................................26
3.2.4. Temperatuur..............................................................................26
3.2.5. Provocatie..................................................................................26
3.3. Territoriumleer.................................................................................27
3.4. Intrapersoonlijke oorzaken...............................................................29
3.4.1. Persoonlijkheid...........................................................................29
3.4.2. Competentie..............................................................................29
3.4.3. Emoties......................................................................................30
3.5. Aangeleerde agressie......................................................................30
3.6. Macht en agressie............................................................................31
3.6.1. Macht en agressie bij mensen...................................................31
4. Gehoorzaamheid..................................................................32
4.1. Het gehoorzaamheidsexperiment van Stanley Milgram..................32
4.1.1. Proefopstelling van het Milgram-experiment.............................32
4.1.2. Resultaten van het Milgram-experiment....................................33
4.1.3. Gelijkenissen en verschillen met de Holocaust..........................34
4.1.4. Varianten op het basisexperiment.............................................34
4.1.5. Ethische en methodologische bedenkingen..............................37
4.2. Waarom gehoorzamen we zo makkelijk?.........................................37
4.2.1. Tendens tot groepsvorming.......................................................37
4.2.2. Tendens tot hiërarchisering.......................................................38
4.2.3. The agentic shift........................................................................38
4.2.4. Psychologische mechanismen tijdens het gehoorzamen...........38
4.2.5. Bindende factoren.....................................................................39
4.3. Dominantie en volgzaamheid..........................................................40
5. Macht en onmacht................................................................41
5.1. Het Stanford-gevangenisexperiment...............................................42
5.1.1. Onderzoeksopzet: rekrutering & omgeving...............................42
5.1.2. Start experiment........................................................................42
5.1.3. Verloop van het experiment......................................................43
5.1.4. Conclusies..................................................................................43
2
, 5.1.5. Kritische bedenkingen...............................................................44
5.1.6. Aanbevelingen voor penitentiaire instellingen..........................45
5.2. Het stockholmsyndroom..................................................................45
5.3. Aangeleerde hulpeloosheid..............................................................45
5.3.1. Het begrip ‘aangeleerde hulpeloosheid’....................................45
5.3.2. Het basisexperiment van Seligman...........................................46
5.3.3. Uitputting als verklaring............................................................46
5.3.4. Aangeleerde luiheid...................................................................47
5.3.5. aangeleerde luiheid: alternatieve betekenis..............................47
5.3.6. Self-handicapping en faalangst..................................................47
5.3.7. Emotionele effecten van aangeleerde hulpeloosheid................48
5.3.8. Cognitieve effecten van aangeleerde hulpeloosheid.................48
5.3.9. Discriminatieve hulpeloosheid...................................................48
5.3.10. Beschermen tegen aangeleerde hulpeloosheid.......................49
5.3.11. Heractiveren na aangeleerde hulpeloosheid...........................49
5.3.12. (On)voorspelbaarheid..............................................................50
5.3.13. Subjectieve gedragscontrole...................................................51
6. Sociale cognitie en sociale perceptie.....................................52
6.1. Selectie in de sociale waarneming...................................................52
6.1.1. We kunnen niet alles zien wat er is............................................53
6.1.2. We zien vaak slechts fracties van gedragingen.........................53
6.1.3. We selecteren zelf actief wat we willen zien en wat niet...........53
6.1.4. We lokken het gedrag uit dat we verwachten te zien................53
6.2. Interpretatie in de sociale waarneming...........................................54
6.2.1. Causale attributie......................................................................54
6.2.2. Het covariatiemodel van Kelley.................................................55
6.2.3. Causale schema’s......................................................................56
6.2.4. Attributiefouten.........................................................................57
6.3. Structurering in de sociale waarneming..........................................58
6.3.1. Impliciete persoonlijkheidstheorieën.........................................58
6.3.2. Het beeld over de ander............................................................59
6.3.3. Hoe het beeld van de ander ons beïnvloedt..............................60
7. Zelfcognitie en zelfperceptie................................................60
3
, 7.1. De zelfperceptietheorie van Bem.....................................................62
7.2. Zelfattributie....................................................................................63
7.3. Attributiestijl....................................................................................64
7.3.1. Beheersingsoriëntatie................................................................64
7.3.2. Persoonlijke en maatschappelijke beheersingsoriëntatie..........65
7.4. Sociale facilitatie en sociale inhibitie...............................................65
7.4.1. Competitie als verklaring?.........................................................65
7.4.2. Sociale faciliteit en inhibitie bij… kakkerlakken.........................66
7.4.3. De sociale activeringstheorie van Zajonc..................................66
7.4.4. Evaluatievrees...........................................................................67
7.4.5. Social loafing (of sociaal lanterfanten)......................................67
8. Attitudeleer.........................................................................69
8.1. Inleiding...........................................................................................69
8.1.1. Wat zijn attitudes?.....................................................................69
8.1.2. De tripartite van attitudes.........................................................70
8.2. Ontstaan en vervorming van attitudes............................................70
8.2.1. Cognitieve invloeden.................................................................71
8.2.2. Centrale versus perifere route naar overtuiging........................73
8.2.3. Attitudeverandering door conditionering...................................74
8.2.4. Habituatie, het aanbiedingseffect en nabijheidseffect..............74
8.2.5. Onbewuste vorming van attitudes.............................................76
8.3. In-group versus out-group................................................................77
8.3.1. De inleefoefening van Jane Elliott..............................................77
8.3.2. De Nieuw-Gentse Alliantie.........................................................77
8.3.3. Minimale groepssituatie.............................................................78
8.3.4. Duale processen ten aanzien van de out-group........................78
8.4. Attitudes als een gestalt..................................................................78
8.4.1 De balanstheorie........................................................................78
8.4.2. De cognitieve dissonantietheorie..............................................79
8.5. De Yale Attitude Change Approach..................................................87
8.6. Van attitude naar gedrag.................................................................87
4
