GELD & KAPITAAL
H6: BASISBEGRIPPEN EN FINANCIËLE ACTIVA..............................5
6.1 De ontwikkeling van het financiële wezen..................................................6
6.2 Geld......................................................................................................... 6
6.2.1 Bepaling.................................................................................................................. 6
6.2.2 Materiele vormen.................................................................................................... 6
6.2.3 Giraal en chartaal geld........................................................................................... 7
6.2.4 Gegiraliseerde betaalmethodes..............................................................................7
6.2.5 Functies van het geld............................................................................................. 7
6.3 Financiele activa en liquiditeit..................................................................7
6.3.1 Financiele activa in het algemeen..........................................................................7
6.3.2 Liquiditeit................................................................................................................ 7
6.3.3 De geldvoorraad of geldmassa in enge en in ruime zin..........................................7
6.4 Financiele markten...................................................................................8
6.4.1 Primaire en secundaire martken.............................................................................8
6.4.2 Geld en kapitaalmarkten........................................................................................9
6.4.3 Georganiseerde en informele markten...................................................................9
6.4.4 Concrete en abstracte markten............................................................................10
6.4.5 Fixing- en continumarkten....................................................................................10
6.4.6 Prijs en ordergedrevenmarkten............................................................................10
6.4.7 Contant en termijnmarkten...................................................................................11
6.4.8 Open en gesloten markten...................................................................................11
6.5 Nationale financiële systemen.................................................................12
6.6 Wisselkoersen en -markten.....................................................................12
6.6.1 Wisselkoerssystemen........................................................................................... 12
6.6.1.1 Muntunie........................................................................................................ 12
6.6.1.2 Vaste wisselkoerssystemen............................................................................12
6.6.1.3 Zwevende valutasystemen.............................................................................12
6.6.2 De valutamarkten................................................................................................. 13
6.6.3 Determinanten van de valutakosten.....................................................................13
H7: DE OBLIGATIEMARKT..........................................................13
7.1 Inleiding................................................................................................. 13
7.2 Het profiel van een gewone obligatie.......................................................14
7.2.1 Vormen van obligaties.......................................................................................... 14
7.2.2 indeling obligaties................................................................................................. 14
7.2.3 Het bedrag van een obligatie-emissie...................................................................14
7.2.4 De kostprijs van een obligatie...............................................................................15
7.2.5 De nominale rentevoet......................................................................................... 15
7.2.5.1 Vaste en zwevende rentevoeten....................................................................15
7.2.5.2 Bruto- en netto rentevoeten...........................................................................15
, 7.2.5.3 Nul coupon en disconto-obligaties..................................................................15
7.2.5.4 Nominale en reële rentevoeten......................................................................16
7.2.6 De looptijd............................................................................................................ 16
7.2.6.1 Eeuwigdurende obligaties, bonds en notes.....................................................16
7.2.6.2 Obligatieleningen zonder en met tussentijdse vervaldagen...........................16
7.2.6.3 Technieken voor partiele aflossingen.............................................................16
7.2.7 Extra: Andere obligaties........................................................................................ 16
7.3 Het rendement van een gewone obligatie................................................17
7.3.1 Het onmiddellijke rendement (‘current yield’)......................................................17
7.3.2 Het verwachte actuarieel rendement tot de eindvervaldag (‘yield to maturity’)...17
7.3.3 Het actuarieel rendement op gemiddelde looptijd................................................18
7.3.4 Toepassingen........................................................................................................ 19
7.4 Het determinanten van het rendement van obligaties..............................19
7.4.1 Factoren van de emittent of van het instrument..................................................19
7.4.1.1 De kwaliteit van de uitgever...........................................................................19
7.4.1.2 De graad van bekendheid...............................................................................19
7.4.1.3 De fiscale druk................................................................................................ 20
7.4.1.4 Wisselkoersrisico’s en het interestpariteitstheorema.....................................20
7.4.2 Markttechnische factoren.....................................................................................20
7.4.2.1 De omvang van een emissie (liquiditeit).........................................................20
7.4.2.2 Het ritme van de emissie................................................................................20
7.4.2.3 De aanwezigheid van marktmakers of markthouders.....................................20
7.5 De duurtijd van een obligatie..................................................................21
7.5.1 Definitie................................................................................................................ 21
7.5.2 Het verband tussen looptijd en duurtijd................................................................21
7.5.3 Duurtijd van een obligatie en de immunisering van het renterisico......................21
7.5.4 Beperking van de macaulay-duurtijdmaatstaf......................................................22
7.6 De primaire markt van de overheidsschuld op de middellange en lange
termijn in België........................................................................................... 22
7.6.1 Kenmerken van de primaire markt voor overheidsobligaties in de periode 1970-
1987.............................................................................................................................. 22
7.6.2 De hervorming van 1989......................................................................................22
7.6.3 De primaire markt voor lineaire obligaties (OLO’s)...............................................22
7.6.3.1 Kenmerken van lineaire obligaties..................................................................22
7.6.3.2 Emissietechnieken voor OLO’s........................................................................23
7.6.3.3 Deelnemers aan de OLO’s-emissies................................................................23
7.6.4 Staatsbon............................................................................................................. 23
7.7 De secundaire voor lange en middellange overheidsschuld in België.........23
7.7.1 De secundaire markt voor OLO’s..........................................................................23
7.7.2 De secundaire markt voor staatsbon....................................................................23
7.8 De markt voor bedrijfsobligaties.............................................................24
7.9 Aaneengebonden obligaties....................................................................25
7.9.1 Converteerbare obligaties....................................................................................25
7.9.2 Obligaties met “warrants” of inschrijvingsrechten................................................25
7.9.3 Omgekeerde omwisselbare obligaties (“reverse convertibles”)............................25
,H8: INSTITUTIONELE ASPECTEN VAN DE AANDELENMARKT.........26
8.1 Het aandeel als financieel actief..............................................................26
8.1.1 Het gewone aandeel............................................................................................. 26
8.1.1.1 Definitie van een aandeel...............................................................................26
8.1.1.2 Vorm: van aandelen aan toonder naar gedmaterialiseerde aandelen............27
8.1.1.3 Nominale waarde............................................................................................ 27
8.1.2 Rechten van aandeelhouders...............................................................................27
8.1.3 Aansprakelijkheid van aandeelhouders.................................................................28
8.1.4 Aandeelhouders en andere ‘stakeholders’ in een kapitaalvennootschap..............29
8.1.5 Andere dan gewone aandelen..............................................................................29
8.1.5.1 Bevoorrechte of preferente aandelen.............................................................29
8.1.5.2 Oprichtersaandelen........................................................................................30
8.1.5.3 Bonusaandelen............................................................................................... 30
8.1.5.4 Certificaten..................................................................................................... 30
8.2 De primaire markt voor aandelen............................................................30
8.2.1 Uitgifte van aandelen bij de oprichting van een vennootschap.............................31
8.2.2 Initial public offering (IPO)....................................................................................31
8.2.3 Uitgifte van aandelen bij latere kapitaalverhogingen tegen vers geld..................31
8.2.3.1 Procedure....................................................................................................... 31
8.2.3.2 Het voorkeurrecht........................................................................................... 31
8.2.3.3 De emissieprijs............................................................................................... 32
8.2.4 De uitgifte van bonusaandelen bij incorporatie van reserves in het kapitaal........32
8.2.5 Het stockdividend en het keuzedividend..............................................................32
8.2.6 Andere gevallen waarbij nieuwe aandelen worden geëmitteerd...........................32
8.2.7 Oefeningen........................................................................................................... 33
8.3 De secundaire markt of de beurs.............................................................34
8.3.1 Definitie van de beurs........................................................................................... 34
8.3.2 Nut van een aandelenbeurs..................................................................................34
8.3.3 Recente evoluties in het beurslandschap.............................................................34
8.3.4 NYSE Euronext...................................................................................................... 35
8.3.5 De Brusselse beurs............................................................................................... 35
8.3.5.1 Eurolist........................................................................................................... 35
8.3.5.2 Alternext......................................................................................................... 35
8.3.5.3 Vrije markt...................................................................................................... 35
8.3.5.4 Openbare veiling............................................................................................ 35
8.3.6 Andere marktcompartimenten..............................................................................35
8.3.7 Koersvorming op de Brusselse continumarkt........................................................35
8.3.7.1 Vooropening................................................................................................... 36
8.3.7.2 Opening.......................................................................................................... 36
8.3.7.3 Verhandelingsperiode.....................................................................................36
8.3.7.4 Slotfixing........................................................................................................ 36
8.3.8 Beursorders.......................................................................................................... 36
8.3.8.1 Orders zonder limiet.......................................................................................36
8.3.8.2 Orders met limiet............................................................................................ 36
8.3.9 Extra..................................................................................................................... 37
H9: PRIJSVORMING OP DE AANDELENMARKT..............................38
9.1 Inleiding................................................................................................. 38
, 9.2 Beurskoersen.........................................................................................38
9.2.1 Definitie beurskoers en beursindex......................................................................38
9.2.2 Onderverdeling en berekening van beursindexen................................................38
9.2.2.1 De marktbewogen beursindex........................................................................38
9.2.2.2 De prijs gewogen beursindex..........................................................................39
9.2.3 Evolutie beursindexen.......................................................................................... 39
9.2.4 Voorbeelden van bekende beursindexen..............................................................39
9.2.4.1 Beursindices in Belgie.....................................................................................39
9.2.4.2 Europese beursindices....................................................................................39
9.2.4.3 Pan-Europese beursindices.............................................................................39
9.2.4.4 Amerikaanse beursindices..............................................................................39
9.2.5 De analyse van beursindices................................................................................40
9.2.5.1 Trends, cycli en seizoen effecten van beursindexen.......................................40
9.2.5.2 Sectoriele en individuele verschillen...............................................................40
9.2.5.3 Groei, cyclische rentegevoelige en defensieve aandelen...............................40
9.3 Macro-economische variabelen en de aandelenkoersen............................41
9.6 Fundamentele of financiële aandelenanalyse...........................................41
H10: THEORIE VAN DE FINANCIËLE INTERMEDIATIE....................44
10.1 Rol en bestaansreden van het financiële systeem...................................44
10.1.1 Externe financiering: coördinatie van sparen en investeren...............................44
10.1.2 Reductie van marktimperfecties: transactie- en informatiekosten......................45
10.1.3 Geïntermedieerde gecentraliseerde t.o.v. direct gedecentraliseerde ruil...........45
10.2 Aard van de financiële diensten.............................................................45
10.2.1 liquiditeit............................................................................................................. 45
10.2.2 risicodeling......................................................................................................... 45
10.2.3 informatie........................................................................................................... 45
10.2.3.1 asymmetrische informatie en het principaal-agent probleem.......................45
10.2.3.2 De gevolgen van asymmetrische informatie: averechtse selectie en moreel
risico........................................................................................................................... 46
10.3 Financiele intermediair.........................................................................46
10.3.1 Intermediatietechnologieen................................................................................46
10.3.2 Indirecte financiering.......................................................................................... 46
10.3.3 Indirecte financiering.......................................................................................... 46
10.4 Externe financieringskosten en disintermediatie....................................46
H13: FINANCIELE INSTELLINGEN IN BELGIË................................47
13.1 Inleiding............................................................................................... 47
13.2 De kredietinstellingen...........................................................................47
13.2.1 Algemeen........................................................................................................... 47
13.2.2 De structuur van de sector van kredietinstellingen............................................48
13.2.3 De rol van de banksector in de Belgische en Europese economie......................49
13.2.4 Het patroon van bestedingen en werkmiddelen van de Kredietinstellingen.......49
H6: BASISBEGRIPPEN EN FINANCIËLE ACTIVA..............................5
6.1 De ontwikkeling van het financiële wezen..................................................6
6.2 Geld......................................................................................................... 6
6.2.1 Bepaling.................................................................................................................. 6
6.2.2 Materiele vormen.................................................................................................... 6
6.2.3 Giraal en chartaal geld........................................................................................... 7
6.2.4 Gegiraliseerde betaalmethodes..............................................................................7
6.2.5 Functies van het geld............................................................................................. 7
6.3 Financiele activa en liquiditeit..................................................................7
6.3.1 Financiele activa in het algemeen..........................................................................7
6.3.2 Liquiditeit................................................................................................................ 7
6.3.3 De geldvoorraad of geldmassa in enge en in ruime zin..........................................7
6.4 Financiele markten...................................................................................8
6.4.1 Primaire en secundaire martken.............................................................................8
6.4.2 Geld en kapitaalmarkten........................................................................................9
6.4.3 Georganiseerde en informele markten...................................................................9
6.4.4 Concrete en abstracte markten............................................................................10
6.4.5 Fixing- en continumarkten....................................................................................10
6.4.6 Prijs en ordergedrevenmarkten............................................................................10
6.4.7 Contant en termijnmarkten...................................................................................11
6.4.8 Open en gesloten markten...................................................................................11
6.5 Nationale financiële systemen.................................................................12
6.6 Wisselkoersen en -markten.....................................................................12
6.6.1 Wisselkoerssystemen........................................................................................... 12
6.6.1.1 Muntunie........................................................................................................ 12
6.6.1.2 Vaste wisselkoerssystemen............................................................................12
6.6.1.3 Zwevende valutasystemen.............................................................................12
6.6.2 De valutamarkten................................................................................................. 13
6.6.3 Determinanten van de valutakosten.....................................................................13
H7: DE OBLIGATIEMARKT..........................................................13
7.1 Inleiding................................................................................................. 13
7.2 Het profiel van een gewone obligatie.......................................................14
7.2.1 Vormen van obligaties.......................................................................................... 14
7.2.2 indeling obligaties................................................................................................. 14
7.2.3 Het bedrag van een obligatie-emissie...................................................................14
7.2.4 De kostprijs van een obligatie...............................................................................15
7.2.5 De nominale rentevoet......................................................................................... 15
7.2.5.1 Vaste en zwevende rentevoeten....................................................................15
7.2.5.2 Bruto- en netto rentevoeten...........................................................................15
, 7.2.5.3 Nul coupon en disconto-obligaties..................................................................15
7.2.5.4 Nominale en reële rentevoeten......................................................................16
7.2.6 De looptijd............................................................................................................ 16
7.2.6.1 Eeuwigdurende obligaties, bonds en notes.....................................................16
7.2.6.2 Obligatieleningen zonder en met tussentijdse vervaldagen...........................16
7.2.6.3 Technieken voor partiele aflossingen.............................................................16
7.2.7 Extra: Andere obligaties........................................................................................ 16
7.3 Het rendement van een gewone obligatie................................................17
7.3.1 Het onmiddellijke rendement (‘current yield’)......................................................17
7.3.2 Het verwachte actuarieel rendement tot de eindvervaldag (‘yield to maturity’)...17
7.3.3 Het actuarieel rendement op gemiddelde looptijd................................................18
7.3.4 Toepassingen........................................................................................................ 19
7.4 Het determinanten van het rendement van obligaties..............................19
7.4.1 Factoren van de emittent of van het instrument..................................................19
7.4.1.1 De kwaliteit van de uitgever...........................................................................19
7.4.1.2 De graad van bekendheid...............................................................................19
7.4.1.3 De fiscale druk................................................................................................ 20
7.4.1.4 Wisselkoersrisico’s en het interestpariteitstheorema.....................................20
7.4.2 Markttechnische factoren.....................................................................................20
7.4.2.1 De omvang van een emissie (liquiditeit).........................................................20
7.4.2.2 Het ritme van de emissie................................................................................20
7.4.2.3 De aanwezigheid van marktmakers of markthouders.....................................20
7.5 De duurtijd van een obligatie..................................................................21
7.5.1 Definitie................................................................................................................ 21
7.5.2 Het verband tussen looptijd en duurtijd................................................................21
7.5.3 Duurtijd van een obligatie en de immunisering van het renterisico......................21
7.5.4 Beperking van de macaulay-duurtijdmaatstaf......................................................22
7.6 De primaire markt van de overheidsschuld op de middellange en lange
termijn in België........................................................................................... 22
7.6.1 Kenmerken van de primaire markt voor overheidsobligaties in de periode 1970-
1987.............................................................................................................................. 22
7.6.2 De hervorming van 1989......................................................................................22
7.6.3 De primaire markt voor lineaire obligaties (OLO’s)...............................................22
7.6.3.1 Kenmerken van lineaire obligaties..................................................................22
7.6.3.2 Emissietechnieken voor OLO’s........................................................................23
7.6.3.3 Deelnemers aan de OLO’s-emissies................................................................23
7.6.4 Staatsbon............................................................................................................. 23
7.7 De secundaire voor lange en middellange overheidsschuld in België.........23
7.7.1 De secundaire markt voor OLO’s..........................................................................23
7.7.2 De secundaire markt voor staatsbon....................................................................23
7.8 De markt voor bedrijfsobligaties.............................................................24
7.9 Aaneengebonden obligaties....................................................................25
7.9.1 Converteerbare obligaties....................................................................................25
7.9.2 Obligaties met “warrants” of inschrijvingsrechten................................................25
7.9.3 Omgekeerde omwisselbare obligaties (“reverse convertibles”)............................25
,H8: INSTITUTIONELE ASPECTEN VAN DE AANDELENMARKT.........26
8.1 Het aandeel als financieel actief..............................................................26
8.1.1 Het gewone aandeel............................................................................................. 26
8.1.1.1 Definitie van een aandeel...............................................................................26
8.1.1.2 Vorm: van aandelen aan toonder naar gedmaterialiseerde aandelen............27
8.1.1.3 Nominale waarde............................................................................................ 27
8.1.2 Rechten van aandeelhouders...............................................................................27
8.1.3 Aansprakelijkheid van aandeelhouders.................................................................28
8.1.4 Aandeelhouders en andere ‘stakeholders’ in een kapitaalvennootschap..............29
8.1.5 Andere dan gewone aandelen..............................................................................29
8.1.5.1 Bevoorrechte of preferente aandelen.............................................................29
8.1.5.2 Oprichtersaandelen........................................................................................30
8.1.5.3 Bonusaandelen............................................................................................... 30
8.1.5.4 Certificaten..................................................................................................... 30
8.2 De primaire markt voor aandelen............................................................30
8.2.1 Uitgifte van aandelen bij de oprichting van een vennootschap.............................31
8.2.2 Initial public offering (IPO)....................................................................................31
8.2.3 Uitgifte van aandelen bij latere kapitaalverhogingen tegen vers geld..................31
8.2.3.1 Procedure....................................................................................................... 31
8.2.3.2 Het voorkeurrecht........................................................................................... 31
8.2.3.3 De emissieprijs............................................................................................... 32
8.2.4 De uitgifte van bonusaandelen bij incorporatie van reserves in het kapitaal........32
8.2.5 Het stockdividend en het keuzedividend..............................................................32
8.2.6 Andere gevallen waarbij nieuwe aandelen worden geëmitteerd...........................32
8.2.7 Oefeningen........................................................................................................... 33
8.3 De secundaire markt of de beurs.............................................................34
8.3.1 Definitie van de beurs........................................................................................... 34
8.3.2 Nut van een aandelenbeurs..................................................................................34
8.3.3 Recente evoluties in het beurslandschap.............................................................34
8.3.4 NYSE Euronext...................................................................................................... 35
8.3.5 De Brusselse beurs............................................................................................... 35
8.3.5.1 Eurolist........................................................................................................... 35
8.3.5.2 Alternext......................................................................................................... 35
8.3.5.3 Vrije markt...................................................................................................... 35
8.3.5.4 Openbare veiling............................................................................................ 35
8.3.6 Andere marktcompartimenten..............................................................................35
8.3.7 Koersvorming op de Brusselse continumarkt........................................................35
8.3.7.1 Vooropening................................................................................................... 36
8.3.7.2 Opening.......................................................................................................... 36
8.3.7.3 Verhandelingsperiode.....................................................................................36
8.3.7.4 Slotfixing........................................................................................................ 36
8.3.8 Beursorders.......................................................................................................... 36
8.3.8.1 Orders zonder limiet.......................................................................................36
8.3.8.2 Orders met limiet............................................................................................ 36
8.3.9 Extra..................................................................................................................... 37
H9: PRIJSVORMING OP DE AANDELENMARKT..............................38
9.1 Inleiding................................................................................................. 38
, 9.2 Beurskoersen.........................................................................................38
9.2.1 Definitie beurskoers en beursindex......................................................................38
9.2.2 Onderverdeling en berekening van beursindexen................................................38
9.2.2.1 De marktbewogen beursindex........................................................................38
9.2.2.2 De prijs gewogen beursindex..........................................................................39
9.2.3 Evolutie beursindexen.......................................................................................... 39
9.2.4 Voorbeelden van bekende beursindexen..............................................................39
9.2.4.1 Beursindices in Belgie.....................................................................................39
9.2.4.2 Europese beursindices....................................................................................39
9.2.4.3 Pan-Europese beursindices.............................................................................39
9.2.4.4 Amerikaanse beursindices..............................................................................39
9.2.5 De analyse van beursindices................................................................................40
9.2.5.1 Trends, cycli en seizoen effecten van beursindexen.......................................40
9.2.5.2 Sectoriele en individuele verschillen...............................................................40
9.2.5.3 Groei, cyclische rentegevoelige en defensieve aandelen...............................40
9.3 Macro-economische variabelen en de aandelenkoersen............................41
9.6 Fundamentele of financiële aandelenanalyse...........................................41
H10: THEORIE VAN DE FINANCIËLE INTERMEDIATIE....................44
10.1 Rol en bestaansreden van het financiële systeem...................................44
10.1.1 Externe financiering: coördinatie van sparen en investeren...............................44
10.1.2 Reductie van marktimperfecties: transactie- en informatiekosten......................45
10.1.3 Geïntermedieerde gecentraliseerde t.o.v. direct gedecentraliseerde ruil...........45
10.2 Aard van de financiële diensten.............................................................45
10.2.1 liquiditeit............................................................................................................. 45
10.2.2 risicodeling......................................................................................................... 45
10.2.3 informatie........................................................................................................... 45
10.2.3.1 asymmetrische informatie en het principaal-agent probleem.......................45
10.2.3.2 De gevolgen van asymmetrische informatie: averechtse selectie en moreel
risico........................................................................................................................... 46
10.3 Financiele intermediair.........................................................................46
10.3.1 Intermediatietechnologieen................................................................................46
10.3.2 Indirecte financiering.......................................................................................... 46
10.3.3 Indirecte financiering.......................................................................................... 46
10.4 Externe financieringskosten en disintermediatie....................................46
H13: FINANCIELE INSTELLINGEN IN BELGIË................................47
13.1 Inleiding............................................................................................... 47
13.2 De kredietinstellingen...........................................................................47
13.2.1 Algemeen........................................................................................................... 47
13.2.2 De structuur van de sector van kredietinstellingen............................................48
13.2.3 De rol van de banksector in de Belgische en Europese economie......................49
13.2.4 Het patroon van bestedingen en werkmiddelen van de Kredietinstellingen.......49
