MATERIEEL STRAFRECHT
DEEL 1: HET STRAFRECHT
HOOFDSTUK 1: SITUERING VAN HET STRAFRECHT
WAT IS STRAFRECHT?
Strafrecht is het deel van het recht dat bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke straffen of
maatregelen de overheid kan opleggen als iemand een strafbaar feit pleegt, en zo burgers te
beschermen tegen overheidstussenkomst.
Strafrecht: materieel strafrecht + strafprocesrecht ( + internationaal strafrecht)
- Materieel strafrecht: algemeen én bijzonder
o Misdrijf, straf, dader en voorwaarden
Misdrijf: afwijking van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om een reactie
in de vorm van een straf te verantwoorden.
- Verschilt in tijd en ruimte
Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd
- Minderjarigen in strafrecht zijn schuld onbekwaam
o Kunnen hierdoor niet worden gestraft
- Zowel natuurlijke als rechtspersonen kunnen verantwoordelijk worden gesteld
Straf (en maatregel): op verschillende manieren gedefinieerd
- Wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie
voor een misdrijf → voor kritiek vatbaar
- Door en vastgelegd door de wet
- Onlosmakelijk verbonden met het misdrijf
- Andere mogelijkheid: beveiligingsmaatregelen
o Opgelegd worden aan daders die niet schuld bekwaam zijn
o Niet aan echte ‘strafrechtelijke straf’ onderworpen worden
§ Bv. daders die aan geestesstoornis lijden
§ Internering en interneringsmaatregel = strafrecht
Procedureregels (formeel strafrecht)
- Formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf, straf en dader oordelen
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
Constitutieve elementen, legaliteitsbeginsel, … Gedragsomschrijving van een specifiek misdrijf
Oplijsting van de straftypes Strafmaat voor specifiek misdrijf
Onderscheid natuurlijke en rechtspersonen Eventuele voorwaarden bij een specifiek
misdrijf
Opleggen van een specifieke straf
1
,Bijzonder strafrecht
- Omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar gesteld worden en
vermeld wordt welke straffen daarop van toepassing zijn
WAAR STAAT MATERIEEL STRAFRECHT?
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
BOEK 1: strafwetboek BOEK 2: strafwetboek
Voorafgaande titel van het wetboek van Bijzondere wetten over specifieke misdrijven
strafvordering
Complementaire wetten (decreten en ordonnanties)
(decreten en ordonnanties) (internationale bronnen)
(internationale bronnen)
Daarnaast ook bijzondere wetgeving
- Bv. drugswetgeving, vreemdelingenwet, etc.
Zit een wisselwerking tussen boek 1 en boek 2 van het strafwetboek
- Scharnierartikel: legt uit hoe en in welke mate je de regels uit dat eerste boek zomaar mag
gaan gebruiken op regels die buiten dat strafwetboek staan
o Meestal veranderd de staart → vroeger meestal bepaalde uitzonderingen daarin
opgesomd
OUDE VERSIE
Art. 100 (oud) Sw: bij gebreke van andersluidende bepaling in bijzondere wetten of verordening,
worden de bepalingen van het eerste boek van die wetboek toegepast op misdrijven die bij die
wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld, met uitzondering van hoofdstuk VII en art. 85.
‘Bij gebreke van…’
- In bijzondere wetgeving kan staan dat ze het niet willen
o Bv. in drugswet staat er zogezegd: ‘boek 1 is niet van toepassing’, en als dat er niet
staat dan kijken we naar boek 1
‘…met uitzondering van’
- Geldt nooit tenzij anders vermeld
NIEUWE VERSIE
Art. 77 (nieuw) Sw: bij gebreke van andersluidende bepaling in boek II en in de bijzondere wetten of
verordening, worden de bepalingen van dit boek toegepast op misdrijven die bij boek II alsook bij die
bijzondere wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld.
Scharnierartikel is vereenvoudigd
- Kwam kritiek op
2
,KRITIEK
De aanpassingen van de tekst van het scharnierartikel, met name het wegvallen van de uitsluiting
van het hoofdstuk over deelneming en de bepaling van de verzachtende omstandigheden van
automatische toepasbaarheid op de misdrijven die bijzondere wetten en verordeningen strafbaar
zijn gesteld, maakt dat voor elk van de misdrijven in die instrumenten de wenselijkheid van de
toepassing van die regels opnieuw herbekeken moeten worden. → moeten alle bijzondere wetgeving
opnieuw gaan bekijken
PUBLIEK OF PRIVAAT RECHT?
Publiekrecht want het gaat over een relatie tussen burger en de overheid
- Verticale rechtsverhouding: persoon die misdrijf pleegt en de staat
o Enkel overheidsorganen kunnen strafbaarstellingen in het leven roepen en zijn
gemachtigd om de strafvordering uit te oefenen
- Slachtoffer kan schade ondervonden hebben maar niet als het gaat over dader en overheid
= heel strikt bekeken
- Verticale werking
- Strafrecht is van openbare orde: → strafwetten zijn van dwingend recht
o Niemand kan zich buiten de strafwet stellen
- Klachtmisdrijf bestaat de dag van vandaag niet meer
o Vroeger: misdrijven die enkel vervolgd konden worden als het slachtoffer dat wilde
→ bv. belaging
NATIONAAL EN INTERNATIONAAL STRAFRECHT
Nationaal strafrecht
- Strafbaarstellingen en straffen worden nagenoeg altijd nationaal bepaald
o = soevereiniteit van de staat
- Zowel federaal als deelstatelijk
Internationaal strafrecht
- Hybride rechtstak: zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden als
strafrecht met landsgrensoverschrijdende aspecten
- Internationale organisaties, instellingen en samenwerkingsverbanden
o Spelen een belangrijke rol en zetten staten soms aan/ verplichten ze om
gelijkaardige manier misdrijf en bestraffing vast te leggen
- Rechtsmachtrecht
o Betrekking op de bevoegdheid van staten om het toepassingsbereik van hun
strafwet te regelen
HOOFDSTUK 2: FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
STRAFRECHT ALS MENSENWERK IN CONTEXT
Strafrecht → gemaakt door mensen in bepaalde sociale contexten
- Verandert in tijd en ruimte
- Niet neutraal
- Heeft een functie en wordt gebruikt om bepaalde doelstellingen na te streven
3
, EEN SOCIALE CONSTRUCTIE MET DIEPE WORTELS
STRAFFEN IS GEEN EXCLUSIEF MENSELIJK GEDRAG
Straffen in de dierenwereld
- Dienstverlening levert beide partijen voordelen op
- Bv. poetsvissen tonen aan dat zelfs systemen van bestraffing door derden gebeurt bij dieren
WORTELS VAN HET STRAFRECHT
JAGERS VERZAMELAARS
Egaliteit en stabiliteit
- Leven in kleine groepen
- Vormen van cultuur en sociale instituties
- Sterke onderlinge banden
- Schaamte en schuld als rem
- Egaliteit, cohesie, stabiliteit
o Via gelijkheid in de groep
- Geen behoefte aan echt strafrecht
LANDBOUWERS
Heterogeniteit en onrust
- Leven in grotere groepen
o Eerste rechtssystemen ontstaan
- Complexe sociale structuren
- Geen remmen door relaties
- Groot risico op escalatie
- Tussenkomst van het strafrecht
o Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
§ Geweld van overheidswege
§ Aanduiden van zondebokken, ontstaan van mensenoffers
o Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken lijst van wat
ongewenst is en hoe stellen van gedrag gestraft zal worden)
ARCHAÏSCH
Geen strafrecht
- Oog om oog, tand om tand = vergelding
o Nog steeds actief in sommige samenlevingsvormen
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht Veiligheidsproblematiek =
o Vergelding en verzoeking katalysator voor het ontstaan
o Geen proportionaliteit van idee van
o Recht van de sterkste overheidstussenkomst in de
- Privéaangelegenheid middeleeuwen
- Cfr. Albanië reizen Waes: de bloedwraak
4
DEEL 1: HET STRAFRECHT
HOOFDSTUK 1: SITUERING VAN HET STRAFRECHT
WAT IS STRAFRECHT?
Strafrecht is het deel van het recht dat bepaalt welk gedrag strafbaar is en welke straffen of
maatregelen de overheid kan opleggen als iemand een strafbaar feit pleegt, en zo burgers te
beschermen tegen overheidstussenkomst.
Strafrecht: materieel strafrecht + strafprocesrecht ( + internationaal strafrecht)
- Materieel strafrecht: algemeen én bijzonder
o Misdrijf, straf, dader en voorwaarden
Misdrijf: afwijking van de norm die ongewenst en voldoende ernstig geacht worden om een reactie
in de vorm van een straf te verantwoorden.
- Verschilt in tijd en ruimte
Dader: wie een misdrijf heeft gepleegd
- Minderjarigen in strafrecht zijn schuld onbekwaam
o Kunnen hierdoor niet worden gestraft
- Zowel natuurlijke als rechtspersonen kunnen verantwoordelijk worden gesteld
Straf (en maatregel): op verschillende manieren gedefinieerd
- Wettelijk bepaalde vorm van leed dat door de rechterlijke macht wordt opgelegd als sanctie
voor een misdrijf → voor kritiek vatbaar
- Door en vastgelegd door de wet
- Onlosmakelijk verbonden met het misdrijf
- Andere mogelijkheid: beveiligingsmaatregelen
o Opgelegd worden aan daders die niet schuld bekwaam zijn
o Niet aan echte ‘strafrechtelijke straf’ onderworpen worden
§ Bv. daders die aan geestesstoornis lijden
§ Internering en interneringsmaatregel = strafrecht
Procedureregels (formeel strafrecht)
- Formele regels over hoe de bevoegde instanties over misdrijf, straf en dader oordelen
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
Constitutieve elementen, legaliteitsbeginsel, … Gedragsomschrijving van een specifiek misdrijf
Oplijsting van de straftypes Strafmaat voor specifiek misdrijf
Onderscheid natuurlijke en rechtspersonen Eventuele voorwaarden bij een specifiek
misdrijf
Opleggen van een specifieke straf
1
,Bijzonder strafrecht
- Omvat het geheel aan regels waarin specifieke gedragingen strafbaar gesteld worden en
vermeld wordt welke straffen daarop van toepassing zijn
WAAR STAAT MATERIEEL STRAFRECHT?
Algemeen strafrecht Bijzonder strafrecht
BOEK 1: strafwetboek BOEK 2: strafwetboek
Voorafgaande titel van het wetboek van Bijzondere wetten over specifieke misdrijven
strafvordering
Complementaire wetten (decreten en ordonnanties)
(decreten en ordonnanties) (internationale bronnen)
(internationale bronnen)
Daarnaast ook bijzondere wetgeving
- Bv. drugswetgeving, vreemdelingenwet, etc.
Zit een wisselwerking tussen boek 1 en boek 2 van het strafwetboek
- Scharnierartikel: legt uit hoe en in welke mate je de regels uit dat eerste boek zomaar mag
gaan gebruiken op regels die buiten dat strafwetboek staan
o Meestal veranderd de staart → vroeger meestal bepaalde uitzonderingen daarin
opgesomd
OUDE VERSIE
Art. 100 (oud) Sw: bij gebreke van andersluidende bepaling in bijzondere wetten of verordening,
worden de bepalingen van het eerste boek van die wetboek toegepast op misdrijven die bij die
wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld, met uitzondering van hoofdstuk VII en art. 85.
‘Bij gebreke van…’
- In bijzondere wetgeving kan staan dat ze het niet willen
o Bv. in drugswet staat er zogezegd: ‘boek 1 is niet van toepassing’, en als dat er niet
staat dan kijken we naar boek 1
‘…met uitzondering van’
- Geldt nooit tenzij anders vermeld
NIEUWE VERSIE
Art. 77 (nieuw) Sw: bij gebreke van andersluidende bepaling in boek II en in de bijzondere wetten of
verordening, worden de bepalingen van dit boek toegepast op misdrijven die bij boek II alsook bij die
bijzondere wetten en verordeningen strafbaar zijn gesteld.
Scharnierartikel is vereenvoudigd
- Kwam kritiek op
2
,KRITIEK
De aanpassingen van de tekst van het scharnierartikel, met name het wegvallen van de uitsluiting
van het hoofdstuk over deelneming en de bepaling van de verzachtende omstandigheden van
automatische toepasbaarheid op de misdrijven die bijzondere wetten en verordeningen strafbaar
zijn gesteld, maakt dat voor elk van de misdrijven in die instrumenten de wenselijkheid van de
toepassing van die regels opnieuw herbekeken moeten worden. → moeten alle bijzondere wetgeving
opnieuw gaan bekijken
PUBLIEK OF PRIVAAT RECHT?
Publiekrecht want het gaat over een relatie tussen burger en de overheid
- Verticale rechtsverhouding: persoon die misdrijf pleegt en de staat
o Enkel overheidsorganen kunnen strafbaarstellingen in het leven roepen en zijn
gemachtigd om de strafvordering uit te oefenen
- Slachtoffer kan schade ondervonden hebben maar niet als het gaat over dader en overheid
= heel strikt bekeken
- Verticale werking
- Strafrecht is van openbare orde: → strafwetten zijn van dwingend recht
o Niemand kan zich buiten de strafwet stellen
- Klachtmisdrijf bestaat de dag van vandaag niet meer
o Vroeger: misdrijven die enkel vervolgd konden worden als het slachtoffer dat wilde
→ bv. belaging
NATIONAAL EN INTERNATIONAAL STRAFRECHT
Nationaal strafrecht
- Strafbaarstellingen en straffen worden nagenoeg altijd nationaal bepaald
o = soevereiniteit van de staat
- Zowel federaal als deelstatelijk
Internationaal strafrecht
- Hybride rechtstak: zowel internationaal recht over strafrechtelijke aangelegenheden als
strafrecht met landsgrensoverschrijdende aspecten
- Internationale organisaties, instellingen en samenwerkingsverbanden
o Spelen een belangrijke rol en zetten staten soms aan/ verplichten ze om
gelijkaardige manier misdrijf en bestraffing vast te leggen
- Rechtsmachtrecht
o Betrekking op de bevoegdheid van staten om het toepassingsbereik van hun
strafwet te regelen
HOOFDSTUK 2: FUNCTIES EN ACHTERGRONDEN
STRAFRECHT ALS MENSENWERK IN CONTEXT
Strafrecht → gemaakt door mensen in bepaalde sociale contexten
- Verandert in tijd en ruimte
- Niet neutraal
- Heeft een functie en wordt gebruikt om bepaalde doelstellingen na te streven
3
, EEN SOCIALE CONSTRUCTIE MET DIEPE WORTELS
STRAFFEN IS GEEN EXCLUSIEF MENSELIJK GEDRAG
Straffen in de dierenwereld
- Dienstverlening levert beide partijen voordelen op
- Bv. poetsvissen tonen aan dat zelfs systemen van bestraffing door derden gebeurt bij dieren
WORTELS VAN HET STRAFRECHT
JAGERS VERZAMELAARS
Egaliteit en stabiliteit
- Leven in kleine groepen
- Vormen van cultuur en sociale instituties
- Sterke onderlinge banden
- Schaamte en schuld als rem
- Egaliteit, cohesie, stabiliteit
o Via gelijkheid in de groep
- Geen behoefte aan echt strafrecht
LANDBOUWERS
Heterogeniteit en onrust
- Leven in grotere groepen
o Eerste rechtssystemen ontstaan
- Complexe sociale structuren
- Geen remmen door relaties
- Groot risico op escalatie
- Tussenkomst van het strafrecht
o Strafrecht om geweld te beperken en te beheersen
§ Geweld van overheidswege
§ Aanduiden van zondebokken, ontstaan van mensenoffers
o Strafrecht om (overheids)geweld toe te laten (op basis van afgesproken lijst van wat
ongewenst is en hoe stellen van gedrag gestraft zal worden)
ARCHAÏSCH
Geen strafrecht
- Oog om oog, tand om tand = vergelding
o Nog steeds actief in sommige samenlevingsvormen
- Primitieve maatschappij
- Talio-recht Veiligheidsproblematiek =
o Vergelding en verzoeking katalysator voor het ontstaan
o Geen proportionaliteit van idee van
o Recht van de sterkste overheidstussenkomst in de
- Privéaangelegenheid middeleeuwen
- Cfr. Albanië reizen Waes: de bloedwraak
4
