Maritieme Geschiedenis
Samenvatting | Prof. Michael Limberger | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Introductie tot ‘Maritieme Geschiedenis’ ............................................................................................... 4
1.1. Het belang v/d zee in onze wereldgeschiedenis ............................................................................................. 4
1.1.1. Van Noordzee tot wereldzee: de evolutie v. maritieme handel en haar invloed op West-Europa ............ 5
1.2. De evolutie van maritieme geschiedenis als vakgebied en haar pioniers ...................................................... 6
1.2.1. Pioniers in hedendaags onderzoek: C. Verlinden (†1996) en John Everaert (°1936) ................................. 6
1.2.2. Bronnenapparaat: welke bronnen kunnen we in de maritieme GE gebruiken? ........................................ 7
HOOFDSTUK 2: Fernand Braudel (1902 – 1985) ............................................................................................................... 9
2.1. Inleiding: een werk op lange termijn ............................................................................................................... 9
2.1.1. Een korte biografie – Er was eens een jongetje in een klein Frans dorpje… .............................................. 9
2.2. Analyse v. La Méditerranée en haar drie tijdsonderdelen ............................................................................ 10
2.2.1. La Méditerranée en zijn geografische tijd (longue durée) ........................................................................ 10
2.2.2. Middellange termijn – Economie, rijken en samenlevingen ..................................................................... 12
2.2.3. Politieke en korte termijnsveranderingen ................................................................................................ 12
2.3. De impact v. Braudel op de Maritieme Geschiedenis: de zee als hist. fenomeen ........................................ 13
HOOFDSTUK 3: Wereldzeeën in de historiografie .......................................................................................................... 14
3.1. Inleiding: Braudel toegepast op de maritieme geschiedenis ........................................................................ 14
3.2. ‘Sweet dreams are made of this’: analyse v/d Zeven Zeeën ......................................................................... 15
3.2.1. De Indische oceaan: de sleutel tot de Zeven Zeeën.................................................................................. 15
3.2.2. Naburige gebieden met de Indische oceaan ............................................................................................. 17
3.2.3. ‘Is That You, Atlantic Blue?’ (Ron Hynes): de Atlantische Oceaan ............................................................ 19
3.2.4. ‘I left my soul on the Pacific Coast Highway’ (The Hip Abduction): De Stille Oceaan ............................... 20
3.2.5. ‘A maze of fractured islands, shallow waters and tricky currents’: De Baltische Zee ............................... 21
HOOFDSTUK 4: De Noordzee .......................................................................................................................................... 22
4.1. Inleiding en historiografie.............................................................................................................................. 22
4.1.1. ‘Wuk èn ze geskrev’n over ’t Zeetje?’ Bespreking v/d historiografie ....................................................... 22
4.1.2. Een uitzonderlijk geval: L. Guicciardini (1521 – 89) en de Noordzee ........................................................ 24
4.2. How to deal with the Northsea: de rol v/d maritieme omgeving ................................................................. 26
4.2.1. Algemene kenmerken: Fysisch, klimatologisch en connectiviteit ............................................................ 27
4.2.2. Historiografisch debat: Bestond er een homogene Noordzeewereld? .................................................... 29
4.2.3. Van het globale naar het lokale – Pieter Brueghel de Jonge en z’n grote schepen .................................. 30
HOOFDSTUK 5: The old man and the sea ....................................................................................................................... 31
5.1. Inleiding: geschiedenis en economische basis v. deze vroege nederzettingen ............................................ 31
5.1.1. Economische basis v. vroege kustnederzettingen langs de Noordzee ..................................................... 32
5.2. Economische activiteiten in het kustgebied: meer dan overleven ............................................................... 33
5.2.1. Zoutproductie in het Noordzeegebied ...................................................................................................... 34
5.2.2. Turfwinning: de brandstof v/d Lage Landen ............................................................................................. 34
5.2.3. Duinen: bescherming, gebruik en landschap ............................................................................................ 35
2
, 5.2.4. Dijken en Polders: de evolutie v. landwinning en waterbeheersing ......................................................... 35
5.2.5. Windmolens: cruciaal voor waterbeheer in de Polders ............................................................................ 36
5.2.6. Waterschappen en Wateringen: lokale bestuur en politieke invloed ...................................................... 36
5.2.7. Overstromingen en Stormen aan de Noordzeekust ................................................................................. 37
HOOFDSTUK 6: Schepen, onderhoud en navigatie ......................................................................................................... 38
6.1. Schepen en hun geschiedenis........................................................................................................................ 38
6.1.1. Prehistorie en oudheid .............................................................................................................................. 38
6.1.2. Middeleeuwen .......................................................................................................................................... 39
6.1.3. Vroegmoderne tijd: scheepvaart v. Noordzee tot wereldhandel ............................................................. 40
6.1.4. 19de eeuw – heden: van hout naar staal ................................................................................................... 41
6.2. Parameters v/d scheepsbouw: onderhoud, bevoorrading en navigatie ....................................................... 43
HOOFDSTUK 7: Vissen, handel en macht ........................................................................................................................ 45
7.1. ‘I suffer from short-term memory-loss’ (Finding Nemo; 2003): Visjes en de voedselketen ......................... 45
7.1.1. ‘What’ll we do with a herrin’s head?’ (J. Roberts): De Haring en z’n habitat ........................................... 47
7.1.2. ‘I’m a Codfish’ (Kapitein Haak tegen Peter Pan; 1953): De Kabeljauw en z’n habitat .............................. 48
7.1.3. ‘A Whale called “Monstro” (Pinocchio; 1950): de Walvisjacht en expedities .......................................... 48
HOOFDSTUK 8: Maritieme oorlogsvoering ..................................................................................................................... 49
8.1. Evolutie v. maritieme oorlogsvoering ........................................................................................................... 49
8.1.1. Middeleeuwen .......................................................................................................................................... 49
8.1.2. De vroegmoderne tijd en de ‘Naval Revolution’ (1999) ........................................................................... 50
8.2. Piraten en kapers op de kust ......................................................................................................................... 52
8.2.1. Kaperij in Vlaanderen ................................................................................................................................ 52
HOOFDSTUK 9: De havens .............................................................................................................................................. 53
9.1. De oorsprong v/d havens: ‘portus’ vs. ‘harbor’ ............................................................................................. 53
9.1.1. De ontwikkeling v. havens: bescherming, transportinfrastructuur en ruimtevoorziening ....................... 54
9.1.2. Verschillende types en functies van havens: rivier-, voor- en artificiële havens ...................................... 55
9.1.3. Privileges toekennen: het stapelrecht en andere monopolies ................................................................. 56
9.1.4. Havens als onderdeel v/e stedelijk systeem: ‘central-place’ en ‘gateway-system’ .................................. 56
9.2. ‘Antwârpe. . gij zè ga veur mij!’ (The Stangers): Antwerpen als voorbeeld .................................................. 57
3
, HOOFDSTUK 1: Introductie tot ‘Maritieme Geschiedenis’
1.1. Het belang v/d zee in onze wereldgeschiedenis
We begonnen deze lessen met een kaart die de belangrijkste scheepvaartroutes wereldwijd toont, waarbij de
dichtheid v/h scheepsverkeer in # regio’s wordt weergegeven. De rode gebieden markeren de drukste maritieme
zones. Wat leiden we hieruit af?
▪ Noordwest-Europa = belangrijk knooppunt binnen de mondiale scheepvaart. Belangrijkste strategische punten, zoals het
Panamakanaal, de Straat v. Gibraltar en de Straat v. Malakka, worden eveneens aangeduid als cruciale doorgangen voor
de internationale handel
Daarbij valt het op dat, hoewel 70% v/d aarde bedekt is met water, neemt de zee nog steeds slechts een beperkte
plaats in binnen de historiografie, en zeker in Vlaanderen. Toch heeft de zee door de eeuwen heen een grote rol
gespeeld in de ontwikkeling v. SLVen, economieën en culturen. Welke elementen sprongen hier in het oog?
▪ Zee als nationale identiteits- en bewustzijnsfactor: in België bestaat er e. sterke hist. connectie met de zee, m.n. via de
Noordzee en haar havens aan de Vlaamse kust. Desondanks is de maritieme identiteit in België minder uitgesproken dan
in landen zoals Nederland en de VK, en is die lang ondervertegenwoordigd geweest in onderzoek.
o Reden? Dit komt mede doordat, zodra wij ons verder dan 20km v/d begeven, de verbondenheid met de zee
sterk afneemt. Steden zoals Gent zijn weliswaar onderdeel v/d maritieme wereld door hun handelsbetrekkingen,
maar de zee vormt er geen kern v. hun identiteit.
In Frankrijk en Italië wordt veel aandacht besteed aan de impact v/d Middellandse Zee op de historische ontwikkeling
v/d regio. Het Verenigd Koninkrijk, met zijn lange maritieme traditie, heeft een sterke academische en culturele
interesse in de zee, mede door het koloniale verleden en de rol v/d Royal Navy.
4
Samenvatting | Prof. Michael Limberger | 2024-2025
,Inhoudsopgave
HOOFDSTUK 1: Introductie tot ‘Maritieme Geschiedenis’ ............................................................................................... 4
1.1. Het belang v/d zee in onze wereldgeschiedenis ............................................................................................. 4
1.1.1. Van Noordzee tot wereldzee: de evolutie v. maritieme handel en haar invloed op West-Europa ............ 5
1.2. De evolutie van maritieme geschiedenis als vakgebied en haar pioniers ...................................................... 6
1.2.1. Pioniers in hedendaags onderzoek: C. Verlinden (†1996) en John Everaert (°1936) ................................. 6
1.2.2. Bronnenapparaat: welke bronnen kunnen we in de maritieme GE gebruiken? ........................................ 7
HOOFDSTUK 2: Fernand Braudel (1902 – 1985) ............................................................................................................... 9
2.1. Inleiding: een werk op lange termijn ............................................................................................................... 9
2.1.1. Een korte biografie – Er was eens een jongetje in een klein Frans dorpje… .............................................. 9
2.2. Analyse v. La Méditerranée en haar drie tijdsonderdelen ............................................................................ 10
2.2.1. La Méditerranée en zijn geografische tijd (longue durée) ........................................................................ 10
2.2.2. Middellange termijn – Economie, rijken en samenlevingen ..................................................................... 12
2.2.3. Politieke en korte termijnsveranderingen ................................................................................................ 12
2.3. De impact v. Braudel op de Maritieme Geschiedenis: de zee als hist. fenomeen ........................................ 13
HOOFDSTUK 3: Wereldzeeën in de historiografie .......................................................................................................... 14
3.1. Inleiding: Braudel toegepast op de maritieme geschiedenis ........................................................................ 14
3.2. ‘Sweet dreams are made of this’: analyse v/d Zeven Zeeën ......................................................................... 15
3.2.1. De Indische oceaan: de sleutel tot de Zeven Zeeën.................................................................................. 15
3.2.2. Naburige gebieden met de Indische oceaan ............................................................................................. 17
3.2.3. ‘Is That You, Atlantic Blue?’ (Ron Hynes): de Atlantische Oceaan ............................................................ 19
3.2.4. ‘I left my soul on the Pacific Coast Highway’ (The Hip Abduction): De Stille Oceaan ............................... 20
3.2.5. ‘A maze of fractured islands, shallow waters and tricky currents’: De Baltische Zee ............................... 21
HOOFDSTUK 4: De Noordzee .......................................................................................................................................... 22
4.1. Inleiding en historiografie.............................................................................................................................. 22
4.1.1. ‘Wuk èn ze geskrev’n over ’t Zeetje?’ Bespreking v/d historiografie ....................................................... 22
4.1.2. Een uitzonderlijk geval: L. Guicciardini (1521 – 89) en de Noordzee ........................................................ 24
4.2. How to deal with the Northsea: de rol v/d maritieme omgeving ................................................................. 26
4.2.1. Algemene kenmerken: Fysisch, klimatologisch en connectiviteit ............................................................ 27
4.2.2. Historiografisch debat: Bestond er een homogene Noordzeewereld? .................................................... 29
4.2.3. Van het globale naar het lokale – Pieter Brueghel de Jonge en z’n grote schepen .................................. 30
HOOFDSTUK 5: The old man and the sea ....................................................................................................................... 31
5.1. Inleiding: geschiedenis en economische basis v. deze vroege nederzettingen ............................................ 31
5.1.1. Economische basis v. vroege kustnederzettingen langs de Noordzee ..................................................... 32
5.2. Economische activiteiten in het kustgebied: meer dan overleven ............................................................... 33
5.2.1. Zoutproductie in het Noordzeegebied ...................................................................................................... 34
5.2.2. Turfwinning: de brandstof v/d Lage Landen ............................................................................................. 34
5.2.3. Duinen: bescherming, gebruik en landschap ............................................................................................ 35
2
, 5.2.4. Dijken en Polders: de evolutie v. landwinning en waterbeheersing ......................................................... 35
5.2.5. Windmolens: cruciaal voor waterbeheer in de Polders ............................................................................ 36
5.2.6. Waterschappen en Wateringen: lokale bestuur en politieke invloed ...................................................... 36
5.2.7. Overstromingen en Stormen aan de Noordzeekust ................................................................................. 37
HOOFDSTUK 6: Schepen, onderhoud en navigatie ......................................................................................................... 38
6.1. Schepen en hun geschiedenis........................................................................................................................ 38
6.1.1. Prehistorie en oudheid .............................................................................................................................. 38
6.1.2. Middeleeuwen .......................................................................................................................................... 39
6.1.3. Vroegmoderne tijd: scheepvaart v. Noordzee tot wereldhandel ............................................................. 40
6.1.4. 19de eeuw – heden: van hout naar staal ................................................................................................... 41
6.2. Parameters v/d scheepsbouw: onderhoud, bevoorrading en navigatie ....................................................... 43
HOOFDSTUK 7: Vissen, handel en macht ........................................................................................................................ 45
7.1. ‘I suffer from short-term memory-loss’ (Finding Nemo; 2003): Visjes en de voedselketen ......................... 45
7.1.1. ‘What’ll we do with a herrin’s head?’ (J. Roberts): De Haring en z’n habitat ........................................... 47
7.1.2. ‘I’m a Codfish’ (Kapitein Haak tegen Peter Pan; 1953): De Kabeljauw en z’n habitat .............................. 48
7.1.3. ‘A Whale called “Monstro” (Pinocchio; 1950): de Walvisjacht en expedities .......................................... 48
HOOFDSTUK 8: Maritieme oorlogsvoering ..................................................................................................................... 49
8.1. Evolutie v. maritieme oorlogsvoering ........................................................................................................... 49
8.1.1. Middeleeuwen .......................................................................................................................................... 49
8.1.2. De vroegmoderne tijd en de ‘Naval Revolution’ (1999) ........................................................................... 50
8.2. Piraten en kapers op de kust ......................................................................................................................... 52
8.2.1. Kaperij in Vlaanderen ................................................................................................................................ 52
HOOFDSTUK 9: De havens .............................................................................................................................................. 53
9.1. De oorsprong v/d havens: ‘portus’ vs. ‘harbor’ ............................................................................................. 53
9.1.1. De ontwikkeling v. havens: bescherming, transportinfrastructuur en ruimtevoorziening ....................... 54
9.1.2. Verschillende types en functies van havens: rivier-, voor- en artificiële havens ...................................... 55
9.1.3. Privileges toekennen: het stapelrecht en andere monopolies ................................................................. 56
9.1.4. Havens als onderdeel v/e stedelijk systeem: ‘central-place’ en ‘gateway-system’ .................................. 56
9.2. ‘Antwârpe. . gij zè ga veur mij!’ (The Stangers): Antwerpen als voorbeeld .................................................. 57
3
, HOOFDSTUK 1: Introductie tot ‘Maritieme Geschiedenis’
1.1. Het belang v/d zee in onze wereldgeschiedenis
We begonnen deze lessen met een kaart die de belangrijkste scheepvaartroutes wereldwijd toont, waarbij de
dichtheid v/h scheepsverkeer in # regio’s wordt weergegeven. De rode gebieden markeren de drukste maritieme
zones. Wat leiden we hieruit af?
▪ Noordwest-Europa = belangrijk knooppunt binnen de mondiale scheepvaart. Belangrijkste strategische punten, zoals het
Panamakanaal, de Straat v. Gibraltar en de Straat v. Malakka, worden eveneens aangeduid als cruciale doorgangen voor
de internationale handel
Daarbij valt het op dat, hoewel 70% v/d aarde bedekt is met water, neemt de zee nog steeds slechts een beperkte
plaats in binnen de historiografie, en zeker in Vlaanderen. Toch heeft de zee door de eeuwen heen een grote rol
gespeeld in de ontwikkeling v. SLVen, economieën en culturen. Welke elementen sprongen hier in het oog?
▪ Zee als nationale identiteits- en bewustzijnsfactor: in België bestaat er e. sterke hist. connectie met de zee, m.n. via de
Noordzee en haar havens aan de Vlaamse kust. Desondanks is de maritieme identiteit in België minder uitgesproken dan
in landen zoals Nederland en de VK, en is die lang ondervertegenwoordigd geweest in onderzoek.
o Reden? Dit komt mede doordat, zodra wij ons verder dan 20km v/d begeven, de verbondenheid met de zee
sterk afneemt. Steden zoals Gent zijn weliswaar onderdeel v/d maritieme wereld door hun handelsbetrekkingen,
maar de zee vormt er geen kern v. hun identiteit.
In Frankrijk en Italië wordt veel aandacht besteed aan de impact v/d Middellandse Zee op de historische ontwikkeling
v/d regio. Het Verenigd Koninkrijk, met zijn lange maritieme traditie, heeft een sterke academische en culturele
interesse in de zee, mede door het koloniale verleden en de rol v/d Royal Navy.
4
