Inhoudstafel
Hoofdstuk 1: Orthopedagogisch handelen is agogisch handelen..............................................4
1.1. Inleiding.........................................................................................................................................4
1.2. Wat is agogie(k)...........................................................................................................................5
Agogiek...........................................................................................................................................5
1.3 Doen veranderen: ‘Theory of changing’................................................................................5
1.4 Met of zonder K?.........................................................................................................................6
1.4.1 Agogie.....................................................................................................................................6
1.4.2 Agogiek..................................................................................................................................6
1.5 Drie sleutelbegrippen van het agogisch handelen.............................................................6
1.5.1 Sleutelbegrip 1: veranderen of beïnvloeden..................................................................7
1.5.2 Sleutelbegrip 2: handelen.................................................................................................7
1.5.3 Sleutelbegrip 3: emancipatie of empowerment als doel..........................................7
1.6 Richtinggevende kenmerken van het agogisch handelen................................................8
1.6.1 Psychosociale verandering...............................................................................................8
1.6.2 Doelgericht..........................................................................................................................8
1.6.3 Systematisch........................................................................................................................8
1.6.4 Bewust...................................................................................................................................8
1.6.5 Gewenst door betrokkenen, vrijwillig...........................................................................8
1.6.6 Niet wederzijds...................................................................................................................8
1.6.7 Beroepsmatig.......................................................................................................................8
1.6.8 Waardegebonden...............................................................................................................8
1.7 Professionalisering van het agogisch handelen..................................................................9
1.7.1 snelle evolutie wetenschap en techniek (weg met kerk).........................................10
1.7.2 Stijgende individualisering.............................................................................................10
1.8 Het vertrekpunt van het agogisch handelen.......................................................................11
1.8.1 Exagogiek of curatief agogisch werk.............................................................................11
1.8.2 Anagogiek of positief agogisch werk............................................................................11
1.8.3 Katagogiek of preventief agogisch werk......................................................................11
1.9 Niveaus van veranderingsprocessen.....................................................................................11
1.9.1 Microniveau.........................................................................................................................11
1.9.2 Mesoniveau.........................................................................................................................11
1.9.3 Macroniveau.......................................................................................................................11
1.10 Samengevat................................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: Wat is orthopedagogie(k)..........................................................................................12
2.1 Inleiding.......................................................................................................................................12
2.2 What’s in a name?.....................................................................................................................12
2.3 De wortels van de Orthopedagogiek...................................................................................13
2.3.1 De zorg voor ‘gehandicapte’ kinderen (wortel 1)......................................................13
2.3.2 De zorg voor kinderen ‘die niet deugden’ (wortel 2)...............................................14
2.4 Definities van orthopedagogiek............................................................................................14
1
, 2.5 Twee belangrijke verschuivingen met betrekking tot het object van de
orthopedagogiek..............................................................................................................................15
2.5.1 Van het afwijkende kind naar de verontrustende (leef)situatie............................15
Problematische OpvoedingsSituatie (POS)....................................................................15
Verontrustende opvoedingssituatie (VOS)....................................................................16
2.5.2 Van ‘Wat heeft dit kind?’ naar ‘Welke vraag stelt dit kind?’...................................17
2.6 De verruiming van de Orthopedagogiek.............................................................................17
2.6.1 Van het orthopedagogische naar het ortho(ped)agogische...................................17
2.6.2 Van personen met een handicap naar personen in een handicapsituatie.........17
7. Het Orthopedagogisch werkveld.............................................................................................17
8. Competenties en rollen.............................................................................................................17
Hoofdstuk 3: Ortho-pedagogisch denken & kijken: vijf brillen.................................................17
3.1 Inleiding........................................................................................................................................17
Television, the drug of the nation. Hoe beïnvloedt de media onze beeldvorming?
...................................................................................................................................................18
Schema: Tijdlijn verschillende brillen.............................................................................20
3.2 Bril 1 - uitstoting en segregatie: onvolwaardigen, abnormalen, bezetenen.............20
3.2.1 Prehistorie en oudheid: survival of the fittest..........................................................20
3.2.1.1 de Prehistorie (...-3500 v.Chr)...............................................................................20
3.2.1.2 De Oudheid (ca. 3500 v.Chr. - 500 na Chr.)......................................................20
3.2.2 In de Middeleeuwen.......................................................................................................20
3.2.3 Nieuwe tijd: op zoek naar de homo universalis (1500 - 1780)...............................21
3.2.4 Vandaag..............................................................................................................................23
3.3 Bril 2 - liefdadigheid en bevoogding: sukkelaars, ongelukkigen, mindervaliden.....24
3.3.1 De Middeleeuwen: ieders lot is door God vastgelegd (500 n.Chr -1500 n.Chr)
........................................................................................................................................................24
3.3.2 Vandaag..............................................................................................................................25
3.4 Bril 3 - Medisch model: Het Defectparadigma: Patiënten met defecten..................26
3.4.1 De verlichting (1780-1850)..............................................................................................27
3.4.2. Historische terugval (1850-1945)................................................................................29
3.4.3 Vandaag.............................................................................................................................30
3.5 Bril 4 - het Normalisatieparadigma: volwaardige burgers met rechten en plichten
..............................................................................................................................................................31
3.5.1 Normalisatie (1970): Het normalisatieprincipe in de praktijk.....................................31
3.5.1 Normalisatie......................................................................................................................32
Het normalisatieprincipe in de praktijk.........................................................................33
3.5.2 Integratie...........................................................................................................................33
Betekenis van het normalisatieparadigma voor de praktijk.....................................33
3.6 Bril 5 - Het Burgerschapsparadigma: volwaardige burgers met rechten en
plichten.............................................................................................................................................34
3.6.1 Van een individueel naar een sociaal begrip van handicap...................................34
3.6.2 Van integratie naar Inclusie..........................................................................................36
3.6.3 De persoon met een beperking als burger: het burgerschapsparadigma........36
2
, 3.6.3.1 Volwaardig burgerschap........................................................................................36
3.6.3.2 Keuze & controle (Empowerment).....................................................................36
3.6.3.3 Ondersteuning.........................................................................................................37
3.6.3.4 Kwaliteit van bestaan (Ouality of Life)...............................................................37
3.7 Samengevat................................................................................................................................37
Hoofdstuk 4: Onderzoek in de orthopedagogiek........................................................................38
4.1 Inleiding......................................................................................................................................38
4.2 Drie verschillende manieren van onderzoek....................................................................38
4.2.1 De geesteswetenschappelijke stroming: een praktische stroming.....................39
4.2.1.1 Procedure: de hermeutische cirkel.....................................................................40
4.2.1.2 Betekenis van de stroming voor de (ortho)pedagogische praktijk.............40
4.2.1.3 Kritiek op de geesteswetenschappelijke stroming.........................................40
4.2.2 De empirisch-analytische stroming: een technische stroming...........................41
4.2.2.1 Procedure: de empirische cyclus.........................................................................42
4.2.2.2 Betekenis voor de (ortho)pedagogische praktijk............................................43
4.2.2.3 Kritiek op de empirisch-analystische stroming..............................................43
4.2.3 De kritische orthopedagogiek: een emancipatorische stroming........................43
4.2.3.1 Procedures.................................................................................................................44
4.2.3.2 Betekenis voor de (Ortho)pedagogische praktijk...........................................45
4.2.3.3 Kritiek op de kritische orthopedagogiek..........................................................45
Hoofdstuk 5: Orthopedagogische Kopstukken............................................................................46
5.1 Inleiding (Niet)...........................................................................................................................46
5.2 Zwitserland: De bakermat van de heilpedagogiek (Niet)...............................................46
5.3 Nederlandse Kopstukken.......................................................................................................46
5.3.1 Kopstukken van het Eerste Uur (Niet)........................................................................46
5.3.2 Kopstukken van het tweede uur..................................................................................46
5.3.2.1 Wim Ter Horst..........................................................................................................46
5.4 De Duitse Kopstukken (Niet).................................................................................................53
5.5 De Positivistische stroming (Niet).......................................................................................53
5.6 De Kritische Stroming............................................................................................................53
5.6.1 Ad Van Gennep.................................................................................................................53
5.6.2 Geert Van Hove................................................................................................................53
Van waar komt Handicap?............................................................................................................54
Paradigma’s......................................................................................................................................54
Oude Paradigma (Bril 3)...........................................................................................................54
Gevolgen van het oude paradigma: Miranda Fricker.......................................................55
Jullie toekomstige jobs situeren zich in het nieuwe paradigma..............................56
Nieuw Paradigma: we hebben nood aan nieuwe expertise............................................57
Nieuwe expertise............................................................................................................................58
5.7 De integratieve handelingsorthopedagogiek....................................................................59
5.7.1 Eric Broekaert....................................................................................................................59
Hoofdstuk 6: Een ABC........................................................................................................................60
6.1 Inleiding......................................................................................................................................60
3
, 6.2 De A van Aansluiten................................................................................................................60
Aansluiten..............................................................................................................................60
6.3 De B van Blended hulpverlening (Niet)...............................................................................61
6.7 De F van Fouten durven toegeven: vaarwel alwetende hulpverlener........................62
6.11 De J van ‘Ja teamwork!...........................................................................................................62
6.14 De M van Middelengebruik..................................................................................................62
1. MENS...................................................................................................................................63
2. MIDDEL..............................................................................................................................65
3. MILIEU................................................................................................................................67
6.17 De P van Professionele nabijheid.......................................................................................69
Notities Theoretische Orthopedagogiek
Hoofdstuk 1: Orthopedagogisch handelen is agogisch handelen
1.1. Inleiding
Denkoefening
Silke: stage leefgroep van volwassenen met verstandelijke beperking
Gilbert, snoept graag. Woensdag = snoepdag! Spendeert al zijn zakgeld en na 2 dagen is
alles op. Gilbert zit de rest van de week te wachten tot hij nieuwe snoep kan kopen.
Silke zou er graag iets aan veranderen. Silke wil dat Gilbert zijn zakgeld nuttiger
besteedt en niet weggooit aan snoep. Ze wil hier met Gilbert aan werken.
Als Silke dit voorstelt op de teamvergadering, ontstaat er discussie.
“Gilbert is een volwassen man” “Moeten we hem niet gunnen?”
Vraag 1
Wat is jouw mening?
Moeten we Gilbert iets aan- of afleren?
Of laten we het zoals het is?
Vraag 2
Wat is de achterliggende reden dat je wil aanpakken/zo laten?
Vraag 3
Door wat werden jouw antwoorden bepaald? Wat heeft er jou toe gebracht om te
antwoorden zoals je deed?
- Afhankelijk van zijn beperking
- Heeft sturing nodig
4
Hoofdstuk 1: Orthopedagogisch handelen is agogisch handelen..............................................4
1.1. Inleiding.........................................................................................................................................4
1.2. Wat is agogie(k)...........................................................................................................................5
Agogiek...........................................................................................................................................5
1.3 Doen veranderen: ‘Theory of changing’................................................................................5
1.4 Met of zonder K?.........................................................................................................................6
1.4.1 Agogie.....................................................................................................................................6
1.4.2 Agogiek..................................................................................................................................6
1.5 Drie sleutelbegrippen van het agogisch handelen.............................................................6
1.5.1 Sleutelbegrip 1: veranderen of beïnvloeden..................................................................7
1.5.2 Sleutelbegrip 2: handelen.................................................................................................7
1.5.3 Sleutelbegrip 3: emancipatie of empowerment als doel..........................................7
1.6 Richtinggevende kenmerken van het agogisch handelen................................................8
1.6.1 Psychosociale verandering...............................................................................................8
1.6.2 Doelgericht..........................................................................................................................8
1.6.3 Systematisch........................................................................................................................8
1.6.4 Bewust...................................................................................................................................8
1.6.5 Gewenst door betrokkenen, vrijwillig...........................................................................8
1.6.6 Niet wederzijds...................................................................................................................8
1.6.7 Beroepsmatig.......................................................................................................................8
1.6.8 Waardegebonden...............................................................................................................8
1.7 Professionalisering van het agogisch handelen..................................................................9
1.7.1 snelle evolutie wetenschap en techniek (weg met kerk).........................................10
1.7.2 Stijgende individualisering.............................................................................................10
1.8 Het vertrekpunt van het agogisch handelen.......................................................................11
1.8.1 Exagogiek of curatief agogisch werk.............................................................................11
1.8.2 Anagogiek of positief agogisch werk............................................................................11
1.8.3 Katagogiek of preventief agogisch werk......................................................................11
1.9 Niveaus van veranderingsprocessen.....................................................................................11
1.9.1 Microniveau.........................................................................................................................11
1.9.2 Mesoniveau.........................................................................................................................11
1.9.3 Macroniveau.......................................................................................................................11
1.10 Samengevat................................................................................................................................11
Hoofdstuk 2: Wat is orthopedagogie(k)..........................................................................................12
2.1 Inleiding.......................................................................................................................................12
2.2 What’s in a name?.....................................................................................................................12
2.3 De wortels van de Orthopedagogiek...................................................................................13
2.3.1 De zorg voor ‘gehandicapte’ kinderen (wortel 1)......................................................13
2.3.2 De zorg voor kinderen ‘die niet deugden’ (wortel 2)...............................................14
2.4 Definities van orthopedagogiek............................................................................................14
1
, 2.5 Twee belangrijke verschuivingen met betrekking tot het object van de
orthopedagogiek..............................................................................................................................15
2.5.1 Van het afwijkende kind naar de verontrustende (leef)situatie............................15
Problematische OpvoedingsSituatie (POS)....................................................................15
Verontrustende opvoedingssituatie (VOS)....................................................................16
2.5.2 Van ‘Wat heeft dit kind?’ naar ‘Welke vraag stelt dit kind?’...................................17
2.6 De verruiming van de Orthopedagogiek.............................................................................17
2.6.1 Van het orthopedagogische naar het ortho(ped)agogische...................................17
2.6.2 Van personen met een handicap naar personen in een handicapsituatie.........17
7. Het Orthopedagogisch werkveld.............................................................................................17
8. Competenties en rollen.............................................................................................................17
Hoofdstuk 3: Ortho-pedagogisch denken & kijken: vijf brillen.................................................17
3.1 Inleiding........................................................................................................................................17
Television, the drug of the nation. Hoe beïnvloedt de media onze beeldvorming?
...................................................................................................................................................18
Schema: Tijdlijn verschillende brillen.............................................................................20
3.2 Bril 1 - uitstoting en segregatie: onvolwaardigen, abnormalen, bezetenen.............20
3.2.1 Prehistorie en oudheid: survival of the fittest..........................................................20
3.2.1.1 de Prehistorie (...-3500 v.Chr)...............................................................................20
3.2.1.2 De Oudheid (ca. 3500 v.Chr. - 500 na Chr.)......................................................20
3.2.2 In de Middeleeuwen.......................................................................................................20
3.2.3 Nieuwe tijd: op zoek naar de homo universalis (1500 - 1780)...............................21
3.2.4 Vandaag..............................................................................................................................23
3.3 Bril 2 - liefdadigheid en bevoogding: sukkelaars, ongelukkigen, mindervaliden.....24
3.3.1 De Middeleeuwen: ieders lot is door God vastgelegd (500 n.Chr -1500 n.Chr)
........................................................................................................................................................24
3.3.2 Vandaag..............................................................................................................................25
3.4 Bril 3 - Medisch model: Het Defectparadigma: Patiënten met defecten..................26
3.4.1 De verlichting (1780-1850)..............................................................................................27
3.4.2. Historische terugval (1850-1945)................................................................................29
3.4.3 Vandaag.............................................................................................................................30
3.5 Bril 4 - het Normalisatieparadigma: volwaardige burgers met rechten en plichten
..............................................................................................................................................................31
3.5.1 Normalisatie (1970): Het normalisatieprincipe in de praktijk.....................................31
3.5.1 Normalisatie......................................................................................................................32
Het normalisatieprincipe in de praktijk.........................................................................33
3.5.2 Integratie...........................................................................................................................33
Betekenis van het normalisatieparadigma voor de praktijk.....................................33
3.6 Bril 5 - Het Burgerschapsparadigma: volwaardige burgers met rechten en
plichten.............................................................................................................................................34
3.6.1 Van een individueel naar een sociaal begrip van handicap...................................34
3.6.2 Van integratie naar Inclusie..........................................................................................36
3.6.3 De persoon met een beperking als burger: het burgerschapsparadigma........36
2
, 3.6.3.1 Volwaardig burgerschap........................................................................................36
3.6.3.2 Keuze & controle (Empowerment).....................................................................36
3.6.3.3 Ondersteuning.........................................................................................................37
3.6.3.4 Kwaliteit van bestaan (Ouality of Life)...............................................................37
3.7 Samengevat................................................................................................................................37
Hoofdstuk 4: Onderzoek in de orthopedagogiek........................................................................38
4.1 Inleiding......................................................................................................................................38
4.2 Drie verschillende manieren van onderzoek....................................................................38
4.2.1 De geesteswetenschappelijke stroming: een praktische stroming.....................39
4.2.1.1 Procedure: de hermeutische cirkel.....................................................................40
4.2.1.2 Betekenis van de stroming voor de (ortho)pedagogische praktijk.............40
4.2.1.3 Kritiek op de geesteswetenschappelijke stroming.........................................40
4.2.2 De empirisch-analytische stroming: een technische stroming...........................41
4.2.2.1 Procedure: de empirische cyclus.........................................................................42
4.2.2.2 Betekenis voor de (ortho)pedagogische praktijk............................................43
4.2.2.3 Kritiek op de empirisch-analystische stroming..............................................43
4.2.3 De kritische orthopedagogiek: een emancipatorische stroming........................43
4.2.3.1 Procedures.................................................................................................................44
4.2.3.2 Betekenis voor de (Ortho)pedagogische praktijk...........................................45
4.2.3.3 Kritiek op de kritische orthopedagogiek..........................................................45
Hoofdstuk 5: Orthopedagogische Kopstukken............................................................................46
5.1 Inleiding (Niet)...........................................................................................................................46
5.2 Zwitserland: De bakermat van de heilpedagogiek (Niet)...............................................46
5.3 Nederlandse Kopstukken.......................................................................................................46
5.3.1 Kopstukken van het Eerste Uur (Niet)........................................................................46
5.3.2 Kopstukken van het tweede uur..................................................................................46
5.3.2.1 Wim Ter Horst..........................................................................................................46
5.4 De Duitse Kopstukken (Niet).................................................................................................53
5.5 De Positivistische stroming (Niet).......................................................................................53
5.6 De Kritische Stroming............................................................................................................53
5.6.1 Ad Van Gennep.................................................................................................................53
5.6.2 Geert Van Hove................................................................................................................53
Van waar komt Handicap?............................................................................................................54
Paradigma’s......................................................................................................................................54
Oude Paradigma (Bril 3)...........................................................................................................54
Gevolgen van het oude paradigma: Miranda Fricker.......................................................55
Jullie toekomstige jobs situeren zich in het nieuwe paradigma..............................56
Nieuw Paradigma: we hebben nood aan nieuwe expertise............................................57
Nieuwe expertise............................................................................................................................58
5.7 De integratieve handelingsorthopedagogiek....................................................................59
5.7.1 Eric Broekaert....................................................................................................................59
Hoofdstuk 6: Een ABC........................................................................................................................60
6.1 Inleiding......................................................................................................................................60
3
, 6.2 De A van Aansluiten................................................................................................................60
Aansluiten..............................................................................................................................60
6.3 De B van Blended hulpverlening (Niet)...............................................................................61
6.7 De F van Fouten durven toegeven: vaarwel alwetende hulpverlener........................62
6.11 De J van ‘Ja teamwork!...........................................................................................................62
6.14 De M van Middelengebruik..................................................................................................62
1. MENS...................................................................................................................................63
2. MIDDEL..............................................................................................................................65
3. MILIEU................................................................................................................................67
6.17 De P van Professionele nabijheid.......................................................................................69
Notities Theoretische Orthopedagogiek
Hoofdstuk 1: Orthopedagogisch handelen is agogisch handelen
1.1. Inleiding
Denkoefening
Silke: stage leefgroep van volwassenen met verstandelijke beperking
Gilbert, snoept graag. Woensdag = snoepdag! Spendeert al zijn zakgeld en na 2 dagen is
alles op. Gilbert zit de rest van de week te wachten tot hij nieuwe snoep kan kopen.
Silke zou er graag iets aan veranderen. Silke wil dat Gilbert zijn zakgeld nuttiger
besteedt en niet weggooit aan snoep. Ze wil hier met Gilbert aan werken.
Als Silke dit voorstelt op de teamvergadering, ontstaat er discussie.
“Gilbert is een volwassen man” “Moeten we hem niet gunnen?”
Vraag 1
Wat is jouw mening?
Moeten we Gilbert iets aan- of afleren?
Of laten we het zoals het is?
Vraag 2
Wat is de achterliggende reden dat je wil aanpakken/zo laten?
Vraag 3
Door wat werden jouw antwoorden bepaald? Wat heeft er jou toe gebracht om te
antwoorden zoals je deed?
- Afhankelijk van zijn beperking
- Heeft sturing nodig
4
