Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
HOOFDSTUK 1 – INLEIDING: HET GEBRUIK VAN PROEFDIEREN
1.1. WAT IS PROEFDIERKUNDE?
Proefdierkunde = de wetenschap die zich bezighoudt met het welzijn en het verzorgen van dieren die
in wetenschappelijk onderzoek worden gebruikt
· Heel multidisciplinair! (gaat over ethiek, biologie, genetica, microbiologie, ziektepreventie, ..)
Dierproef = elke wetenschappelijke procedure waarbij dieren worden gebruikt
(concreet: vanaf het dier lijden of pijn ondervindt dat vergelijkbaar is met het lijden/pijn door een
injectie, spreekt men van een dierproef → lijden kan ook stress, etc. zijn!)
1.2. HISTORISCHE ACHTERGROND
ONDERZOEK:
· Aristoteles (380 v.Chr.): anatomie
· Galenus (150): anatomie + vivisectie (= snijden in levende dieren)
o Chirurgie is ook vivisectie → maar nu is er wel pijnbestrijding/anesthesie/etc.
· Vanaf 16e eeuw: heropleving van geneeskunde/wetenschap
o William Harvey: proeven rond bloedcirculatie (1628)
o François Magendie: experimentele fysiologie (19e eeuw)
o Claude Bernard: experimentele geneeskunde (19e eeuw)
· Rond 1850: onderzoek steeg!
o Louis Pasteur → microbiologie / immunologie
o Koch → postulaten van Koch
BEKOMMERNISSEN:
· Eerste wereldwijde oppositie: vanaf 19e eeuw
o Antivivisectie beweging (Engeland, 1870) → leidde tot een dierenwelzijnswet in
Engeland = Cruelty to Animals Act (1876)
o Eerste basis dierenwelzijnswet in België: pas in 1986
o Verschillend wetten volgen
· Europese Conventie (1986): bescherming van gewervelde dieren die gebruikt worden voor
experimentele en andere wetenschappelijke doeleinden
· FELASA = Federation of European Laboratory Animal Science Associations
o Mensen die met proefdieren werkten, moesten een geschikte opleiding gehad hebben!
o 4 categorieën:
▪ Categorie A: Dierenverzorgers
▪ Categorie B: Personen die dierproeven uitvoeren (biotechnici)
▪ Categorie C: Proefleiders
▪ Categorie D: Proefdierkunde – specialisten
o FELASA bestaat uit verschillende Europese proefdierkunde-organisaties:
▪ LASA = Laboratory Animal Science Association
▪ NVP = Nederlandse Vereniging voor Proefdierkunde
▪ BCLAS = Belgian Council for Laboratory Animal Science
▪ …
1
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
1.3. GEBRUIK VAN PROEFDIEREN
ALGEMENE GEGEVENS:
· Dierenwelzijn is sinds juli 2014 een gewestelijke bevoegdheid
· Reglementaire testen = testen die gedaan moeten worden vóór een dierproef wordt uitgevoerd
o vb. bij testen van nieuwe geneesmiddelen op een drachtig dier: eerst kijken of er een
effect is op de nestjes, nakomelingen, etc.
· Verplicht: aanvraag indienen bij ethische commissie + niet-technische samenvattingen
(in ‘leken’-taal) waarin staat welke proeven, welke dieren, aantal dieren, etc. gebruikt worden
Aantal dierproeven Aantal dierproeven
waarbij de dieren voor waarbij de dieren
de eerste keer werden werden hergebruikt
gebruikt
Voorbeeld 1: 105 gerbils worden voor de eerste keer gebruikt en 0 gerbils worden hergebruikt
totaal gebruikte gerbils = 105
Voorbeeld 2: 367 honden worden voor de eerste keer gebruikt en 1317 honden worden hergebruikt
→ wil niet zeggen dat er 1317 individuele honden gebruikt worden
→ honden worden meerdere keren gebruikt voor verschillende proeven/practica/etc.
+ soms zijn er ook zieke honden die gebruikt worden in geneeskundige studies
onmogelijk af te leiden hoeveel proefhonden er effectief in labo’s gehouden worden!
(ex: belangrijk om hier rekening mee te houden wanneer men de cijfers in de tabel interpreteert!)
2
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
Waarvoor worden proefdieren gebruikt?
· Onderzoek en ontwikkeling van producten en toestellen voor humaan of diergeneeskundig
gebruik
· Fundamenteel onderzoek = zuiver wetenschappelijk onderzoek zonder dat daar een concrete
praktische toepassing aanhangt (vb. ‘wat gebeurt er in de hersenen van een dier met
Alzheimer’) → kennis omwille van kennis / begrip → achteraf kan hier dan een praktische
toepassing op toegepast worden!
· Productie van biologische producten
· Toxicologisch onderzoek
· Ecologische studies
· Diagnose van ziekten
· Opleiding en onderwijs
· Onderhouden van kolonies van genetisch gemodificeerde dieren: dieren met een pathogeen
fenotype (= dieren die genetisch gemodificeerd zijn en daar invloeden/last van ondervinden)
Impact van het onderzoek op de dieren:
Type onderzoek Impact
Gedragsonderzoek Enkel observatie (wettelijk gezien geen
dierproef)
Experimentele procedures met ‘supportive care’
Experimentele procedures zonder ‘supportive care’
Orgaan donatie Onmiddellijke euthanasie (wettelijk gezien
geen dierproef)
92% niet pijnlijk → 54% omdat de dieren geen pijnlijke ingrepen of
Experimenten procedures ondergaan
→ 38% omdat analgesie / anesthesie wordt toegepast
8% pijnlijk (sinds 2014: ernstgraad van pijn gerapporteerd)
Welke diersoorten?
Knaagdieren Koudbloedigen Konijnen Vogels Hond&Kat Andere Primaten
77% 10% 8% 3,3% 0,002% 0.008% 0.00006%
Specifieke diersoorten per onderzoek:
MUIZEN:
· = merendeel van de dieren die gebruikt worden
· Redenen voor gebruik:
o Klein
o Lage kostprijs
o Makkelijk te hanteren
o Verschillende stammen met natuurlijke of geïnduceerde genetische modificaties
→ goede modellen voor bepaalde afwijkingen bij de mens
3
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
1) Kankerkonderzoek
o Muizen met leukemie, melkkliertumoren, … → mogelijkheid om nieuwe
behandelingen uit te testen
o Menselijke tumorcellen inplanten in ‘naakte’ muizen
2) Ouderdomsstudies
o Hoe ouder de leeftijd → hoe minder effectiviteit van het immuunsysteem
+ degeneratie van ovaria
o Zowel bij mens als muis: dezelfde ouderdomsverschijnselen
→ ideale model om afname van voortplanting & immuniteitsvermindering te
bestuderen!
3) Embryo transplantaties
o Experimenten met muis-embryo’s → model voor transplantaties van humane
embryo’s + toepassingen bij huisdieren en bedreigde diersoorten
VARKENS:
· Onderzoek naar helingsproces van brandwonden
· Ontwikkeling van CT scan
· Chirurgie
· In de toekomst: genetisch gemanipuleerde varkens als orgaandonor voor de mens?
CAVIA’S:
· Nutritionele studies (vitamine C)
KREEFTEN:
· Onderzoek naar bewegingscoördinatie → kreeften hebben maar 30 neuronen!
CHINCHILLA’S:
· Onderzoek naar middenoorinfecties & doofheid → hebben een zeer grote middenoorholte
VISSEN:
· Ecologisch onderzoek → vissen zijn gevoelig voor watervervuiling
DE 3 V’S:
· 1959: Russell & Burch
· Doel: dierproeven zo humaan mogelijk uitvoeren
Vervanging (Replacement) Vermindering (Reduction) Verfijning (Refinement)
⁎ Geen gebruik van levende ⁎ Vermindering van het aantal ⁎ Verminderen van pijn, stress
dieren, eerder vervangen gebruikte dieren en lijden van dieren →
door → Dieren “delen” met anderen verhogen van dierenwelzijn
→ In vitro modellen → Verbeterd statistisch design ⁎ Kan op elk moment tijdens de
→ Computermodellen, → Betere kwaliteit van dieren proef toegepast worden!
video’s en film gebruiken (gezonde dieren
→ minder kans dat dier
ziek wordt en dat de proef
herhaald moet worden)
Voorbeelden van Verfijning: betere technieken, uitrusting → kleinere staalnames, minder invasieve technieken ;
juist hanteren van dieren → minder stress ; kooiverrijking → minder stress of verveling
4
HOOFDSTUK 1 – INLEIDING: HET GEBRUIK VAN PROEFDIEREN
1.1. WAT IS PROEFDIERKUNDE?
Proefdierkunde = de wetenschap die zich bezighoudt met het welzijn en het verzorgen van dieren die
in wetenschappelijk onderzoek worden gebruikt
· Heel multidisciplinair! (gaat over ethiek, biologie, genetica, microbiologie, ziektepreventie, ..)
Dierproef = elke wetenschappelijke procedure waarbij dieren worden gebruikt
(concreet: vanaf het dier lijden of pijn ondervindt dat vergelijkbaar is met het lijden/pijn door een
injectie, spreekt men van een dierproef → lijden kan ook stress, etc. zijn!)
1.2. HISTORISCHE ACHTERGROND
ONDERZOEK:
· Aristoteles (380 v.Chr.): anatomie
· Galenus (150): anatomie + vivisectie (= snijden in levende dieren)
o Chirurgie is ook vivisectie → maar nu is er wel pijnbestrijding/anesthesie/etc.
· Vanaf 16e eeuw: heropleving van geneeskunde/wetenschap
o William Harvey: proeven rond bloedcirculatie (1628)
o François Magendie: experimentele fysiologie (19e eeuw)
o Claude Bernard: experimentele geneeskunde (19e eeuw)
· Rond 1850: onderzoek steeg!
o Louis Pasteur → microbiologie / immunologie
o Koch → postulaten van Koch
BEKOMMERNISSEN:
· Eerste wereldwijde oppositie: vanaf 19e eeuw
o Antivivisectie beweging (Engeland, 1870) → leidde tot een dierenwelzijnswet in
Engeland = Cruelty to Animals Act (1876)
o Eerste basis dierenwelzijnswet in België: pas in 1986
o Verschillend wetten volgen
· Europese Conventie (1986): bescherming van gewervelde dieren die gebruikt worden voor
experimentele en andere wetenschappelijke doeleinden
· FELASA = Federation of European Laboratory Animal Science Associations
o Mensen die met proefdieren werkten, moesten een geschikte opleiding gehad hebben!
o 4 categorieën:
▪ Categorie A: Dierenverzorgers
▪ Categorie B: Personen die dierproeven uitvoeren (biotechnici)
▪ Categorie C: Proefleiders
▪ Categorie D: Proefdierkunde – specialisten
o FELASA bestaat uit verschillende Europese proefdierkunde-organisaties:
▪ LASA = Laboratory Animal Science Association
▪ NVP = Nederlandse Vereniging voor Proefdierkunde
▪ BCLAS = Belgian Council for Laboratory Animal Science
▪ …
1
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
1.3. GEBRUIK VAN PROEFDIEREN
ALGEMENE GEGEVENS:
· Dierenwelzijn is sinds juli 2014 een gewestelijke bevoegdheid
· Reglementaire testen = testen die gedaan moeten worden vóór een dierproef wordt uitgevoerd
o vb. bij testen van nieuwe geneesmiddelen op een drachtig dier: eerst kijken of er een
effect is op de nestjes, nakomelingen, etc.
· Verplicht: aanvraag indienen bij ethische commissie + niet-technische samenvattingen
(in ‘leken’-taal) waarin staat welke proeven, welke dieren, aantal dieren, etc. gebruikt worden
Aantal dierproeven Aantal dierproeven
waarbij de dieren voor waarbij de dieren
de eerste keer werden werden hergebruikt
gebruikt
Voorbeeld 1: 105 gerbils worden voor de eerste keer gebruikt en 0 gerbils worden hergebruikt
totaal gebruikte gerbils = 105
Voorbeeld 2: 367 honden worden voor de eerste keer gebruikt en 1317 honden worden hergebruikt
→ wil niet zeggen dat er 1317 individuele honden gebruikt worden
→ honden worden meerdere keren gebruikt voor verschillende proeven/practica/etc.
+ soms zijn er ook zieke honden die gebruikt worden in geneeskundige studies
onmogelijk af te leiden hoeveel proefhonden er effectief in labo’s gehouden worden!
(ex: belangrijk om hier rekening mee te houden wanneer men de cijfers in de tabel interpreteert!)
2
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
Waarvoor worden proefdieren gebruikt?
· Onderzoek en ontwikkeling van producten en toestellen voor humaan of diergeneeskundig
gebruik
· Fundamenteel onderzoek = zuiver wetenschappelijk onderzoek zonder dat daar een concrete
praktische toepassing aanhangt (vb. ‘wat gebeurt er in de hersenen van een dier met
Alzheimer’) → kennis omwille van kennis / begrip → achteraf kan hier dan een praktische
toepassing op toegepast worden!
· Productie van biologische producten
· Toxicologisch onderzoek
· Ecologische studies
· Diagnose van ziekten
· Opleiding en onderwijs
· Onderhouden van kolonies van genetisch gemodificeerde dieren: dieren met een pathogeen
fenotype (= dieren die genetisch gemodificeerd zijn en daar invloeden/last van ondervinden)
Impact van het onderzoek op de dieren:
Type onderzoek Impact
Gedragsonderzoek Enkel observatie (wettelijk gezien geen
dierproef)
Experimentele procedures met ‘supportive care’
Experimentele procedures zonder ‘supportive care’
Orgaan donatie Onmiddellijke euthanasie (wettelijk gezien
geen dierproef)
92% niet pijnlijk → 54% omdat de dieren geen pijnlijke ingrepen of
Experimenten procedures ondergaan
→ 38% omdat analgesie / anesthesie wordt toegepast
8% pijnlijk (sinds 2014: ernstgraad van pijn gerapporteerd)
Welke diersoorten?
Knaagdieren Koudbloedigen Konijnen Vogels Hond&Kat Andere Primaten
77% 10% 8% 3,3% 0,002% 0.008% 0.00006%
Specifieke diersoorten per onderzoek:
MUIZEN:
· = merendeel van de dieren die gebruikt worden
· Redenen voor gebruik:
o Klein
o Lage kostprijs
o Makkelijk te hanteren
o Verschillende stammen met natuurlijke of geïnduceerde genetische modificaties
→ goede modellen voor bepaalde afwijkingen bij de mens
3
, Proefdierkunde – samenvatting 2020 - 2021
1) Kankerkonderzoek
o Muizen met leukemie, melkkliertumoren, … → mogelijkheid om nieuwe
behandelingen uit te testen
o Menselijke tumorcellen inplanten in ‘naakte’ muizen
2) Ouderdomsstudies
o Hoe ouder de leeftijd → hoe minder effectiviteit van het immuunsysteem
+ degeneratie van ovaria
o Zowel bij mens als muis: dezelfde ouderdomsverschijnselen
→ ideale model om afname van voortplanting & immuniteitsvermindering te
bestuderen!
3) Embryo transplantaties
o Experimenten met muis-embryo’s → model voor transplantaties van humane
embryo’s + toepassingen bij huisdieren en bedreigde diersoorten
VARKENS:
· Onderzoek naar helingsproces van brandwonden
· Ontwikkeling van CT scan
· Chirurgie
· In de toekomst: genetisch gemanipuleerde varkens als orgaandonor voor de mens?
CAVIA’S:
· Nutritionele studies (vitamine C)
KREEFTEN:
· Onderzoek naar bewegingscoördinatie → kreeften hebben maar 30 neuronen!
CHINCHILLA’S:
· Onderzoek naar middenoorinfecties & doofheid → hebben een zeer grote middenoorholte
VISSEN:
· Ecologisch onderzoek → vissen zijn gevoelig voor watervervuiling
DE 3 V’S:
· 1959: Russell & Burch
· Doel: dierproeven zo humaan mogelijk uitvoeren
Vervanging (Replacement) Vermindering (Reduction) Verfijning (Refinement)
⁎ Geen gebruik van levende ⁎ Vermindering van het aantal ⁎ Verminderen van pijn, stress
dieren, eerder vervangen gebruikte dieren en lijden van dieren →
door → Dieren “delen” met anderen verhogen van dierenwelzijn
→ In vitro modellen → Verbeterd statistisch design ⁎ Kan op elk moment tijdens de
→ Computermodellen, → Betere kwaliteit van dieren proef toegepast worden!
video’s en film gebruiken (gezonde dieren
→ minder kans dat dier
ziek wordt en dat de proef
herhaald moet worden)
Voorbeelden van Verfijning: betere technieken, uitrusting → kleinere staalnames, minder invasieve technieken ;
juist hanteren van dieren → minder stress ; kooiverrijking → minder stress of verveling
4
