Sociale grondrechten
Sociale grondrechten in de Belgische grondwet
Wat is de Belgische grondwet – wat is de doelstelling van de Belgische grondwet?
- Hierin staan onze fundamentele rechten, vrijheden en elementaire rechten waarover iedere
burger beschikt. Het is niet zomaar een stuk papier, het heeft namelijk afdwingbare waarde
- Het legt uit hoe België georganiseerd is vb. gewesten, taalgebieden …
- Het is een zware procedure om wijzigingen aan te brengen in de grondwet
Het ontstaan van de Belgische grondwet
- Ontstaan in 1830
- De sociale grondrechten zijn sinds 1944 verankerd in de Belgische grondwet
Wat is het oudste? Grondwet – internationale mensenverdragen
- De Belgische grondwet: deze is opgemaakt in 1831 dus zeer kort na het ontstaan van
BE in 1830. De BE grondwet was een inspiratiebron voor vele internationale verdragen
die later zijn ontstaan
Artikel 23
- = Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe waarborgen de wet,
het decreet (= Vlaamse wet) of de artikel 134 bedoelde regel (ordonnanties =
Brusselse wetten), rekening houden met de overeenkomstige plichten, de
economische, sociale en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor de
uitoefening bepalen. Die rechten bevatten inzonderheid.
- Inzonderheid = die opgesomde wetten zijn de minimale. Het begrip ‘inzonderheid’ laat
open dat er mogelijks meer zaken nodig zijn om te kunnen spreken van een
menswaardig bestaan. (fluctueert met de tijd!)
- Menswaardig = vb. gezondheidszorg, huisvesting, onderwijs …
- Inzonderheid (uitgebreide definitie van artikel 23) = er zijn mogelijks meer zaken nodig om een
menswaardig bestaan te leven
Rechten opgenomen binnen artikel 23 (deze heb je nodig om een menswaardig leven te kunnen
leiden) Recht op:
- Arbeid
- Sociale zekerheid, recht op sociale bijstand
- Geneeskundige bijstand
- Juridische bijstand Behoorlijke huisvesting
- Gezond leefmilieu
- Sociaal – culturele ontplooiing
- Gezinsbijslagen
- Onderwijs (opgenomen in artikel 24)
Rubrieken van de sociale grondrechten
- Voor ieder sociaal grondrecht heeft de overheid instrumenten ontwikkeld met de
bedoeling dat iedere burger de sociale grondrechten zo goed mogelijk kan realiseren
- Veel van deze instrumenten worden in de praktijk onvoldoende gebruikt door de burgers
(niet weten, de sociaal werker zegt het niet …)
1
,Het fenomeen van burgers die geen gebruik maken van sociale instrumenten die hun helpen
met het realiseren van hun grondrechten maar hier wel recht op hebben
- Onderbenutting/ non-take-up/ onder bescherming
Voorbeelden instrumenten
- Onderwijs: het wordt kosteloos gemaakt waardoor het zo toegankelijk mogelijk wordt
gemaakt vb. in het hoger onderwijs kan een studietoelage worden aangevraagd.
- Culturele en maatschappelijke ontplooiing: de uitpas = iedereen kan deze verkrijgen en
hiermee punten verzamelen om deze dan later in te ruilen. Personen met een lager
inkomen krijgen extra voordelen op de kaart, ze betalen vb. maar ¼ van de prijs. Vroeger
stond de uitpas bekend om iets te zijn voor ‘arme mensen’ en werd het de kansenpas
genoemd. Nu kan iedereen hiervan gebruik maken waardoor het minder
stigmatiserend is.
- Wonen: vb. sociale huurwoningen = huren aan een gereguleerd bedrag. Dit wordt
aangeboden door sociale huisvestingsmaatschappijen of sociale verhuurkantoren. In de
praktijk zijn de wachtlijsten hiervoor immens lang dus zijn deze personen verplicht om op
de reguliere markt te huren. Er is wel een huurpremie voorzien voor personen die al 4 jaar
op de lijst staan.
- Juridische bijstand: in de volksmond is een voordelige advocaat beter bekend als een
pro-Deoadvocaat. De officiële term is juridische 2de lijnbijstand Wat is het verschil
tussen 1ste en 2de lijn bijstand?
o 1ste lijn: bijstand in de vorm van een oriënterend advies. Dit wil niet zeggen dat
de persoon in kwestie sowieso een procedure zal opstarten. Het opstarten van een
procedure wordt voorzien door het justitiehuis
o 2 de lijn: er wordt wel een procedure opgestart, er worden actieve stappen
ondernomen. Hiervoor zal er een advocaat nodig zijn. Personen met een
beperkt inkomen kunnen kosteloos of aan een beperkt tarief aanspraak doen
op een pro-Deoadvocaat. De aanvraag van een pro-Deoadvocaat gebeurt op
het bureau van juridische bijstand.
MENSWAARDIG BESTAAN
Is de uitdrukking van een tijdsgebonden maatschappelijk aanvaard consensus en het ziet bij ons
zijn vertaling in de (klassieke) grondrechten en sociale grondrechten, opgenomen in de grondwet,…
… waarvan de inhoud niet los kan worden gezien van de algemene rechten van de mens en van
de omschrijving en kenmerken van onze samenlevingsvorm,
m.n. de (Westerse sociale) welvaarts- of verzorgingsstaat
… waarbij de koppeling met de definitie en de betekenis van sociaal werk en het métier van de sociaal
werker onontbeerlijk is om het belang van dit opleidingsonderdeel ‘sociale grondrechten verkennen’
te kunnen begrijpen.
2
, 1 INLEIDING SOCIALE GRONDRECHTEN
1.1 DE TWEEDE GENERATIE GRONDRECHTEN
Grondrechten, ook wel fundamentele rechten en vrijheden (of mensenrechten).
= geheel van universele rechten die tot doel hebben de voorwaarden te creëren en te
blijven garanderen opdat personen op een vrije, maar ook menswaardige manier zouden
kunnen functioneren.
Rechten die maken dat persoon op vrije manier kunnen leven → politieke en burgerlijke
rechten (of vrijheidsrechten).
Ze zijn onmiddellijk toepasbaar = effectief gelden zonder dat er bijzondere
uitvoeringsmaatregelen worden getroffen.
• Burgerlijke rechten: rechten die burger beschermen tegen onrechtmatig en
ongeoorloofd optreden van de overheid.
vb. verbod op discriminatie, recht op leven, vrijheid van meningsuiting, vrijheid van
onderwijs, vrijheid van godsdienst,…
• Politieke rechten: rechten bedoeld om de burger te laten deelnemen aan het
staatsgezag.
vb. recht op geheime en vrije verkiezingen, recht op vrijheid van vergadering en
vereniging, recht op vrije meningsuiting,…
• Sociale grondrechten: rechten die maken dat personen op een menswaardige manier
kunnen leven. → sociale, economische en culturele rechten.
o Eerste generatie: burgerlijke en politieke rechten. - Doel: vrij zijn.
Bescherming tegen overheidsinmenging of mogelijk machtsmisbruik.
Houden onthoudingsplicht van de overheid in.
1831 in Belgische Grondwet.
o Tweede generatie: sociale grondrechten. - Doel: menswaardig bestaan.
Appel om menswaardig leven mogelijk te maken.
Brengen positieve (actieve) handelingsplicht met zich mee.
Pas in 1994 in Belgische Grondwet.
Artikel 23 Belgische Grondwet
“Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe waarborgen de wet, het
decreet of de artikel 134 bedoelde regel, rekening houdend met de overeenkomstige
plichten, de economische, sociale en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor
de uitoefening bepalen.
Die rechten bevatten inzonderheid:
3
, Vraag: wat heb je nodig om ‘menswaardig’ te kunnen leven?
Een menswaardig leven houdt in dat iemand in waardigheid, vrijheid en veiligheid kan leven.
Hier zijn enkele basisvoorwaarden die vaak genoemd worden:
1. Basisbehoeften: Voldoende voedsel, schoon drinkwater, kleding, onderdak en
gezondheidszorg.
2. Veiligheid: Bescherming tegen geweld, oorlog, misbruik of onderdrukking.
3. Vrijheid en rechten: Vrijheid van meningsuiting, geloof, beweging en het recht op
onderwijs en werk.
4. Sociale verbondenheid: Relaties met familie, vrienden en gemeenschap; niet in
isolement leven.
5. Zinvolle invulling van het leven: Werk, opleiding of andere vormen van zingeving en
persoonlijke ontwikkeling.
6. Gelijkheid en respect: Behandeld worden met respect, zonder discriminatie of
uitsluiting.
Sociale grondrechten niet rechtstreeks afdwingbaar: → Tenzij geconcretiseerd.
Voor sociale grondrechten geldt standstillverplichting:
- Geen nieuwe regelgeving die bestaande beschermingsniveau aanzienlijk vermindert
zonder reden van algemeen belang.
- Wie toetst dit af?
▪ Vooraf: Raad van State
▪ Achteraf: Raad van State (voor KB’s, MB’s, besluiten van Vlaamse
regering… ) ofwel Grondwettelijk Hof (voor wetten, decreten,
verordeningen)
- De plicht tot medewerking van het individu in het verkrijgen van die sociale
grondrechten => evenwicht tussen rechten en plichten (vb. equivalent
leefloon)
- “inzonderheid” sluit niet uit dat ook andere rechten noodzakelijk kunnen zijn om
te kunnen spreken over een menswaardig bestaan.
Opgenomen grondrechten hebben geen rechtstreekse werking, ze kunnen niet zomaar
voor de rechter afgedwongen worden
- Wel een verplichting van de overheid dat zoveel mogelijk een menswaardig
leven kunnen leiden
- Artikel 23. Gw heeft een standstillverplichting = verbiedt dat de bevoegde
wetgever het door de toepasselijke wetgeving geboden beschermingsniveau
aanzienlijk vermindert zonder dat daartoe redenen van algemeen belang
bestaan.
4
Sociale grondrechten in de Belgische grondwet
Wat is de Belgische grondwet – wat is de doelstelling van de Belgische grondwet?
- Hierin staan onze fundamentele rechten, vrijheden en elementaire rechten waarover iedere
burger beschikt. Het is niet zomaar een stuk papier, het heeft namelijk afdwingbare waarde
- Het legt uit hoe België georganiseerd is vb. gewesten, taalgebieden …
- Het is een zware procedure om wijzigingen aan te brengen in de grondwet
Het ontstaan van de Belgische grondwet
- Ontstaan in 1830
- De sociale grondrechten zijn sinds 1944 verankerd in de Belgische grondwet
Wat is het oudste? Grondwet – internationale mensenverdragen
- De Belgische grondwet: deze is opgemaakt in 1831 dus zeer kort na het ontstaan van
BE in 1830. De BE grondwet was een inspiratiebron voor vele internationale verdragen
die later zijn ontstaan
Artikel 23
- = Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe waarborgen de wet,
het decreet (= Vlaamse wet) of de artikel 134 bedoelde regel (ordonnanties =
Brusselse wetten), rekening houden met de overeenkomstige plichten, de
economische, sociale en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor de
uitoefening bepalen. Die rechten bevatten inzonderheid.
- Inzonderheid = die opgesomde wetten zijn de minimale. Het begrip ‘inzonderheid’ laat
open dat er mogelijks meer zaken nodig zijn om te kunnen spreken van een
menswaardig bestaan. (fluctueert met de tijd!)
- Menswaardig = vb. gezondheidszorg, huisvesting, onderwijs …
- Inzonderheid (uitgebreide definitie van artikel 23) = er zijn mogelijks meer zaken nodig om een
menswaardig bestaan te leven
Rechten opgenomen binnen artikel 23 (deze heb je nodig om een menswaardig leven te kunnen
leiden) Recht op:
- Arbeid
- Sociale zekerheid, recht op sociale bijstand
- Geneeskundige bijstand
- Juridische bijstand Behoorlijke huisvesting
- Gezond leefmilieu
- Sociaal – culturele ontplooiing
- Gezinsbijslagen
- Onderwijs (opgenomen in artikel 24)
Rubrieken van de sociale grondrechten
- Voor ieder sociaal grondrecht heeft de overheid instrumenten ontwikkeld met de
bedoeling dat iedere burger de sociale grondrechten zo goed mogelijk kan realiseren
- Veel van deze instrumenten worden in de praktijk onvoldoende gebruikt door de burgers
(niet weten, de sociaal werker zegt het niet …)
1
,Het fenomeen van burgers die geen gebruik maken van sociale instrumenten die hun helpen
met het realiseren van hun grondrechten maar hier wel recht op hebben
- Onderbenutting/ non-take-up/ onder bescherming
Voorbeelden instrumenten
- Onderwijs: het wordt kosteloos gemaakt waardoor het zo toegankelijk mogelijk wordt
gemaakt vb. in het hoger onderwijs kan een studietoelage worden aangevraagd.
- Culturele en maatschappelijke ontplooiing: de uitpas = iedereen kan deze verkrijgen en
hiermee punten verzamelen om deze dan later in te ruilen. Personen met een lager
inkomen krijgen extra voordelen op de kaart, ze betalen vb. maar ¼ van de prijs. Vroeger
stond de uitpas bekend om iets te zijn voor ‘arme mensen’ en werd het de kansenpas
genoemd. Nu kan iedereen hiervan gebruik maken waardoor het minder
stigmatiserend is.
- Wonen: vb. sociale huurwoningen = huren aan een gereguleerd bedrag. Dit wordt
aangeboden door sociale huisvestingsmaatschappijen of sociale verhuurkantoren. In de
praktijk zijn de wachtlijsten hiervoor immens lang dus zijn deze personen verplicht om op
de reguliere markt te huren. Er is wel een huurpremie voorzien voor personen die al 4 jaar
op de lijst staan.
- Juridische bijstand: in de volksmond is een voordelige advocaat beter bekend als een
pro-Deoadvocaat. De officiële term is juridische 2de lijnbijstand Wat is het verschil
tussen 1ste en 2de lijn bijstand?
o 1ste lijn: bijstand in de vorm van een oriënterend advies. Dit wil niet zeggen dat
de persoon in kwestie sowieso een procedure zal opstarten. Het opstarten van een
procedure wordt voorzien door het justitiehuis
o 2 de lijn: er wordt wel een procedure opgestart, er worden actieve stappen
ondernomen. Hiervoor zal er een advocaat nodig zijn. Personen met een
beperkt inkomen kunnen kosteloos of aan een beperkt tarief aanspraak doen
op een pro-Deoadvocaat. De aanvraag van een pro-Deoadvocaat gebeurt op
het bureau van juridische bijstand.
MENSWAARDIG BESTAAN
Is de uitdrukking van een tijdsgebonden maatschappelijk aanvaard consensus en het ziet bij ons
zijn vertaling in de (klassieke) grondrechten en sociale grondrechten, opgenomen in de grondwet,…
… waarvan de inhoud niet los kan worden gezien van de algemene rechten van de mens en van
de omschrijving en kenmerken van onze samenlevingsvorm,
m.n. de (Westerse sociale) welvaarts- of verzorgingsstaat
… waarbij de koppeling met de definitie en de betekenis van sociaal werk en het métier van de sociaal
werker onontbeerlijk is om het belang van dit opleidingsonderdeel ‘sociale grondrechten verkennen’
te kunnen begrijpen.
2
, 1 INLEIDING SOCIALE GRONDRECHTEN
1.1 DE TWEEDE GENERATIE GRONDRECHTEN
Grondrechten, ook wel fundamentele rechten en vrijheden (of mensenrechten).
= geheel van universele rechten die tot doel hebben de voorwaarden te creëren en te
blijven garanderen opdat personen op een vrije, maar ook menswaardige manier zouden
kunnen functioneren.
Rechten die maken dat persoon op vrije manier kunnen leven → politieke en burgerlijke
rechten (of vrijheidsrechten).
Ze zijn onmiddellijk toepasbaar = effectief gelden zonder dat er bijzondere
uitvoeringsmaatregelen worden getroffen.
• Burgerlijke rechten: rechten die burger beschermen tegen onrechtmatig en
ongeoorloofd optreden van de overheid.
vb. verbod op discriminatie, recht op leven, vrijheid van meningsuiting, vrijheid van
onderwijs, vrijheid van godsdienst,…
• Politieke rechten: rechten bedoeld om de burger te laten deelnemen aan het
staatsgezag.
vb. recht op geheime en vrije verkiezingen, recht op vrijheid van vergadering en
vereniging, recht op vrije meningsuiting,…
• Sociale grondrechten: rechten die maken dat personen op een menswaardige manier
kunnen leven. → sociale, economische en culturele rechten.
o Eerste generatie: burgerlijke en politieke rechten. - Doel: vrij zijn.
Bescherming tegen overheidsinmenging of mogelijk machtsmisbruik.
Houden onthoudingsplicht van de overheid in.
1831 in Belgische Grondwet.
o Tweede generatie: sociale grondrechten. - Doel: menswaardig bestaan.
Appel om menswaardig leven mogelijk te maken.
Brengen positieve (actieve) handelingsplicht met zich mee.
Pas in 1994 in Belgische Grondwet.
Artikel 23 Belgische Grondwet
“Ieder heeft het recht een menswaardig leven te leiden. Daartoe waarborgen de wet, het
decreet of de artikel 134 bedoelde regel, rekening houdend met de overeenkomstige
plichten, de economische, sociale en culturele rechten, waarvan ze de voorwaarden voor
de uitoefening bepalen.
Die rechten bevatten inzonderheid:
3
, Vraag: wat heb je nodig om ‘menswaardig’ te kunnen leven?
Een menswaardig leven houdt in dat iemand in waardigheid, vrijheid en veiligheid kan leven.
Hier zijn enkele basisvoorwaarden die vaak genoemd worden:
1. Basisbehoeften: Voldoende voedsel, schoon drinkwater, kleding, onderdak en
gezondheidszorg.
2. Veiligheid: Bescherming tegen geweld, oorlog, misbruik of onderdrukking.
3. Vrijheid en rechten: Vrijheid van meningsuiting, geloof, beweging en het recht op
onderwijs en werk.
4. Sociale verbondenheid: Relaties met familie, vrienden en gemeenschap; niet in
isolement leven.
5. Zinvolle invulling van het leven: Werk, opleiding of andere vormen van zingeving en
persoonlijke ontwikkeling.
6. Gelijkheid en respect: Behandeld worden met respect, zonder discriminatie of
uitsluiting.
Sociale grondrechten niet rechtstreeks afdwingbaar: → Tenzij geconcretiseerd.
Voor sociale grondrechten geldt standstillverplichting:
- Geen nieuwe regelgeving die bestaande beschermingsniveau aanzienlijk vermindert
zonder reden van algemeen belang.
- Wie toetst dit af?
▪ Vooraf: Raad van State
▪ Achteraf: Raad van State (voor KB’s, MB’s, besluiten van Vlaamse
regering… ) ofwel Grondwettelijk Hof (voor wetten, decreten,
verordeningen)
- De plicht tot medewerking van het individu in het verkrijgen van die sociale
grondrechten => evenwicht tussen rechten en plichten (vb. equivalent
leefloon)
- “inzonderheid” sluit niet uit dat ook andere rechten noodzakelijk kunnen zijn om
te kunnen spreken over een menswaardig bestaan.
Opgenomen grondrechten hebben geen rechtstreekse werking, ze kunnen niet zomaar
voor de rechter afgedwongen worden
- Wel een verplichting van de overheid dat zoveel mogelijk een menswaardig
leven kunnen leiden
- Artikel 23. Gw heeft een standstillverplichting = verbiedt dat de bevoegde
wetgever het door de toepasselijke wetgeving geboden beschermingsniveau
aanzienlijk vermindert zonder dat daartoe redenen van algemeen belang
bestaan.
4
